ГIяхIгъабза узира къяркьси рузира — Храбрый брат и жестокая сестра

Все сказки

Диалект: литературный · Записана: с. Чяхдик Кайтагского р-на, 1980 г. · Информатор: П. Исмаилова · Записал(а): Ф.А. Алиева
Источник: Свод памятников фольклора народов Дагестана. Т. 2: Волшебные сказки. М.: Наука, 2011. С. 271–278

1

Лебли буили саби, лебли буили саби ца пулан шилизиб мурулра хьунулра.

Жили, были, в одном селении муж с женой.

Илдала дуили сари хъарахълизир дахъал мазала мае.

У них на кутане было много овец.

Илдала ца марзла дурхIяра уили сай, рурсби биалли гьар акIубхIели, гIяндбуршули, лайбикIули буили саби.

В семье рос один единственный сын. Если рождались дочери, отец их душил и выбрасывал.

Муруй кьасбарили сай сунела хъарахълизи укьес ва иларти мазала мае чедаэс.

Как-то отец отправился на кутан посмотреть, увеличилось или убавилось поголовье овец.

Хъарахълизи арукьес гьалаб уршилизи бурили сай, рахли ну агарли нешли рурси раркьалли, гIяндруша или.

Перед отъездом на кутан он наказал сыну, если в его отсутствие мать родит девочку, убить ее.

2

Дудеш хъарахълизи арякьи сай, нешли биалли ил замана рурси раркьили сари.

Отец отправился на кутан, и в это время мать родила девочку.

Уршили виубли ахIен сунела рузи гIяндрушес, рергурли гIягнази, карихьили хунжази, дубла кабихьили гIяшла бутIара сайра, дудешли хIебалуси мерличи арукьес ва рузичил варх хIериэс кьасбарили сай.

Увидев новорожденную сестру, брат не смог задушить ее, он быстро завернул ее в тряпки, уложил в хурджин, рядом положил кусок курдюка и решил уйти в места, не знакомые отцу, и жить там со своей сестрой.

Вашули, вашули, ахирра ил ваили сай ца халаси кIялгIяла гьала.

Шел, шел он и наконец дошел до большого дворца.

Узи пикриухъи сай, рузира нура ишар хIердирехIегу или.

Брат подумал, почему бы тут не пожить с сестрой.

Гьаргдарили къапура, хъули ацIес вализурли сай.

Отперев ворота, он хотел зайти в дом.

Хъули ацIес хIейубли, чариубли, халаси галгализи бигьи сунела урчира, бамсриахъес или кайхьи сай.

Но не смог и вернулся, привязал лошадь к большому дереву и прилег отдохнуть.

Рузира мякьла караркьили сари.

Рядом уложил сестру.

3

Савли чевсарагъибхIели хIерикIалли, ил галгаличи жибжирдатурли умхьни, ацIили галгаличи, илини умхьни касили сай абхьили унзара рузира сайра хъули абацIили саби.

Рано утром, проснувшись, он увидел висевшие на дереве ключи, залез на дерево, достал ключи, открыл двери, и они вместе с сестрой вошли в дом.

КIялгIялизир верхIел хъали дуили сари.

Во дворце было семь комнат.

Иларти верхIел хъайзибад ца хъали чеббикIили саби ва илаб хIербирес пикрибарили саби.

Они выбрали одну из них и решили там жить.

Илар биалли верхIел аждагьа хIердирули дуили сари.

Там жили семеро аждахов.

Илди хъули чардухъайчи, улкьайла кьасилиуб халаси курра буркъили, узи хIядуриубли сай.

Пока они не вернулись домой, парень вырыл под окнами большую яму, и оба приготовились [к их приходу].

4

Къакъличи гIелахъили халати сандугунира сарира, аждагьуни хъули чардиубли сари.

Через некоторое время аждахи вернулись в дом, неся на спинах большие сундуки.

