Агайхан — Агайхан

Все сказки

Диалект: урахинский · Записана: с. Мургук Сергокалинского р-на, 1970 г. · Информатор: М. Исрапилова · Записал(а): М.-С. Мусаев
Источник: Свод памятников фольклора народов Дагестана. Т. 2: Волшебные сказки. М.: Наука, 2011. С. 372–383

1

Левли сай, уили сай ца пулан шилизив хабарла хъубзара.

Жил, был в некотором селе один известный пахарь.

ВелгIули са ил гьели, айхъули сай мар анкIили.

Он сеял семена и собирал чистое зерно.

Гьарил дуслизиб сунела лебси цайли цаси хъучибад бурчули сай илини давлачебси сабухъ.

Каждый год со своего поля он собирал богатый урожай.

Ил хъубзарла лебли буили саби жагьти жагати хIябал рурси.

У этого пахаря было три молодых красивых дочери.

Гьачам гьала хIеблизив ил сунела анкIили бегIунси хъу секьяйда чебакIилил чебаэс или вякьи сай.

Однажды он отправился в поле проверить, как растет хлеб.

ХIерикIалли - хъу алавбарили ца халаси чIичIала.

Смотрит - поле окружено, как кольцом, большим змеем.

- УббаццIи хъулабад, Аллагьла душман! - викIули сай хъубзара.

- Убирайся отсюда, враг Аллаха! - говорит пахарь.

- Валлагь уббицIус, хIела хIябалра рурсилизирад ца наб шери гадли, бикIули саби чIичIала, - эгер хIегадли, иш хIела лебилра хъу нуни гъаркьбирис.

- Валлах, уберусь, если из трех твоих дочерей одну отдашь за меня замуж, - сказал змей, - если откажешься, я уничтожу все твое поле.

2

Хумар-мяхIрумиубли, баресил хIебалули, хъули чарухъи сай ил хъубзара.

Опечаленный и обеспокоенный, не зная, что делать, он вернулся домой.

Гьалав арцла уталичи кайили, арцла чугур бирхъуси илини, гьанна бячунси уталичи кайили, бургIибси динда бирхъули сай.

Если раньше он сидел на серебряном стуле и играл на серебряном чунгуре, то теперь сидел на сломанном стуле и бренчал на старом чунгуре.

АрацIили сари иличи халасигъуна рурси, илкьяйда хумарли чеибхIели хьарбаили сари:

Подошла к нему старшая дочь, увидела его таким печальным и спросила:

- Се биубли хIед, ахIерси, дудеш?

- Что случилось с тобой, дорогой отец?

Сен илцад хумарли кайилри?

Почему ты сидишь такой грустный?

- Сен пашманхIейиша, дила рурси?

- Как мне не грустить, дочь моя?

Нушала хъу се хIяйчиб сабира или вякьунрагу, арагIебли хъу алавбарили халаси чIичIала.

Я пошел посмотреть на наше поле, а оно тройным кольцом окружено большим змеем.

УббацIи или, тIамадарибхIели, адамла гъайличил илини жаваб гиб: «УббицIус, эгер хIела хIябалра рурсилизирад ца наб шери гадли, эгер хIегадли, хIела хъу нуни гъаркьбирис!»

Я потребовал от него убираться, а он человеческим голосом ответил: «Уберусь, если ты выдашь за меня одну из своих дочерей, а если нет, то я уничтожу все поле!»

3

- Аллагьла лягIнат сунечира бакIаб, илгъуна хабар бурибси хIечира! тудяхъили хъулирад дурарухъи сари ил.

- Аллаха проклятия и ему, и тебе, посмевшему мне сказать это! - сплюнув, старшая дочь вышла из дома.

ГьатIира хумариубли кайили сай дудеш, гьатIира пашманси макьамличил къимбирули сай илини сунела динда, бургIябси уталичи кайили сай.

Отец опечалился еще больше, сел на старый стул и стал наигрывать еш;е более грустную мелодию.

АрацIили сари ургарси рурси ва дудешла ил куц-кабизличи тамашариубли сари:

Зашла к нему средняя дочь, увидела отца в таком состоянии и удивилась:

- Гьуя, дила дудеш, се балагь бакIили хIечи?

- Уя, отец мой, какая беда пришла к тебе?

Сен хIу илцад хумарли кайилри?

Почему ты сидишь такой грустный?

- Рукьен, дила рурси, хIура шадир, хIела халал рузи кьяйда.

- Иди, дочь моя, погуляй, как твоя старшая сестра [сделала].

Дила дардшишимтачила бурили хьалли, хIела халал рузили бурибси буридну, - викIули сай дудеш.

Если я тебе расскажу о своей печали, ты поступишь так же, как поступила твоя старшая сестра, - говорит отец.

4

- Халал рузили бурибал хIебалас, амма нуни хIед децIхIейгахъис, хIела дард-шишимти кункдиахъес набзибад лябкьусигъуна бирис, - иб ургарил рурсили.

