«Кастрюля разве может умереть?» Что показал народный опрос даргинских диалектов

«Кастрюля разве может умереть?» Что показал народный опрос даргинских диалектов

Как перевести на даргинский фразу «Кастрюля разве может умереть?» Оказывается — четырнадцатью разными способами, и по ответу видно, из какого угла даргинского мира отвечающий (насколько точно видно — измерили ниже). Мекегинец скажет «Шег бебкIес бурую гьатIи?», акушинец — «Шанг бевкIес бирару гьатIи?», житель Дибгалика — «Шинк бебкIара биргьварув катIи?», а в Усиша и Цудахаре кастрюля — вообще не «шанг», а «ихъля».

С марта по июнь 2026 года носители даргинских диалектов заполняли онлайн-анкеты. Опрос мы ведём в сотрудничестве с учёным-лингвистом Дмитрием Ганенковым, который собирает диалектный материал для будущих исследований и актуализации диалектного даргинского словаря: каждую неделю Дмитрий присылает набор простых предложений, мы помещаем их в гугл-форму и раздаём ссылку носителям. Вышло 11 выпусков, 106 фраз и 399 анкет (формы открыты, ответы продолжают поступать) из всех основных ветвей даргинского языкового мира — от Губдена до Кубачи. Эта статья — первые итоги: что в даргинской речи едино, а что раскалывает её на север и юг.

Кто отвечал

Диалектная группаАнкет
муиринская (Уркарах, Дибгалик, Харбук, Меусиша, Дейбук…)102
урахинская (Урахи, Сергокала, Герга, Нижнее Мулебки, Мургук…)59
мекегинская (Мекеги, Дегва, Верхнее Лабкомахи, Аялакаб)53
акушинская (Леваши, Акуша, Уллуая, Ургуба, Эбдалая…)38
усиша-бутринская (Герхмахи, Усиша, Гинта, Бутри)38
мурего-губденская (Мюрего, Губден, Манас)29
мугинская (Муги, Панахмахи)20
цудахарская (Цудахар, Хаджалмахи, Тебекмахи, Карекадани, Убекимахи…)16
кадарская (Кадар, Ганзилахъяб, Талги, Карамахи)11
литературный язык10
кайтагская (Кирки, Хунгия, Кулиджа, Джаугад, Пиляки)8
сирхинская (Карбачимахи, Нахки, Цугни)5
мегебская (Мегеб)5
гапшиминская (Шукты)2
кубачинская (Кубачи)2
санжи-ицаринская (Ицари)1

Группировка говоров — по актуальной классификации Института языкознания РАН, а для говоров, которые в ней не упомянуты, — по перечню диалектных групп даргинского языка; сам говор и село каждый участник называл сам.

Кто ставит ярлык — важно. В 311 анкетах из 399 участник называет диалектную группу своими словами («Муиринский (Дейбук)»), и тогда строка таблицы — свидетельство носителя. В остальных 88 указано только село, и группу проставляем мы по названию села. Это не мелочь: часть таких решений расходится с «Диалектологическим словарём» С. М. Темирбулатовой, откуда взят материал для матрицы говоров. Словарь числит дейбукский говором мекегинского диалекта, а Хуршни относит к сирхинским; у нас оба стоят в муиринской группе. Отступления названы поимённо намеренно — иначе опрос «подтверждал» бы то, что заранее зашито в его собственную разметку.

По этим двум сёлам, впрочем, ярлык поставили не мы: муиринскую принадлежность своей речи назвали сами участники — 6 из 9 дейбукских анкет и 8 из 8 хуршнинских (по Харбуку — 9 из 10). Остальные дейбукские анкеты подписаны просто «Дейбук», и группу им приписали правила сборки. Так что совпадение с выводами матрицы держится на самоатрибуции носителей, а не на нашей таблице соответствий, — но проверять его на разметке приложения всё равно нельзя.

Заполнены анкеты почти без пропусков, но не идеально: из 3735 ячеек переводом своей фразы заняты 3719, то есть 99,57 %, а 16 ячеек негодны. Из них 13 без перевода вовсе («Хз», «Лень уже писать», «Пуля не помню как будет», подряд идущие точки) и 3 заняты чужой фразой. Эти три устроены по-разному, и различие существенное: в 1 случае участник продублировал собственную предыдущую ячейку, а в 2 других под фразой стоит дословно ответ другого респондента на другую фразу того же выпуска — то есть текста самого участника там нет вовсе. Ещё в 41 ответах перевод есть, но с русскими вкраплениями или авторским комментарием. Все такие ячейки помечены в корпусе флагом, из счётчиков исключены, но текст участника не тронут. Полностью негодной оказалась 1 анкета из 399.