Илдани тIамадарили сари:

Они спросили:

- Чи лева кушала хъулив?

- Кто в нашем доме?

- Иш ну левра, - викIули сай урши, - кура къапулизивад хIекIирану, улкьайлавад вакIирану, хIушара ишарадли адацIирая.

- Это я, - ответил парень. - Я вошел не через ворота, а влез через окно, и вы влезайте отсюда.

Халалгъуна аждагьа улкьайлабад абацIили саби.

Старший аждаха залез через окно.

Ил дурхIя бяхъили шушкIали, кIибайбарили, курлизи лайбакIили сай.

Парень размахнулся шашкой, разрубил его на две части и бросил в яму.

Илкьяйда илини лерилра кадушили сай.

Точно так же он убил и остальных.

Курличи гIенара чебихьили, тIалра убяхъили, узини рузизи бурили сай, вари иш тIал убмайсид или.

Прикрыв яму плитой и сделав подпорку, он наказал сестре, чтобы она ее не убирала.

Сай гIяярличи вашули, рузини беркеси бирули хIсркабирули буили саби.

Брат ходил на охоту, сестра готовила еду, так и жили.

Ил уршила рузи базли халариан хIябал бархIили халариули руили сари, дусли халариан - базли халариуси руили сари.

Сестра этого парня за три дня вырастала как за месяц, за месяц - как за год.

5

Ца бархIи узи гIяярличи вякьунхIели, цIумла тIамала бакьили, рузини тIал ва гIсна урасили сари - илаб биштIалгьуна аждагьа.

Однажды, когда брат ушел на охоту, сестра услышала чей-то стон, убрала подпорку и плиту - а там маленький аждаха.

Рузини ил дурасили, бирцили, беркесира бедили, икI хъабализир аравирутира убкIахъутира дармунти лер или, сари узи вакIайчи хIерли карили сари.

Сестра его вытащила, обмыла, накормила его, подсказала, где найти лекарства, и стала ждать брата.

6

Ахирра вакIили сай узи.

Наконец вернулся брат.

КьацIра берки, ил кайхьи сай.

Он поел, лег отдохнуть.

ГIергъила бархIира узи гIяярличи арякьи сай, рузини биалли курлабси аждагьа дурасиб ва барх калун.

На следующий день брат опять ушел на охоту, на этот раз сестра помогла младшему аждахе выйти из ямы, и они остались вместе.

Илкьяйда узи гIяярличи арякьунси замана ил хъули абцIахъули, хIеркабирули буили саби.

И каждый раз, когда брат уходил на охоту, сестра выпускала его из ямы. Они оставались вместе и стали жить, как муж и жена.

7

Ца замана узи гIяярличивхIели, рузини дурхIя варкьили сари, гIягнази вергурли, узи лявкьуси гьуйчи кайхьили сари.

Однажды, когда брат был на охоте, сестра родила мальчика, завернула его в тряпки, понесла и положила на ту дорогу, по которой брат возвращался домой.

БархIехъ хъули чарулхъуси замана хIерикIалли, узини гьуйчи лайкакIили дурхIя чеили сай, авцили, арухили хъули, рузизи викIули сай:

К вечеру, возвращаясь с охоты, брат увидел на дороге плачущего младенца, взял, принес домой и сказал сестре:

- Нуни иш варгира, наб узи ветарарну, айкьа. -Гьай аман, нуни иш сели валхули айкьиша? - или, рузини хIейгусила гIердарили сари.

- Я его нашел, вырасти его, он станет мне братом. - Ой, и чем же я буду его кормить? - сестра сделала вид, будто она недовольна.

Узи агархIели мама бедлугули, хъуливхIели кья ниъ дедлугули, ил халакаахъили сари.

В отсутствие брата она кормила его грудью, а когда был брат - коровьим молоком. Так и вырастила.

ДурхIя урегал-верхIел дус виубли сай.

Мальчику исполнилось шесть-семь лет.