- Я не знаю, как поступила моя старшая сестра, но я постараюсь облегчить твое горе и страдание, я сделаю все, что от меня зависит, - сказала средняя дочь.

Дудешли ургарил рурсилизира халаси рурсилизи бурибси бурили сай.

Отец ей рассказал обо всем, о чем говорил старшей дочери.

- Ил хабар хIуни набзи хIебурибсилра виадри, дудеш.

- Не надо было тебе мне это рассказывать, отец.

Чинаб бакьибси хIуни чIичIайс рурси шери аркьян ибси хабар?

Где ты слышал, чтобы дочку выдавали замуж за змея?

Лезмилра сен вяшбухъуна иличила бурее?

Как повернулся у тебя язык сказать мне об этом?

Ванзалиу уардукьяба чIичIалара, ил хабар бурибси хIура, хямкдарили унзара хъулирад дурарухъи сари ургарил рурсира.

Чтоб провалились и змей, и ты, посмевший сказать мне это, - с этими словами хлопнула дверью средняя дочь и вышла.

5

- Гьу, гьанна се бируси?

- Ну, что теперь делать?

Се гIямал бургуси?

Какой выход найти?

Абикиб дила хъула къуллукъ, таманни гъаркьбиру ил балагьла чIичIай, - гьатIиралра хумариубли сай хъубзар ва хумарси макьамра къимбирули, бекIра къухIкабуцили хIулбазирад нургъби гердикIахъули сай.

Моя песенка спета, этот проклятый змей уничтожит мои посевы, - с грустью произнес еш[е более опечаленный отец и, опустив голову, со слезами на глазах стал играть еще более печальную мелодию.

- Дила ахIерси дудеш, се балагь бакIили хIечи?

- Мой дорогой отец, что случилось с тобой?

Илгъуна хIяйчив хIу нуни гьачамалра чеибси ахIенригу! - уркIрухъи сари бара арацIибси бегIла риштIаси рурси.

Таким я тебя не видела никогда! - войдя в комнату, спросила его удивленная младшая дочь.

- Селра биубли ахIен, дила рурси.

- Ничего не случилось, дочь моя.

Рукьен шадир, ватаба ну дила децIана виркьахъес, - симкьикIули сай дудеш.

Иди погуляй, оставь меня с моим горем, - вздыхая, ответил ей отец.

- Бура, дудеш, се биублил, белики кумекбаришану, - рикIули сари ил.

- Скажи, отец, что случилось, мол<ет, я смогу помочь, - просит она.

6

- Юх, дила рурси.

- Нет, дочь моя.

Се гIяхIдеша бурилихьалли?

Какой толк от этого?

ХIунира хIела рузбанигъуна кумек баришигу наб, - викIули сай дудеш.

Ты так же поможешь, как помогли мне твои сестры, - ответил ей отец.

- Рузбани хIед сен децIагахъибал хIебалас, амма ну хIу викIуси хIерикIес хIерирус.

- Как обидели тебя мои сестры, я не знаю, но я знаю, что сделаю то, что ты попросишь.

- Нушала хъу алавбарили халаси чIичIала хеб, дила рурси.

- Наше поле окружил большой змей, дочь моя.

Набзи ил бикIули саби хIела хIябалра рурсилизирад ца наб шери хIегадли хIела ара гIебли хъу гъаркьбирис или, ил хабар бурира хIела рузбази, амма ну илдани мучлалра хIерира.

Змей угрожает мне, что разорит посевы, если я одну из трех своих дочерей не отдам за него, я сказал им об этом, а они и слушать не захотели.

7

- Ну разилира, дудеш, чIичIайс шсрирукьес, дила къисмат илгъуна бургар.

- Я согласна, отец, выйти замуж за змея, значит, такая у меня судьба.

Эгер ну илис шери хIярукьясли, илини нушала хъу гъаркьбиру, хъу гъаркббаралли нуша лерилра гашали дубкIехIе.

Если и я откажусь, змей уничтожит наше поле, и тогда мы все умрем с голода.

Шери рукьясли - хIушалра мицIирли кавладая, - рикIули сари риштIаси рурси.

Выйду замуж - все останемся живы, - говорит младшая дочь.

Аррукили риштIаси рурсира сайра хъула вегI чIичIайчи вакIиб.

Пахарь вместе с младшей дочерью пришел к змею.

- Гьу, Аллагьла душман, гьанна ну хIечи дила рурси кили вакIилра.

- Ну, Аллаха враг, я пришел к тебе со своей младшей дочерью.

Рурсилис хIуни чинаб мекъ бирида?

Где ты сыграешь свадьбу дочери?

Чина аркида? - викIули сай хъубзар.

Куда ее отведешь? - спрашивает пахарь.

- Гьанна рурси хIуни хъули аррука, - бикIули саби чIичIала. - ХIябал бархIила духIнар нуни хIела юртличи дяхIчили кIялгIни дирис.

- Пока забери дочку домой, - говорит ему змей, - за три дня я напротив твоего дома построю дворец.

Илала гIергъи нуша мекъра барили, магьарра дихьахъили, хъайчи кадирехIс.