Зато каждая 3-я анкета даёт варианты («вакIи» для мужчины / «рачIи» для женщины), а некоторые участники добавляют собственные грамматические пояснения — «тут обращение к мужчине идёт», «глагол имеет род». Носители не просто переводили — они объясняли свой язык.

Общедаргинский костяк

Начнём с того, что объединяет. Целый пласт базовой лексики оказался практически одинаковым во всех анкетах — от литературного языка до кайтагского и кубачинского:

Русское Общедаргинское Разброс в анкетах
вода шин почти без вариантов; щин (юг), гьин (Цугни, Ицари, Бутри)
село ши щи (Цудахар)
глаз хIули единодушно во всех группах
сердце уркIи единодушно
гора дубура единодушно
волк бецI бицI (Урахи, Дибгалик)
огонь цIа единодушно

Это и есть то ядро, по которому даргинские идиомы, как бы их ни классифицировали, безошибочно опознаются как одна семья.

Север и юг: главные изоглоссы

А вот дальше начинаются расхождения — и они выстраиваются в удивительно стройную картину. Почти каждое «спорное» слово делит даргинский мир по одной и той же линии: севернодаргинские диалекты (литературный, акушинский, мекегинский, урахинский, губденский, кадарский) против южных (муиринский, цудахарский, сирхинский, кайтагский).

Русское Север Юг и переходные зоны
кость лига (лит., мекег., урах., губден., кадар., мегеб.) ликка (муир., цудахар., кайтаг. — и уже Муги!), ликIа (Сираги)
два кIел (лит., акуш., муги), кIвел (мекег., урах.) чIвал / чIал (муир.), чIвел (цудахар., кайтаг.); особняком кадарское кIуял и мегебское кIвиял
что се (лит., мекег., акуш., губден.) си (урах., муир., муги, кубач.), це / ци (кадар., кайтаг., Цугни, Ицари)
твой хIела (лит., мекег.), хIула (урах.), хIала (муир.) гIела (цудахар.), ила / иля — вовсе без хI- (кайтаг., кубач., ицари)
завтра джягIял / жагIял ччягIял (муги, муир., меусиш.), ччугIял (цудахар.); в Кадаре — вообще савла, в Мегебе — цIабле
дождь заб / дзаб (лит., мекег., акуш., кадар., Сергокала) марка (муир., муги, меусиш. — и уже Герга и Мургук!), цца (цудахар.)
яблоко гIинц хIинц (усиша-бутринские сёла, Цудахар)
молоко ниъ ниг (Цудахар, Усиша)
в руке някъ-лизи-б (лит., мекег.), някъ-ла-б (акуш.) няхъ-лицци-б (муир.), няхъ-цце-б (цудахар.), някъ-ци (кайтаг.)

Из таблицы видны три системных признака, известные даргиноведению и наглядно подтверждённые анкетами:

  1. Геминаты (удвоенные согласные): южные ликка, ччягIял, мацца «овца» против северных лига, джягIял, маза. Исторически именно северные формы — новшество: геминированные согласные существовали ещё в прадаргинском, но в речи северных даргинцев, расселившихся из окрестностей Мекеги, они перешли в звонкие смычные и аффрикаты (ликка → лига). Юг старое состояние сохранил.
  2. Аффрикатизация кI → чI в слове «два»: кIел/кIвел на севере против чIвал/чIвел на юге.
  3. Утрата фарингального хI в местоимениях: северное хIела/хIула против кайтагско-кубачинского ила/иля.

Одна изоглосса из этого ряда выпадает, и её стоит вынести отдельно. «Кровь» — хIи почти везде, но хIе пишут Акуша, Леваши, Уллуая, Ургуба и Эбдалая, а с ними Усиша, Герхмахи, Хаджалмахи и Цудахар (там — хIея); отдельно, вне этой полосы, хIе дают Харбук и Хуршни. Это не север против юга: линия проходит внутри севера, отделяя акушинский от мекегинского и урахинского, и захватывает соседние с Акушей усиша-бутринские и цудахарские сёла. По остальным словам таблицы Акуша идёт с севером — хIи/хIе выделяет именно акушинско-цудахарский коридор.