8

Ца бархIира илдани, дарман дедили, узи вебкIахъес кьасбарили саби.

Однажды она [сестра] задумала убить брата, отравив его лекарствами.

Ил дурхIя шакиркули уили сай нешла баркьудлумачи.

Сын догадался о замыслах матери.

Рузини барили сари каш, узила сукрализи агъу гъудурдарили сари. ВиштIал дурхIяли бурили сай:

Сестра сварила кашу и всыпала в нее яд, но ее сын предупредил брата:

- Ва дила узи, нешли барибси каш вари мабукад.

- Мой брат, не ешь кашу, приготовленную моей матерью.

- ГIяхIна, - или, ил хъули ацIили сай.

- Хорошо, - сказал он и пошел в дом.

- Вамсурив, дила узи, хIера, кайи, каш беркен, - или, рузини узила гьала каш кабихьили сари.

- Устал, наверное, мой брат, съешь эту кашу, - говоря, сестра поставила перед ним еду.

Узини хапбарили кашличилси сукра лайбакIили сай, гьалавра ну кашли укуси ахIенри, или.

Брат взял и выбросил тарелку с кашей со словами, что и раньше он каши не ел.

9

ГIурла бархIи рузини гажин бицIибти шиннизи агъу кадихьили сари.

На следующий день сестра налила в кувшин яд и отравила воду.

ГIурра дурхIя вякьи викIули сай:

Ее сын снова предупредил брата:

- Гажиннизирти шинизи агъу гъудурдарибну, шин мадужид.

- Вода в кувшине отравлена, не пей эту воду.

- ГIяхIна, - викIули сай узи.

- Хорошо, - ответил брат.

- Вамсуррив, ва дила узи, - или, илис рузи гьунираили сари, - хIера ищди дяргIибти шин, - или, илис гажин гьабуцили сари.

- Наверное, устал, мой брат, - говорит ему сестра, - вот выпей холодной воды. С этими словами она поставила перед ним кувшин.

- Гьалавра гажихIивад шинни ужуси хIейраси, - или, ил тяйдибарили сай.

- Я и раньше не пил воду из кувшина, - ответил он и отодвинул его.

10

ХIябэсил бархIи биалли рузини узис дарайла хIева ибесряхIили сари, ил ибухIели ила агъула дарман калкьули руили сари.

На третий день сестра сшила ему шелковую сорочку и пропитала ее ядом.

Иличмара виштIаси дурхIяли бурили сай, вакIили сай узи хъули.

Об этом тоже ее маленький сын предупредил брата, когда он вернулся домой.

- Ва дила узи, вамсуррив, чарухъунрив, - рикIули сари рузи, - майъализи викили ургудну, чеббати хIева, иш ишбархIи бирбубси чегьа.

- О, мой брат, ты уставший вернулся, - говорит сестра, - я сшила тебе рубашку, надень ее.

Узини сасили ил хIева цIаличи чебикьурли сай, дарайла хIевни гьаларра челгьути ахIенри, или.

Брат взял рубашку и кинул ее в огонь со словами, что и раньше он не носил шелковую одежду.

11

Авэсил бархIи биалли рузини дурхIя хъули дебаварили сари ва къапу агъули дакили сари.

На четвертый день сестра заперла сына в доме и обмазала ворота ядом.

Узи гIяярличивад чарухъи сай, алавчарли хIерикIалли, виштIал агара, дуравхъи къапу къуждарили сай, илди гьаргдиэс лералли, кайкили сай. ГIяхIцад замана дикибхIели, рузи дурарухъи сари, вебкIибсиван кайкили узи чеили сари.

Брат вернулся с охоты, огляделся по сторонам, не нашел мальчика, толкнул ворота, и пока они открывались, он упал.

Разириубси рузини хъусяхъили галгала уди лайкакIили сай, амма ил вебкIили уили ахIен.