Тогда мы сыграем свадьбу, сделаем махар и поженимся.

8

ХIябал бархIила гIергъи айзурли савли хъубзар хIерикIалли - сунела юртличи дяхIчили пергер кIялгIни, кIялгIнала ца улкьайличибад гьаббакIили, хъубзарлизи чIичIала бикIули саби:

Через три дня пахарь видит - напротив его дома стоит прекрасный дворец, и змей, высунувшись из окна дворца, говорит пахарю:

- Буча халкь, хъубзар, тIалабдара дам-дяд, бемжахъа мекъ!

- Пригласи народ, найди музыкантов, готовься к свадьбе!

Бахъал халкьра учибяхъили, дям-дядра дяхъили, абзур бархIи мекъ бемжурли саби чIичIа кIялгIнала гьалаб.

Пригласили весь народ, гремел барабан с зурной, и в назначенный день перед дворцом змея заиграла свадьба.

Мекъ таманбиубли, лебилра халкь тIутIубиубхIели, гIеларадаили рурсира сабира чIичIала ца кIалгIялизи хъусбиубли арбякьи саби.

Свадьба закончилась, все люди разошлись, и змей вместе с девушкой пополз во дворец.

Жагали баршибси тавханала ца гIямзила чIичIала кабиибли саби, итил гIямзила - рурси.

Змей устроился в одном углу красиво убранной комнаты, а девушка - в другом.

ГIяхIцад замана дикили гIергъи, чIичIала рурсилизи бикIули саби:

Прошло некоторое время, и змей говорит ей:

- Гьари, дура гьарракIи, хIерризи се замана баилил, халкь сели биркьулил.

- Ну-ка, выйди, посмотри, какое время суток сейчас, что люди делают.

9

Рурси гьарракIили, камси заманала гIергъи чарриубли сари.

Девушка вышла и через некоторое время вернулась.

- ЦабехI халкь бусули паргъатбиубли саби, цархIилти кабихьес хIядурбикIули саби.

- Одни успокоились и улеглись спать, другие готовятся ко сну.

Цугдуги биули бургар, - рикIули сари рурси чIичIайзи, урехили руржули.

Наверное, полночь, - дрожа от страха, ответила девушка змею.

Камси замана дикили гIергъи, чIичIай рурси дура гьарракIахъес, халкь паргъатбиублил багьахъес хъарбарили саби.

Прошло некоторое время, и змей попросил девушку снова выйти и посмотреть, спокоен ли народ, кто чем занят.

ГьарракIили гIяхIцадхIи кали чарриубли гIергъи рурси рикIулри сари:

Она вышла, через определенное время вернулась и говорит:

- Лебилра халкь паргъатли бусули саби, чилра вяшикIуси агара.

- Все люди спокойно спят, бодрствуюш;их нет.

- ХIебиалли нушабра дусес замана баили саби, - иб чIичIай.

- Тогда пора и нам спать, - сказал змей.

10

Илини сунела кам тавханала гIямзила убасили саби, нурла кьялигъуна, жагаси, кегIевси, жагьси дурхIя рурсила гьала нишяхъили тIашизурли сай.

Он сбросил свою шкурку в углу гостиной, и перед девушкой предстал красивый статный юноша, прекрасный, словно луч.

Муэру иш мару или, тамашариубли сари рурси, гIур ил тамашариубдеш разидешличи шурдухъи сари ва уршиличи риругIер хъябруцрикили сари.

Девушка не могла понять, сон это или явь, потом это удивление перешло в радость, она бросилась к парню и от души его обняла.

ГIергъила бархIи чула риштIаси рузиличи кIелра халати рузи бакIили саби.

На следующий день к младшей сестре пришли две старшие сестры.

Илдас гьанбикили саби чIичIай чула рузи гIяндрушиб или.

Они думали, что змей задушил их сестру.

Рузила хъули абацIилигу - нурла кьялигъуна дурхIяра сарира чула рузи хIилна хIинцIкарикIули.

Поднялись во дворец, видят - счастливая младшая сестра сидит с красивым, стройным, как тростник, парнем.

Кьяскабиубли саби илхIели рузби чула риштIаси рузиличи.

Сестры позавидовали своей младшей сестре.

11

Чумал бархIила гIергъи чула рузила мурул чина-саял архIяли арякьи сай, или аргъили, бакIили саби кIелра рузи.

Через несколько дней муж младшей сестры отлучился по делам, обе ее сестры, узнав об этом, пришли к ней.

Раргили сари чула рузи хъалицIа умудирули.

Они застали младшую сестру за уборкой дворца.

- Гьари, дила рузи, хIуни бамсри ахъа, хIела хъалицIа нушани умудирехIену, - бикIули саби рузби.

- Ну-ка, сестра моя, отдохни, мы за тебя уберем твой дом, - говорят сестры.

Разириубси рурси итил хъули аррякьи тахличи геррухъи сари.

Девушка согласилась и вышла в другую комнату.

Рузбани биалли чули умубируси хъа ца гIямзилаб баягъи дурхIяли челгьуси чIичIа кам бигубли саби.