Особый случай — муиринский и мугинский: грамматически это северные диалекты, но в анкетах они последовательно дают южные геминаты («ликка», «ккачча», «ккиккари») и южное «марка». По гипотезе Р. О. Муталова это след средневековой истории: общество Муира входило в состав Кайтагского уцмийства, и под влиянием кайтагского языка геминаты в муиринской речи восстановились, а оттуда — через торговые связи — перешли в речь Муги и Верхнего Мулебки (подробнее о миграциях). Наши анкеты показывают, что цепочка тянется и дальше: участник из Нижних Мулебки — а это уже урахинская зона — пишет «Лигга кIвел мусаликиб бячун» и «Ччявал вакIи дичу»: геминаты южные, а «дичу» — форма мекегинско-урахинского типа (о ней ниже). Стоит, впрочем, назвать и более экономную альтернативу: муиринский пояс мог просто не завершить северную дегеминацию — то есть удержать прадаргинские геминаты, а не вернуть их под кайтагским влиянием. Тогда никакого «восстановления» не было, а была неполная волна изменения, остановившаяся на границе Муиры. Анкетный материал между этими сценариями не различает: обе истории предсказывают одну и ту же сегодняшнюю картину — геминаты в муиринском и мугинском, их отсутствие севернее. Развести их могли бы только данные, которых у опроса нет: письменные фиксации муиринской речи XVIII–XIX веков или следы промежуточного состояния в топонимике и заимствованиях.

Ползут через границы групп и отдельные слова: южное «марка» пишут гергинцы и мургукцы урахинской зоны, тогда как соседняя Сергокала держится за «заб». Языковой континуум, о котором пишут исследователи, в анкетах виден буквально построчно.

Одна фраза — двенадцать ответов

Вот двенадцать ответов на стимул «Кость сломалась в двух местах» — дословно, из разных углов даргинского мира (в скобках — село или говор из анкеты):

Говор Перевод
литературный Лига кIел мерлизибад бургIиб (бячун).
мекегинский Лига кIвел мелликебад бячун.
акушинский (Уллуая) Лига бачун кIель мелабад.
урахинский КIвел мусанибад лига бургIяб (бячун).
мугинский (Муги) Ликка кIел меллягIятта бячун.
губденский КIел мелизека лига бячун.
кадарский Лига кIуял мелзака бургIиб.
харбукский КIвел мерликеб ликка бячун.
цудахарский ЧIвел мергваяла ликка бургIюб.
кайтагский ЧIвел муссан ликка белкьун.
сирагинский (Канасираги) ЛикIа кIелл мелликир бячун.
мегебский Лига боргIоб кIвиял меричела.

В одном коротком предложении — сразу четыре изоглоссы: лига/ликка, кIел/кIвел/чIвел/кIуял, мер/мел/муса «место» и разные исходные падежи (-либад, -ликебад, -лизека, -лзака, -ликир…).

А вот фраза «На завтрак дедушка ест одно яйцо» показала, как сильно расходится «домашняя» лексика:

Говор Перевод
мекегинский Савла адала-адани ца гигари саби букуй.
урахинский ХвалāдА джягIялал гидгалли дубвалтани сай.
бутринский ГIанручI туттешли ца тухъа букуннесай.
мугинский (Муги) ГIянручал хулааттали ца ккиккари бука.
кадарский (Карамахи) Савлал хугилдудешли бука ца гигари.
муиринский (Дибгалик) Ччава укухIи Хуттали ца ччидиккар букули саби.
цудахарский АнручI хула туттешле бука ца духъа.
меусишинский Ччавалис хулаттали ца ккидиккари биккули саби.

«Дедушка» — это адала-ада (Мекеги), хвалāда (Урахи), туттеш (Бутри, Цудахар), хулаатта (Муги, Меусиша), хугилдудеш (Кадар) или хутта (Дибгалик). «Яйцо» — гигари, гидгари, ккиккари, ччидиккар, а в Бутри и Цудахаре — совсем другое слово: тухъа / духъа. Даже «завтрак» разошёлся: савла, гIанручI, ччава.