Довольная сестра потащила его и уложила под деревом, но он еще был живой.

Висули вашули, виштIал узи илала мякьла кайрули уили сай.

Младший брат пришел и со слезами сел у изголовья.

12

Ца бархIи илини халал узи цIумикIули варгили сай.

В один из дней он услышал, как старший брат застонал.

- Узи, узи, чевсаргьи! - или, вявикIесяхIили сай.

- Брат, брат, проснись! - стал он кричать.

- ВявмайкIуд, лехIизи, - или, бурили сай халал узини, - ну аравиубли ахIенра, вякьи, нешлизи хIебагьахъурли, икI тIакьаларти дармунти ха.

- Не кричи так громко, я слышу, - говорит ему старший брат, - я еще не здоров, иди принеси из коробки лекарства, только чтобы мать не заметила.

ВиштIал узини дармунти хили сай, держили илдира сайра аракайубли сай.

Младший брат принес лекарство, старший выпил его и выздоровел.

ИлхIели халал узини хьарбаили сай:

Потом старший брат спрашивает:

- Хъулив чи лева? -или.

- Кто дома?

- Нешра лер, ну хIела дудеш сайра викIусира лев, - викIули сай виштIал.

- Есть мать и тот, который говорит, что он мой отец, - отвечает младший.

- ХIебиали хIу ишав кайили уэн, ну аркьяс, нешра каруршис, дудешра каршис, - викIули сай халал узи.

- Тогда ты оставайся здесь, а я пойду убью и мать, и отца, - сказал ему старший брат.

- Нура лявкьяс хIечил варх, - викIули сай виштIал узи, неш каруршухIели, ну тиладиикIус ибси кьасличил ватихьили сай.

- Я тоже пойду с тобой, - говорит младший. Думая заступиться за мать, он тоже пошел за ним.

13

Хямкдарили унзара, ухIнавхъи хъули, анкъила гьала кариибси рузис бяхъили шушкали карикахъили сай.

Распахнув дверь, брат вошел в дом и одним ударом меча убил сестру, сидевшую у очага.

Тахличибси аждагьара, вирхъули, вирхъули, бутIнадбарили, курла лайбакIили сай.

Аждаху же, сидевшего на тахте, разрубил на части и бросил в подвал.

Ца бархIи халал узи виштIал узизи викIули сай:

Как-то однажды старший брат говорит младшему:

- Ну набра хIедра хьунри баргес архIяличи аркьяс, хIу биалли икI тахчаличирти хIунтIенара шинишара вавначи хIерикIен, наб къияндикалли, шиниша шалабирар, наб гIяхIли биалли, хIунтIена шалабирар.

- Я собираюсь в дорогу искать для вас [для братьев] жен, а ты следи за красным и зеленым цветами, которые растут на поляне. Если мне потребуется помощь, то раскроется зеленый цветок, если же мне будет сопутствовать удача, то раскроется красный цветок.

14

Илав виштIал узира ватурли, вашули, вашули, дугила замана ил ца гIинизла мякьла ваили сай.

Оставив младшего брата, он отправился в путь, шел, шел и к вечеру достиг родника.

ХIерикIалли, илар кариили рисуси жагаси рурси.

Смотрит, у родника сидит красивая девушка и плачет.

- Сен дебали нашманни карибсири? - или, хьарбаили сай илини.

- Что случилось, почему ты такая грустная? - спрашивает он ее.

- Пашмай кахIериэс рирусирав нушала гIиниз верхIел бекIла бегI аждагьали буцили биалли, цалра адам шин гIяхъяхъес валтули ахIен, гьанна набчи ярга баили саби шин хес, аждагьара шаладиркухIели лябкьуси саби, - рикIули сари рурси.

- Как же мне не плакать, если родник захватил семиглавый аждаха и не позволяет ни одному человеку набрать воды. Сейчас моя очередь идти за водой, дракон проснется и услышит, - отвечает она.