Сестры, наводя порядок, в одном из углов комнаты нашли змеиную шкуру, которую сбросил парень.

Сунела кам бигниличи шакикибси, дурхIя къалаба-къалабали хъули чарухъи сай.

Тайком от сестры они вынесли шкуру во двор и сожгли. Почувствовав, что его шкуру сожгли, парень быстро вернулся домой.

- ХIуни сабурхIебарри, дила ахIерси, - викIули сай дурхIя, - эгер чумал бархIи гьатIи ил кам калунси биалри, хIура нура талихIчерли хIердирутири.

- Зря ты это сделала, моя дорогая, - говорит парень, - если бы шкура сохранилась еще несколько дней, мы с тобой счастливо зажили бы.

Гьанна биалли я наб хIу агуд, я - хIед ну.

А теперь я для тебя не существую, а ты - для меня.

12

- Ягъари, дила ахIерси, нуни хIела камличила селра хIебагьуррагу, рикIули сари рурси. - Белики, хIу агархIели дила рузби шадиб бакIили лебрину, илдани ил кам чина-биалра бяхъиб биэс?

- Что ты, мой дорогой, я ничего не знала о твоей шкуре, - сказала она, - может быть, мои сестры сожгли ее, ведь они были у нас в гостях, когда тебя не было дома?

- Гъайлизибад гIяхIдеш агара.

- В словах толку нет.

Кам бигубли саби, - илкьяйдара или, дурхIя пяхI-кIантIли ветахъили сай.

Шкуру сожгли, - сказав так, парень тут же исчез.

Арбякьи саби гIяхIцад замана.

Прошло довольно много времени.

Дардлизирикибси рурси сунела кIялгIниалав къунзрухъи сари.

Опечаленная девушка бродила вокруг своего дворца.

Рахли, ца кIалгIяла дублаб илини умуснау аркьуси тIярхъи чебаили сари.

Вдруг в углу дворца она увидела дыру, ведущую в подземелье.

Илад хIерризалли, гьалли ванзаличи адаахъили кьялубира сабира галга.

Заглянула внутрь, а там стоит дерево с свисающими до земли ветками.

КарацIили ил галгаличи рурси хIеррикIули сари умуснала адамтачи.

Девушка взобралась на дерево и стала наблюдать за людьми.

Галгаличирад карацIили гьайриублигу - гьалли гьалав ца виштIаси, жагаси дурхIя, някълизиб биштIаси гажинра сайра.

Только она спустилась с дерева на землю и отправилась дальше, как перед ней возник маленький красивый мальчик с кувшином в руках.

13

- Жан дурхIя, рахъ милиглирану ца шинни ружахъес гажин гагу, рикIули сари рурси.

- Сынок, дорогой мальчик, очень пить хочется, дай кувшин воды напиться, - сказала она.

- Агайхан дехIибала кьандирули, дазала дарахъес къалабалирану, жявжявли ружен - или, дурхIяли гажин бедили сай.

- Агайхан опоздает на молитву, вода нужна для омовения, пей быстрее, с этими словами мальчик дал ей кувшин.

ИлхIели рурси шакрикили сари сунела мурул Агайхайчила диъни гъай ва, дурхIя шакхIейкахъили, мургьила тIулека гажинна бухIна лайкабакIили саби.

Тогда девушка поняла, что речь шла о ее муже Агайхане, и так, чтобы мальчик не заметил, бросила в кувшин золотое кольцо.

14

Агайхай дазала дируси замана, гажиннизибад тIулека кабикили саби.

Когда Агайхан совершал омовение, из кувшина выпало кольцо.

Агайхай багьурли сай, ил тIулека чIичIа кам убасили, сунечи гъамриубси замана сунела хьунуйс бедибси биъни.

Он понял, что это то кольцо, которое он дал своей жене, когда сбросил змеиную шкуру.

Итмаданал сунес гажин бицIили шин хибси дурхIялизи хьарбаили сай, хIед чи цугикиба, гажин чизи-биалра шинни ужахъес бедирив, или.

Он тут же спросил у мальчика, который принес полный кувшин воды, кого он встретил и кому он дал кувшин, чтобы напиться.

ДурхIяли биалли бурили сай сунес къарширикибси милигриубси рурсиличила, Агайхай хъарбарили сай ил дурхIялизи къалабали ил рурси раргахъес ва сунечи кахъес.

Мальчик рассказал о девушке, попросившей воды, и Агайхан велел ему поскорее найти эту девушку и привести к нему.

Къалабали вякьи раргили ил рурси дурхIяли Агайхайчи кили сай.

Мальчик нашел ее и привел к Агайхану.

Хъябруцбикили саби илхIели рурсира Агайханра, дебали разибиубли саби, амма дурхIяли сунела ригуси хьунуйзи кьутIкьуси хабар бурили сай:

Они обрадовались друг другу, обнимались, ласкались, но парень сообщил ей печальную весть:

15

- Ну - хIили хIерелкъунси къуртма Вагьигла дурхIя сайра.