«Ко мне»: одно словечко, две оси

Отдельного разбора заслуживает крохотная форма из стимула «Приходи завтра ко мне!». Дательный падеж «мне» у всех практически одинаков (наб — «Наб гIинц биха» пишут и в Мекеги, и в Мулебки), а вот направительное «ко мне» разошлось на добрый десяток форм. Устроены они все по одной схеме «основа + суффикс направления», но обе части варьируют независимо:

Форма Устройство Кто так пишет
дичу ди- + -чу Мекеги, Урахи (Сергокала, Герга, Бурдеки, Нижние Мулебки), Мурего, почти вся Муира (Уркарах, Дибгалик, Кища, Ираги, Меусиша)
ттичу то же дичу с дейбукским оглушением д → тт Дейбук
дишу ди- + -шу Мегеб
набчи наб- + -чи Акуша, Леваши, Уллуая, Наскент
набчу наб- + -чу Муги
набщу / набшу наб- + -щу Хуршни, Харбук
намчу нам- + -чу Кадар
дамщу дам- + -щу Усиша, Гинта, Бутри, Герхмахи — и Цудахар

По основе даргинский мир делится на «дичу-зону» (личная основа ди-) и «набчу-зону» (дативная основа наб-/нам-/дам-). И тут проступает неожиданная граница: мекегинцы, урахинцы, мурегинцы и большинство муиринцев образуют единый сплошной «дичу»-ареал, а вот акушинцы из него выпадают со своим «набчи». По этой форме Мекеги и Урахи заодно, Акуша — сама по себе.

По суффиксу линия другая: -чи (литературный, акушинский; ср. «К нам больше не приходи!»: лит. нушачи машуд) против -чу (мекегинское, урахинское, мурегинское, муиринское, кадарское нушачу) против -щу (цудахарский тип: нищащу, усишинское нишшашшу).

Самое интересное — правый нижний угол таблицы: Усиша, Гинта, Бутри и Герхмахи — сёла в двух шагах от Акуши — по форме «дамщу» уходят вместе с далёким Цудахаром, а не с соседями. Анкеты честно воспроизвели известный науке факт: усиша-бутринский — отдельный идиом внутри цудахарско-сирхинского языка, и по Муталову эти сёла возникли при миграции сирхинцев на север (подробнее). Одна короткая форма — и граница двух языковых миров проходит между соседними сёлами.

А вот как эти формы ложатся на карту — каждое село подписано формой из его анкеты, цвет показывает тип основы. «Дичу»-зона сплошным зелёным массивом тянется от Сергокалы через Мекеги и Мюрего до Уркараха и Кищи, «набчи»-зона собралась вокруг Акуши и Левашей, а красные метки «дамщу» очерчивают цудахарский след от Цудахара до Гинты и Бутри:

Карта: как в разных сёлах говорят «ко мне»

Штрихи к портретам говоров

  • Треугольник Мекеги — Мурего — Губден виден невооружённым глазом. Даргиноведы со времён Абдуллаева и Гасановой объединяют речь Мекеги, Губдена и Мюрего в одну группу, а Р. О. Муталов возводит все три села к одной переселенческой волне носителей мекегинского диалекта. Анкеты воспроизводят эту близость дословно: мурегинцы пишут «шег» вместо урахинского «шанг» и мекегинскую глагольную форму «бурую» — «Щег бебкIес бурую гьатIи?»; губденские ответы дают те же «се» и «хIела», что и мекегинские.
  • Дейбукский — мекегинский под южным «акцентом». Муталов приводит слова старожилов Дейбука: из всех даргинских говоров им понятнее всего мекегинская речь, — а «Диалектологический словарь» С. М. Темирбулатовой и вовсе относит дейбукский к говорам мекегинского диалекта, хотя традиционно он числится муиринским. В анкетах это видно в одной строке: мекегинское «ДерхIели лертегьунте ниъ дерджиб» («Мальчик выпил всё молоко, которое было») у дейбукца звучит как «ТтярхIяли леттилла ниъ ттерччиб» — тот же костяк фразы, те же корни, но звонкие д- систематически заменены глухими геминатами тт-. И «ко мне» по-дейбукски — «ттичу»: то же «дичу» мекегинско-урахинской зоны, пропущенное через это же оглушение.
  • Мекегинское «бери». Там, где остальные пишут бархIи «день», мекегинские анкеты последовательно дают бери, а «весь день» — арай бери (против урахинского абзур бархIи и акушинского лебил бари). Вместе с дз (дзаб «дождь», абдзур) это устойчивые приметы мекегинской речи, отличающие её даже от ближайших соседей.
  • Мугинская собака. «Волк укусил собаку» по-мугински — «БецI ккаччаки кьацIбикун»: у всех соседей собака — хя/хвя/хве, и только в Муги — ккачча.
  • Кадар и Мегеб перекликаются через полреспублики. «Завтра» в кадарских анкетах — савла (у остальных северян это слово значит «утром»), а числительное «два» — кIуял, не похожее ни на северное кIел, ни на южное чIвал. И почти такое же «два» — кIвиял — дают анкеты из Мегеба, села в аварско-лакском окружении, чья речь в современных классификациях — отдельный даргинский язык: «Сия леби нягъизеб?» («Что у тебя в руке?»), цIабле «завтра». Перекличка двух дальних окраин — не случайность: по гипотезе Муталова предки кадарцев и мегебцев когда-то говорили на одном языке мекегинского типа, а затем разошлись на противоположные периферии даргинского мира, где оба идиома в иноязычном окружении законсервировали архаичные черты.