- Марисуд, дила ахIерси, ну гьанна вамсурлира, камеи бамсриахъес калхьасну, гIур ил лябкьухIели набзи багьахъи, - викIули сай урши.

- Не плачь, моя дорогая, я сейчас устал, прилягу немного отдохнуть, когда он придет, разбуди меня, - говорит юноша.

- Юх, нуни хIерирус хIу чевсаргъахъес, - рикIули сари рурси.

- Нет, я не смогу разбудить тебя, - отвечает девушка.

- ХIебиалли нуни хIела кьукьубачи бекI кабирхьис, - викIули сай урши.

- Тогда я положу свою голову тебе на колени, - говорит он.

Рурсила кьукьубачи бекIра кабихьили сайра, ил ускаи сай.

Положив голову на колени девушки, он уснул.

15

ШаладиркухIели кIухIла тIамаличил лябкьули аждагьа чебаили, рурси рисесряхIили сари, илала нургьби уршила ляжубачи кадикили сари, ил харчизурли сай, ханбарили шушкIа, тIашкайзурли сай.

На рассвете девушка увидела аждаху, идущего с ревом и свистом, и расплакалась, ее слеза упала на щеки парню, и он, вскочив, схватился за шашку.

УркIбухъунси аждагьа дукарбяхIили саби.

Удивленный аждаха засмеялся.

- Тур-турлирив някъ-някълирив?! - или, тIамадарили сай, ва бикахъили, ца бекI чеббяхъили сай, илкьяйда илини аждагьа кабушили сай.

- В рукопашную или на шашках?! - сказал парень, бросился на него и отрубил сначала одну голову, а потом и убил его.

Кили рурси, аждагьала хIилизи някъ къужбарахъили сай, хIева ахъбуцили удибси хIевализи някъла мугьур кабяхъяхъили сай.

Затем он подозвал девушку, обмакнул ее руку в кровь дракона, и на ее нижней рубашке оставил отпечаток ее руки.

Аждагьала верхIелра бекIла вецIну авра лихIи чердяхъили, шурла уди къуздарили сай.

Отрезав четырнадцать ушей от семи голов [аждахи], он спрятал их под скалой.

ГIур рурсилизи бурили сай, иш аждагьа ну ни кабушниличила хIуни чизилра мабурид или, ва сай дигIяникили сай.

Затем он сказал девушке, чтобы она никому не говорила, что дракона убил он, а сам спрятался.

16

Савли бакIили саби шин адицIес шанти.

Рано утром сельчане пришли за водой.

ГIинизла чеди кариили рурсира лер, илала гьалаб кабушили аждагьара леб.

Около родника сидит девушка, перед ней - мертвый аждаха.

Чили кабушибал бура или тиладибикIесбяхIили саби адамти.

Люди стали спрашивать, кто убил аждаху.

- Нуни хIебалас, ну рускаунра, черсаргьибхIели, - ихкьяйда кабушили баргира, - рикIули сари рурси.

- Я не знаю, я заснула, а когда проснулась - увидела его [мертвого], - отвечала девушка.

Илаб бахъал буили саби нуни кабушира бикIути. ГIур илдани кьасбарили саби рурси черяхIкахъес.

Среди людей были и такие, которые говорили, что это они убили аждаху.

17

Ил замана шурла гIелавад дуравхъи, уршили бурили сай, нуни кабушира или.

Тут из-за скалы появился парень и сказал, что это он убил аждаху.

Лебилра дукарбяхIили саби:

Все засмеялись:

- ХIуни аждагьа кабушес вирусирив, - бикIули саби, - рахли хIуни кабушибси биалли, их аждагьала лихIби чедаахъа.

- Как ты мог убить аждаху? Если ты убил, то покажи уши, - удивились они.

Илди чили даргалра, илини саби кабушибсира.

- Кто покажет, тот и убил его.