- Я - сын кровожадной Вахиг.

Наб гелешмеш раргахъес ну нешли чедибси дунъяличи вархьибсири.

Я был послан на верхнюю землю, чтобы найти себе невесту.

«ЧIичIайс шери ракIесил рурси мажахIят чедибси дунъяличир раргиши», - или. ГIурра илини вягIда барибсири: «Чедибси дунъяличир хIуни гелешмеш раргили гIергъи цугли вецIал бархIили набчи чарухъес гIягIнили саби», - или.

«Вряд ли найдешь на верхней земле невесту, которая согласится выйти замуж на змея», - сказала мне мать и добавила: «Если найдешь на верхней земле невесту, то через десять дней должен вернуться ко мне».

ХIела рузбани биалли наб ламарт бариб дила кам бигуб.

Твои сестры, уничтожив мою шкуру, поступили со мной подло.

ИлхIели багьурра нуни наб дунъя цIяб-цIударбиъни.

С тех пор мир стал черным для меня.

Ил багьандан сайри итхIели ну хIечIивад кIунвацIибси.

Поэтому я тогда ушел от тебя.

- Секьяйда кьабулварри гьатIи хIу нешли, хIечибси чIичIа кам агарли? - хьарбаили сари рурсили.

- А как же тебя приняла мать, ведь змеиной шкуры у тебя уже не было? спросила девушка.

16

- Неш - ил неш сари, дурхIяла хатIабачирад ил черкарурхуси сари.

- Мать - это мать, мать прощает своему ребенку любые грехи.

Набчирад илра черкарерхур.

Она и меня простила.

Чедибси дунъяличир дила хIу лернира багьур, ва гIур ну чедибси дунъяличи укьяхъес къадагъабариб.

Она узнала, что на верхней земле у меня есть ты, и следила, чтобы я к тебе не вернулся.

Дила нешли чедибси дунъяла адамличи уркIецIи бируси ахIен, ил итмаданал илини угуси сай.

Моя мать не любит верхнюю землю.

Амма иш яраглис нуни илизи тиладибирис хIу ратахъес.

Но я попрошу, чтобы она оставила тебя здесь.

Цалис ца дигути мурул-хьунулла ургабси ихтилат таманхIебиубли лебалли, «Уффай, адам-дамла гягI!» или, - арацIили сари къуртма Вагьиг.

Разговор между любящими мужем и женой еще не был закончен, как со словами: «Уф, человеческий запах!» —вышла кровожадная Вахиг.

- ХIези тиладибирулра, дила ахIерси неш, хIу ца камти хIиличирад черрерхину, иш нушачи гIяхIладли ракIибси рурси хIерерги рати, - тиладиухъи сай Агайхан.

- Прошу тебя, моя дорогая мать, отдохни немножко от крови и девушку, которая у нас в гостях, оставь в покое, - попросил ее Агайхан.

17

- Балулра, балулра, иш рурси хIуни чедибси дунъяличир раргибси, хIела гелешмеш сари, амма хIед ишила рузбани ламарт бариб.

- Знаю, знаю, это та девушка, которую ты нашел на верхней земле, она твоя жена, но ее сестры подвели тебя.

Биалра, черкарерхиша гьатIи, ишкIун гIяйибла регI ахIен.

Хотя это и так, я ее прощаю, она не виновата.

Аммаки иш ишбархIила гIергъи, хIела хьунуллицунра ахIи, дила лагълира рирар, - жаваб бедили сари къуртма Вагьигли.

Но с сегодняшнего дня она не жена твоя, а моя рабыня, - сказала кровожадная Вахиг.

Илкьяйда барили хьалли Агайха неш - къуртма Вагьигли ил рурсилис дебали, къиянти хIянчи хъардирули сари.

После этого мать Агайхана - кровожадная Вахиг, чтобы ее [свою рабыню] извести, стала ей поручать самые тяжелые работы.

Гьачам ил рурсилизи къуртма Вагьиг рикIули сари:

Однажды кровожадная Вахиг говорит девушке:

- Ма ишди хIябмузан бурбуни.

- На тебе трехгранные иглы.

Ишдачил хIуни дила лерил ери-юрт мургьиван умудара, лямцIдухъахъен.

Этими иглами убери мой дом, чтобы все блестело, как золото.

Ну гIяярличирад чаррухъайчи дила хъарбаркь таманхIебарадли, хIела - хъяб, дила - тур.

К моему возвращению с охоты сделай это, если не успеешь, твоя - шея, мой - меч.

18

Хумарли кариили сари ил рурси.

Грустная сидела девушка.

Тяп ил замана вакIили сай сунела Агайхан.

Как раз в это время вернулся Агайхан.

- Балулра, хIу сен хумарсирил.

- Знаю, почему ты грустишь.

Бура, се хъарбариба хIечи дила къуртма нешли? - викIули сай Агайхан.

Скажи, какие поручения дала тебе моя старая мать? - сказал Агайхан.

- Гили ишди хIябал хIябмузан буреба сари гIяярличирад чарриайчи ериюрт умударахъес хъарбариб, - симкьрухъи сари рурси.