Шесть способов написать палочку

Отдельный — и неожиданно красноречивый — результат опроса лежит не в фонетике, а в орфографии. Знаменитую «палочку» (Ӏ) в кьацI, хIули, кIел участники набирали шестью разными способами:

СпособАнкет
цифра 1 (кьац1)126
кириллическая палочка ӏ (кьацӏ)110
латинская заглавная I (кьацI)96
латинская строчная l (кьацl)53
восклицательный знак ! (кьац!)21
вертикальная черта | (кьац|)17

Сумма по столбцу — 423 при 399 анкетах, и это не ошибка: 34 анкеты мешают два способа и потому считаются дважды, а ещё в 10 палочка не встречается ни разу (399 − 10 + 34 = 423). Иначе говоря, несколько способов мешает каждая 12-я анкета, а каждая 18-я — даже внутри одного предложения. Люди пишут на родном языке так, как позволяет телефонная клавиатура, — и это не небрежность, а симптом: у языка до сих пор нет удобной массовой раскладки. Для любой машинной обработки — поиска, словарей, сравнения говоров — тексты приходится сначала приводить к единому виду: без нормализации «кьац1», «кьацӏ» и «кьацI» для компьютера — три разных слова. Это ещё один аргумент в пользу того, о чём мы писали в статье о сохранении даргинского языка: цифровая инфраструктура нужна языку не меньше, чем словари.

Были и противоположные случаи: несколько участников (урахинец, бутринец, цудахарец) использовали почти научную транскрипцию — с макронами долготы (хвалāда, сабē), умляутами (бургIю̈б) и другими диакритиками. Такие анкеты — маленький подарок для диалектологии: они фиксируют то, что обычная орфография не передаёт.

Можно ли по анкете угадать село

В начале статьи сказано, что по ответу видно, откуда человек. Это стоит проверить числом, а не на глаз.

Проверка устроена так. Анкетные формы нормализуются и режутся на графемы тем же кодом, что и матрица говоров: палочка, знаки долготы, йотация, лабиализация, геминаты, взвешенная замена «похожих» звуков. Стимулы опроса — предложения, а «Диалектологический словарь» Темирбулатовой устроен по понятиям, поэтому выравнивать приходится по лексемам: в предложении «Кость сломалась в двух местах» ищется слово, ближе всего похожее на словарные формы понятия «кость», — и это оказывается лига у мекегинца, ликка у мугинца. Понятий берём только те, что есть у всех 44 говоров словаря, — таких 32. Это важная предосторожность: у Урахи, Герги, Цудахара, Хуршни и Мургука в словаре нет по два-четыре понятия из списка, и если позволить им считаться на своём, более узком наборе, они начинают вылезать в предсказаниях сверх своей доли просто потому, что им достаются задачи полегче. Так и было в первом счёте. Дальше анкета сравнивается с каждым из 44 говоров той же симметричной мерой, что в матрице, и ей приписывается ближайший.

Одной анкеты мало. Каждый выпуск — 8–10 предложений, и понятий из списка в нём обычно 2–4 (от 2 до 8). На 167 анкетах из сёл, которые есть в словаре, верный говор выходит первым в 27 % случаев и попадает в тройку в 50 %; медианный ранг верного говора — 4-й из 44. Случайное угадывание дало бы 2 %, так что сигнал есть и он сильный — но «с приличной точностью определить село» это не значит. Точность прямо зависит от того, сколько понятий удалось вытащить: где их два-три (118 анкет) — 24 %, где четыре и больше (49 анкет) — 35 %.