ДурхIяли ахъбуцили шури, дурасили, шурла удирад аждагьала лихIби шантала гьала лайдакIиб, уркIкабухъи адамти цаличи ца хIербизур.

Брат вытащил из-под камня уши и бросил им под ноги.

Ахъбуцили чедибси хIева, удибси хIеваличибси рурсила някъла мугьур чебаахъили сай.

Подняв верхнюю рубашку, он показал на нижней рубашке отпечаток руки девушки.

Разибиубти шантани ил рурси илис шери редили сари.

Люди очень обрадовались и выдали ее за него замуж.

18

Дугели рурсила хъули кабихьунси замана хъали шалабиубли саби.

Ночью в комнате у девушки стало светло.

Ухуси селра агара, шалали саби.

Ничего не светит, а в комнате светло.

- Се саби гъари иш, - викIули сай дурхIя.

- Что это такое? - спрашивает парень.

Рурси дукарряхIили рикIули сари:

Девушка засмеялась и говорит:

- ИкI дубурличир дила рузикьар лерси сари, саричир ну гьалар шери рукьясли, икIаб сунела тIуйчи баршибси шям улкуси саби, икI шямла шала саби нушала хъулибсира.

- На той горе живет моя двоюродная сестра. Если я раньше нее выйду замуж, то у нее загорится светильник [свеча], и этот свет от него.

- ХIела рузикьар чераэс ну аркьяс, - викIули сай урши.

- Я пойду посмотрю на твою двоюродную сестру, - сказал парень.

ВакIили дубурличибси диркьбикличи ханбарили кьякьли бяхъили сай.

Он пошел к ней, постучался.

19

Иларси рузикьар шакрикили сари сунечи адам вакIниличи.

Двоюродная сестра разозлилась, что к ней пришел мужчина.

Гьамриубли, уцили, ванзализивяхъили, кьукьубачи бикайчи гIелаушили сари.

Схватив парня, она ударила его об землю и вогнала в землю по колени.

Харчизурли уршили руцили, ил кьукьубала чеди рикайчи ванзализиряхъили сари.

Парень вскочил, схватил девушку и, ударив ее об землю, вогнал ее выше колен.

ГIурра рурсили уцили, ил вайлиу бикайчи ванзализи къужарили сари.

Снова девушка схватила парня и, ударив об землю, вогнала его по пояс.

Харччизурли, уршили ил шалкIу бикайчи ванзализи къужрарили сари.

Парень опять схватил девушку и еще раз вогнал ее в землю выше пояса.

- Гьу, урши, хIед дигуси бара гьанна ну хIед мутIигIлира, - рикIули сари.

- Ну, брат, я сдаюсь и готова выполнить любое твое желание, - сказала она.

Ванзализирад дураритIи, илизи урши викIули сай:

Вытащив ее из земли, он ей говорит:

- Раши, дила узи левей сай, ихис шери редлугари, мекъра бирехIе, ну биалли хIела рузикьарличи хъайчикайилра.

- Пойдем, у меня есть брат, я выдам тебя за него замуж, сыграю вам свадьбу, а сам я женился на твоей двоюродной сестре.

20

Кабаили хъули, кьацIлара буибли, рурсила дудешра кьабуликахъили, илди гьуйчи дурабухъи саби ва уршила хъули баили саби.

Он пришел домой, пообедал, договорился с отцом девушки, они поки нули ее дом и вернулись в дом парня.

ХIербикIалли, илав вавначи хIерикIули, гьачам разиирули, гьачамхIели нашманирули кайили узи.

А там нашли брата, который, то радуясь, то переживая за него, следил за цветами.

Илисра мекъ барили, нешаначи мешути рурсби биркьули, дудешуначи мешути уршби биркьули.

Его тоже женили, у них рождались дочки, похожие на матерей, и сыновья, похожие на отцов.

Гьаннара тебал бикIар илди талихIчебли хIеркабирули.

Говорят, они счастливо живут и по сей день.