- Она дала эти трехгранные иглы и велела к ее возвращению с охоты навести порядок, убрать весь дом, - всхлипывая, ответила девушка.

ИлхIели Агайхан дягIлизи тиладиухъи сай:

Тогда Агайхан обратился к ветру:

- Ва дягI, дила ахIерси дягI, биубцад жявли нушала ери-юрт хIу бухIнахъили умударагу!

- Ветер, мой добрый ветер, как можно быстрее наведи порядок в доме!

19

ИлхIели бухъи халаси дягI, бухIнабухъи къуртма Вагьигла юртлизи мургьиван лямцIдикIахъули умударили сари.

Тут поднялся сильный ветер, он ворвался в дом Вахиг, и дом заблестел золотом.

Камеи заманала гIергъи рургъули бурямван рухIнарухъи сари къуртма Вагьиг.

Через некоторое время, грохоча [шумя], как гром, вернулась Вахиг

- Гьу, баррив ну рикIуси, чедунъяла кьяхIяртI? - рикIули сари ил.

- Ну, выполнила мое поручение, колдунья с верхней земли? - сердито спросила она.

- Барра, хIебалас хIу разириркудал, - рикIули сари рурси.

- Выполнила, не знаю, будешь ли ты довольна, - ответила ей девушка.

- Барри кьалли?

- Выполнила?

Дила Агайхан кумекличил барину! - рикIули сари Вагьиг

Тебе помог мой Агайхан! - возразила Вахиг.

20

ГIергъила бархIи сари гIяяр аркьухIели Вагьигли рурсилизи бедили саби ца пяхIяла.

На следующий день, отправляясь на охоту, Вахиг дала девушке перо.

- Ма иш пяхIялану, ну чарричайчи нушала лерил ери-юрт пяхIлази гIеладуша, - рикIули сари ил рурсилизи.

- Возьми это перо, чтобы к моему возвращению весь дом был устлан перьями, - сказала она ей.

Дебали кьакьаракIили кариили сари рурси.

Опять загрустила девушка.

ИлхIели ацIили сай Агайхан.

В это время зашел Агайхан.

- Сен хумарлири, дила ахIерси, гIурра се хъарбариба хIечи Аллагьла мялгIуй? - викIули сай ил.

- Почему ты грустишь, моя дорогая, что опять поручила тебе эта Аллаха змея? - спросил он ее.

- Се хъарбареса? - симкьрухъи сари рурси, - ца пяхIялара гили сарира набзи буйрухъбариб сари ракIибхIейс лерил ери-юрт базлизи гIеладушахъес.

- Что поручила? - всхлипывая, ответила она, - она дала мне перо и сказала, чтобы к ее приходу весь дом был устлан перьями.

21

Агайхан арцантази тиладиухъи сай диубцад дахъал чула юртлизи дакIили няхIярдиахъес.

Агайхан попросил птиц, чтобы они, насколько возможно, рассыпали свои перья в их доме.

Аргъили саби арцантани чула марси юлдаш Агайхан тилади ва итмаданал хIурбунадли дашули пяхIярсадирули лерилра ери-юрт базлизи гIеладушили сари.

Птицы исполнили просьбу своего верного друга Агайхана - тут же прилетели в их дом и покрыли весь пол перьями.

Къукъу-рямкьличил чаррухъи сари гIяярличирад къуртма Вагьиг

Вахиг вернулась с охоты со страшным шумом, грохоча, как гром.

- Баррив нуни хъарбарибси, чедунъяла кьяхIяртI? - гIясили вявъили сари илини.

- Исполнила мое поручение, колдунья с верхней земли? - сердито спросила ее Вахиг

- Барра хIу разирикадли, - рикIули сари уруз-хIяцIли рурси.

- Исполнила, была бы ты довольна, - смиренно ответила девушка.

- Барри кьалли, дила Агайхан кумекличил баррину, - рикIули сари гIясили Вагьиг.

- Исполнить-то ты исполнила, но с помощью моего Агайхана, - проворчала Вахиг.

22

ХIябэсил бархIи савли Агайхан - неш къуртма Вагьиг - рикIули сари рурсилизи:

На третий день утром мать Агайхана, кровожадная Вахиг, говорит девушке:

- ХIу дила Агайхан ригнаба сарри.

- Ты любишь моего Агайхана.

Гъамли дила Агайхайс мекъ бируси саби.

Но скоро у моего Агайхана будет свадьба.

Ил мекъличир дяхъяхъес рукьенну верхIел дубурла гIела, дамра дядра садуха.

Иди и достань к свадьбе за семью горами зурну с барабаном и принеси.

Ил хъарбаркь секьяйдали таманбаришара или хумарли рурси кариибси замана ацIили сай Агайхан.

Понимая, что это опять невыполнимое поручение, девушка загрустила, и в это время пришел Агайхан.

Ил лергIер хумарли чераибхIели викIули сай:

Увидев ее грустной, он снова ее спрашивает:

- ГIурра се хъарбариба хIечи дила къуртма нешли?