По селу целиком — уже похоже на определение. Если сложить все анкеты одного села (понятий становится в среднем 16,7), верный говор выходит первым у 58 % сёл (26 сёл словаря, по которым есть анкеты) и попадает в тройку у 62 %, медианный ранг — 1-й. А по 10 сёлам, где понятий 20 и больше, верный говор первый в 70 % случаев и хотя бы в свой диалект попадает в 90 %.

Промахи при этом не случайны — они уезжают к ближайшему соседу: Мекеги определяется как Дегва (в словаре эта пара стоит на 0.82), Уркарах — как муиринская Даршагала. Отдельного внимания стоит Дейбук: на его 21 понятиях первой выходит муиринская Меусиша, а «родные» по словарю Мекеги оказываются лишь на 23-м месте из 44 — при том что «Диалектологический словарь» числит дейбукский говором мекегинского диалекта. Это ровно то расхождение, которое показала матрица, и здесь оно получено на другом материале — на живых анкетах, а не на словарных статьях.

Потолок: насколько сходятся земляки. Прежде чем радоваться или огорчаться таким числам, полезно знать, а насколько вообще совпадают между собой анкеты одного села. По 22 сёлам с пятью и более анкетами: из 261 сравнений «два земляка, одно понятие» дословно совпали 62 %, средняя близость форм — 0,87. Сравнений именно столько, а не больше, потому что общие фразы есть только у анкет одного выпуска: земляки, заполнявшие разные выпуски, не пересекаются ни в одном понятии и в счёт не идут. Для сравнения: в словаре самая близкая пара разных сёл, Акуша и Леваши, стоит на 0.84, а Мекеги с Дегвой — на 0.82. То есть двое односельчан сходятся между собой чуть теснее, чем два самых близких села в словаре, — но именно «чуть»: это один и тот же уровень. Числа получены на разном материале и в лоб не сопоставимы, но порядок величины говорит ясно: разницу ниже этого уровня межсельское сравнение по анкетам не различает — она тонет в том, как по-разному пишут и говорят два человека из одного села.

Вывод по этому эксперименту честнее звучит так: по одной анкете даргинский мир сужается с сорока с лишним говоров до нескольких, а назвать село можно, когда анкет из него набралось много. Мешают три вещи: понятий на анкету мало, анкетные формы стоят в падежах и с суффиксами (словарь даёт основу — бекI, анкета пишет бекIлизи), и орфографический разнобой добавляет шума ровно там, где меряются тонкие звуковые различия.

Две оговорки к самому методу. Первая — про выбор слова. Слово в предложении ищется как «ближе всего похожее на словарные формы понятия», то есть на шаге выравнивания работает та же метрика, что и на шаге оценки, — можно заподозрить, что выбор лексемы подстраивается под сравниваемый говор. Проверили: если якорить выбор только на литературной форме, независимо ни от какого говора, точность не растёт, а падает — 19 % top-1 на 129 анкетах против 27 % на 167. Причина понятная: там, где говор берёт вовсе другой корень (кастрюля — литературное шанг против усишинского ихъля), литературный якорь слова просто не находит, и понятие теряется. Смещения этот якорь не убирает, а материала лишает.

Вторая — про перекос предсказаний, который остался. После выравнивания наборов понятий он уменьшился, но не исчез: урахинский предсказывается заметно чаще своей доли в разметке, мекегинский и акушинский — заметно реже. На «притяжение к литературному» это не похоже (акушинский из всех говоров ближе всех к литературному и как раз недобирает), одной лишь центральностью говора в матрице тоже не объясняется. Пока это неразобранный остаток, и он ещё одна причина читать главным результатом не top-1, а тройку и медианный ранг.

Чего этот опрос не показывает

Прежде чем читать выводы, стоит понимать, на чём они стоят. У выборки есть ограничения, и они не косметические.

  • Перекос между группами огромен. Муиринская группа дала 102 анкеты, кубачинская — 2, санжи-ицаринская — 1. Это значит, что каждое утверждение о юге и о малых идиомах опирается на единицы информантов: одна анкета — это один человек с одной идиолектной привычкой, а не «как говорят в Ицари». Северные и муиринские выводы в статье обеспечены материалом на порядок лучше южных, и разной надёжности выводов таблицы не показывают.
  • Выборка самоотобрана. Ссылку на формы мы раздавали через сайт и чаты — отвечали те, кому интересен свой язык и кто читает про даргинские диалекты в интернете. Это смещение сразу по нескольким осям: возраст, грамотность в родном языке, город против села, наличие интереса к «правильной» форме. Формы никого не отбирали по возрасту и месту жительства, и мы не знаем, где сейчас живёт отвечающий и когда он в последний раз слышал речь своего села каждый день.
  • 399 анкет — это не 399 человек. Идентификатора в формах нет, а выпусков одиннадцать, и один человек мог заполнить несколько. Безусловный минимум — 73 человек (столько анкет в самом массовом выпуске, а в одном выпуске человек отвечает один раз); если считать, что человек всегда называет одно и то же село, — не меньше 109; верхняя граница — 399, если каждая анкета от нового участника. Истина где-то между, и точнее сказать нельзя.
  • Сёл 62, но 19 из них представлены единственной анкетой. Для таких сёл «форма говора» в таблицах — это форма одного человека. Проверить её не с чем: внутрисельского разброса мы не видим.
  • Говор и село указаны со слов участника. Никто не проверял, что человек, подписавшийся «муиринский (Уркарах)», вырос в Уркарахе, и что называет он именно тот идиом, который под этим именем числится в классификациях.
  • Орфография у всех своя. Палочку набирают 6 способами, долготу и лабиализацию почти никто не обозначает, звонкость и геминация на письме передаются как придётся. Нормализация сводит только палочку и латинские гомоглифы — тонкие фонетические выводы (особенно о геминатах и абруптивах) на таком материале надо делать осторожно.

Из этого следует главное правило чтения: «почти единодушно» в статье означает «единодушно среди ответивших», а не «в говоре». Опрос показывает, что встречается в живой речи и как проходят границы там, где материала много; он не измеряет, насколько форма частотна в селе, и тем более не закрывает вопрос там, где анкета одна.

Все ответы

Разобранные выше примеры — лишь малая часть собранного. Ниже — полный массив: все фразы опроса, и под каждой — все полученные переводы в единой орфографии, сгруппированные по диалектным ветвям. Говор и село — по анкете участника (повторяющееся название группы для краткости опущено). Раскрывайте любую фразу — это готовый материал для сравнения говоров.

Все ответы опроса: 106 фраз — раскрыть
Кость сломалась в двух местах (73)

литературный язык

Литературный
Лига кIел мерлизибад бургIиб (бячун).

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Лига кIвел мерликеб бачун
Дегва
Лига квел мерликебад бячун
Дегва
КIел мерликеб лига бячуб
Мекеги
Лига кIвел мелликебад бячун.
Мекеги
Лига кIвел мерлеб бячун
Мекеги
Лига кIел мерлизеб бячун
Мекеги
Лига кIвел мерлеб бячун
Мекеги
Лига бячун кIвел мерликеб
Мекеги
Лига бячун кIел мерликеб

акушинская группа

Акуша
Лига бячун кIел мерлаб
Акуша
Лига кIел мерличиб бажисаб
Акуша
Лига бячун кIел мелабад
Акуша
Лига бачун кIел мерлабад
Акуша
Лига бячисаб кIел мерлабад
Леваши
Лига бячкн кIел мерлабад
Леваши
Лига бяжун кIел мелабад
Уллуая
Лига бачун кIель мелабад
Ургуба
Лига бячун кIел мерличибад
Эбдалая
Лига бячун кIел мелабад

урахинская группа

Бурдеки
КIвел меллизеб лига бячо саби
Герга
Лига буръаб квел мерликибад
Канасираги
ЛикIа кIелл мелликир бячун
Мургук
Лига бячун кIвел меллибад.
Нижнее Мулебки
Лигга кIвел мусаликиб бячун
Сергокала
Лига бячун кIел мусализибад
Сергокала
Лига кIел мусаниб бячуй саби
Урахи
КIвел мусанибад лига бургIяб (бячун)
Урахи
Лига бачун кIвел мусанибад

мурего-губденская группа

Губден
КIел мелизека лига бячун
Губден
Лига бячун кIелра мелака
Манас
Лига вачун кIел мелизикад.
Мюрего
Лига бячун кIел мерлакад.
Мюрего
Лига кIел меллакад бяча саби

мугинская группа

Муги
Ликка кIел меллягIятта бячун
Муги
Ликка бячIун кIел мерликиб

кадарская группа

Кадар
Лига кIуял мелзака бургIиб.