- Что еще тебе поручила моя кровожадная мать?

- Гъамли хIед мекъ бируси саби рикIар.

- Сказала, что скоро сыграет тебе свадьбу.

Ил мекъличир дяхъяхъес верхIел дубурла гIеларти дамра дядра садухахъес хъарбариб, - гьалар кIелван кьутIкьули симкьрухъи сари рурси.

Для свадьбы ей нужны барабан с зурной, которые находятся за семью горами. Она велела мне их принести, - ответила девушка, всхлипывая еще сильнее, чем раньше.

23

- Ил гьамадси хъарбаркь ахIен, амма таманбарес вирар.

- Это нелегкое задание, но выполнить можно.

ЧIянкIли хIед гIягIнибиркур, нуни хIези дурибти гьар секIал дуру ели детерхахъес.

Только ты должна поступить так, как я тебя научу.

ВерхIел дубурла гIела рукьес гьайриубхIели, гьала-гьала хIед цугбиркур хIила хIеркI.

Когда отправишься за семь гор, в начале пути встретишь реку из крови.

Иличи гъамриубли хупIрикен, гIур а: «ХIябилра гIяхIти шараб лер кьалли!» КIинайс цугбиркур шахала хIеркI.

Остановись, пригуби кровь, а потом скажи: «Какая сладкая вода, как шараб!» Потом ты встретишь горькую реку.

Иличира гъамриубли хупIрикIен ва а: «ХIябилра бизити дяргIиб шин лер кьалли!» ХIяйнайс хIед цугдиркур урчира хурира.

Опять пригуби воду и скажи: «Какая прохладная и вкусная вода!» В третий раз ты встретишь лошадей и собак.

Хурала гьалар мура дирар, урчала гьалар - диъби.

Перед собаками будет лежать сено, а перед лошадьми - мясо.

ХIуни илди дарсдарили урчала гьала мура, хурала гьала диъби кадихьа.

Ты их поменяй местами - перед лошадьми положи сено, а перед собаками - мясо.

Авнайс хIед къаршидикур кIидехI къапу, цадехI - кьяпIтIи, цадехI-гьаргти.

В четвертый раз ты увидишь ворота, одни - закрытые, другие - открытые. Закрытые - открой, открытые - закрой.

КьяпIти къапула гIела хIерризадли, чедиид дамра дядра.

Когда посмотришь на закрытые ворота, увидишь и барабан, и зурну.

Касили илдира хIура риубцад къалабали гIеларяхI чаррухъен.

Возьми их как можно быстрее и возвращайся обратно.

24

Агайхай дурибти лерилра хъарабаркьуни дурусли детерхахъурли, касили дамра дядра гIеларяхI чаррухъулхIели шакикили сай къараул:

Девушка сделала все так, как посоветовал Агайхан, только она схватила барабан с зурной и повернула обратно, как стражник поднял шум:

- Гьарая, далкьаирая, къапу, руцая ил рурси! - вявикIули сай ил.

- Вставайте, ворота, поймайте девушку! - закричал он.

- ХIерурцехIе, - жаваб бедили саби кIидехIалра къапули, - хIушани итцадхIи кьянIли датурти къапу ишини гьаргдариб, нуша кьяпIдарира.

- Не будем ловить, - ответили ворота, - ворота, которые вы так долго оставляли открытыми, она закрыла. А ворота, которые так долго были закрытыми, она открыла.

Рашаб гьанна сунес дигна ил духуси рурси!

Она добрая девушка, пусть идет, куда хочет!

25

Рурси ребшили сари, къарул - илис гIелавад.

Девушка убежала, а стражник - за ней.

- Гьу-гьария, хури, руцая къалабали ил рурси! - вявикIули сай къараул.

- А ну, собаки, поймайте эту девушку! - крикнул стражник.

- ХIерурцехIе, - дикIули сари хури, - хIушани нушала гьала мура кадихьили гашали дебкIахъибхIели, ишини нушаб диъби кадихьили делкъахъунрану

- Не будем ловить, - сказали собаки, - вы перед нами положили сено, и мы чуть с голода не сдохли, а она нам дала поесть мясо.

- Гьарая, гьарая, урчи, лардяхъили карикахъая ил рурси! - тиладиикIули сай къараул.

- А ну, а ну, лошади, лягните девушку, чтобы она упала! - попросил стражник.

- ЛархIедирхъехIе ва кахIериркахъехIе, - жаваб бедили саби урчани, хIушани нушаб диъби кадихьибхIели, ишини мура кадихьили делкъахъунрану.

- Не станем лягать и не дадим ей упасть, - ответили лошади, - вы нам положили мясо, и мы тут чуть с голода не сдохли, а она нам дала сено, и мы наелись.

Илкьяйдара или, урчазибад бегIлара хъярхъси урчи рурсиличи гъамбиубли ва бикIули саби: «Мурдарии набчи ва бяхъя гIярчумагли набчи».

Сказав так, одна из лучших лошадей подошла к ней, дала ей в руки кнут и сказала: «Оседлай меня и гони меня».

26

Урчили бара ибси барили сари рурсили, ва дягIван гьалакли гьаларяхI арцурли сари.

Девушка села на лошадь, и они полетели со скоростью ветра.

- Гьара, гьара, хIила хIеркI, хIези кягIяхъа ил рурси, - гьерклизи викили сай къараул.

- Эй, эй, кровавая река, потопи ее в крови! - обратился стражник к реке.

- Камли кягIяхъиша!

- Даже не подумаю!

ХIушани хIилайзи буйгIуси ну ишини шараблайзи халбарирагу, - жаваб бедила саби хIила хIеркIли.

Вы меня называете рекой крови, а она назвала мою воду шарабом, - ответила ему река.

- Гьара, гьара, шахала хIеркI, хIезир кягIяхъа ил рурси, - хирбикIуси тIамаличил викIули сай вамсурси къараул.

- Эй, эй, горькая река, потопи ее в твоей воде, - сказал уставшим голосом обессиленный стражник.

- ГIяхIли ветахъи! - жаваб бедили саби шахала хIеркIли, - хIушани ну шахалайзи халбирухIели, ишини бизити дяргIиб шиннайзи халбарирагу.

- Убирайся! - ответила горькая река. - Вы меня считаете горькой, а она мою воду назвала прохладной и вкусной.

27

Илав къараул вамсурли кайкили сай.

Тут измученный стражник от усталости упал.

Агайхайс дягIгъуна урчира кили, дам-дядра садухили рурси чаррухъи сари.

Девушка вернулась с барабаном и зурной на быстрой, как ветер, лошади Агайхана.

- Садухирив дам-дяд, дунъяла кьяхIяртI? - гIясили вявъили сари къуртма Вагьигли.

- Принесла барабан и зурну, колдунья с верхнего мира!? - сердито крикнула кровожадная Вахиг.

- Садухира, къиян-къиянни биаллира, - жаваб бедили сари рурсили.

- Принесла, хоть и с большими трудностями, - ответила девушка.

- Садухири кьалли, дила Агайха макруличирли садухирину! - гьатIира гIясириубли сари Вагьиг.

- Принести их тебе помогли хитрости моего Агайхана! - еще больше рассердилась Вахиг.

28

Дяхъили верхIдехI дам-дядра къуртма Вагьигли сунела унраличибси вацIализирси цархIил Вагьигла рурси Агайхайс шери кили сари.

Вахиг сыграла своему сыну Агайхану свадьбу и женила его на дочери Вахиг из соседнего леса.

- ХIугъуна хIерирарну хьунул, чедунъяла кьяхIяртI, - ишгъуна рирар, рикIули сари ил, сунени Агайхайс кибси халаси ца мамаличилси, халаси къянкъла регI, далкIа хIулбала регI Вагьиг рурси чериахъули.

- Не такая должна быть жена, как ты, колдунья, а такая, - говорит она, показывая свою дочь Вахиг с одной большой грудью, большим носом, косыми глазами, которую она привела для Агайхана.

Мекь таманбиубли, лебилра халкь бускаунхIели, Агайхай сунес кибси Вагьигла рурси ханжай вирхъули карушили сай.

Когда свадьба закончилась и люди разошлись, Агайхан кинжалом зарубил дочь Вахиг.

Сунела дигуси хьунулра сайра макай уллугьуни бетаурли чедунъяличи бебшили саби.

А его любимая жена и он сам превратились в голубей и полетели на верхнюю землю.

29

Иличи шакрикибси Агайха неш чIака ретаурли илдас гIсргъирухъи сари.

Догадалась об этом Вахиг, мать Агайхана, стала орлом и полетела за ними.

Чус чIака гIеббиули чебаибхIсли манай уллугьуни мучила чубк бетаурли ванзаличи пашбехъубли саби.

Поняв, что за ними гонится орел, голуби превратились в овсяное зерно и рассеялись по земле.

ЧIака биалли вецIну кIира жибхIяра сунес гIеларадаибси кьурку гIяргIя бетаурли лерилра мучи дерги гIур сунела Вагьигунала дунъялизи чарбухъи саби.

Увидев это, орел превратился в курицу с двенадцатью цыплятами, которые склевали все зерно. Потом курица с цыплятами превратилась в орла, орел снова стал Вахиг, и она вернулась в свою страну.

Аммаки мучила кIел кьякь къаркъалиу дигIяндиубли къуртмали чедаили ахIен.

Но она не заметила, как два зернышка закатились под камень.

Илди кIелра мучила кьякь итмаданал баягъи итди дурхIяра рурсира бетаурли саби ва чедунъялизи бакIили чула кIялгIялизи мерлабиубли саби.

Эти два зернышка тут же превратились в парня и девушку, вернулись в верхний мир и поселились в своем дворце.

Илдачибад талхъангъути уршбира издаггъунти русбира, алкIули гьаннара тебли буру итаб.

Они и сейчас, говорят, живут там, рожая девочек и мальчиков, похожих на талханов и их дочерей.