гапшиминская группа

Шукты
Ликка чIвел мерляб бячун

муиринская группа

Дейбук
Ликка кIвиял меллихIеб бячун
Дибгалик
ЧIёл миллеб ликка бургIяб.
Кища
Ликка кIвел мусаликиб бячун
Меусиша
Ликка кIвел мирликиб бячун
Муиринский
Ликка бячун чIвал милличир
Муиринский
Ликка бургIяб чIал муссалеб.
Муйринский
ЛикIа кIвел мусаликир бячун
Нововикри
Ликка бургIябли саби чIол муснаб
Сиргинский Викри
Ликка бург/яб ч/ал шайчиб
Трисанчи
Ликка бячун чIвал мусанир
Трисанчи
Ликка бячун чIвал миллер
Уркарах
Ликка бургIяб чIол мусанни
Уркарах
Ликка бургIяб чвал мирлер
Уркарах
Ликка хъяпберттиб ччвал миллер
Уркарах
Ликка чIель миллеб буръаб
Харбук
КIвел мерликеб ликка бячун
Харбук
Ликка бачун кIвел муссалягIяб
Хуршни
Ликка чIол муснаб бячун
Ши Уркарах
ЧIал милер ликка бургIяблисаби

цудахарская группа

Хаджалмахи
ЧIвел мергулела ликки боргIlобле саб.
Цудахар
ЧIвел мергваяла ликка бургIӏӱб

усиша-бутринская группа

Акушинский Усиша
Ликка бячун кIивара мелиркат.
Бутри
Ликка бячун кIел муссалехIеб
Герхмахи
Ликка кIиварра меллирка бячун.
Герхмахи
КIиварра меллиб бячун ликка
Гинта
Ликка бячун кIиял муссалирка
Усиша
Лика кIиял мусалиб бачун
Усиша
Ликка кIивал меллиб бячунне саби
Усиша
Лика бячун кIивал мерлирка
Усиша
Ликка бачун кIивал мерлилка

сирхинская группа

Нахки
Ликка чIел муссалерде бëруба
Сирагинский Карбачимахи
КIел муснарка ликка бячун
Сирхьяла
Лика белкъун кат муснаб

кайтагская группа

Хайдакь
ЧIвел муссан ликка белкьун

мегебская группа

Мегеб
Лига боргIоб кIвиял меричела
По голове не бей! (73)

литературный язык

Литературный
БекIлизи пяхъмайкIуд!

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
БекIлизе мабирхъид
Дегва
БекIлике пяхъмавкIуд
Дегва
БекIлизи мабирхъид
Мекеги
БекIлике пяхъмавкIуд!
Мекеги
БекIЛизе мабирхъида!
Мекеги
БекIлизе мабирхъида
Мекеги
БекIлизе пяхъмавкIуд, бекIлизе бирхъмабирхъид
Мекеги
БекIлике мабирхъид
Мекеги
БекIлизе мабиркъид

акушинская группа

Акуша
БекIис верхъмархъуд!
Акуша
БекIизи мабирхъида
Акуша
БекIизи мяркъуд
Акуша
БекIизи мабирхъид
Акуша
БекIизи мяберхъид
Леваши
БекIизи мабирхъид
Леваши
БекIизи мабирхъид
Уллуая
БекIизи бирхъмабирхъид
Ургуба
БекIизи верхъмархъуда
Эбдалая
БекIизи биркърмабиркъид

урахинская группа

Бурдеки
БекIлике пяхъмайкIуд
Герга
БекIлики пахъ майкIуд / бекIлизи мабирхъад
Канасираги
БекIлизи мабирхъят
Мургук
БекIлизе пяхъмайкIуд.
Нижнее Мулебки
БикIлизӏи пяхъмайкIудӏ
Сергокала
БикIлизи пяхъмайикIуд
Сергокала
БикIлизи мабихъяд!
Урахи
БикIлизи пяхъмайкIуд!
Урахи
БикIлизи мабихъвяд (пахъмайкIуд)

мурего-губденская группа

Губден
БекIизе пяхъмавкIу!
Губден
БекIике пяхъмавкIу
Манас
ВекIлизе мамирхъид!
Мюрего
БекIлизе мабирхъя
Мюрего
БекIлике мабирхъя!

мугинская группа

Муги
БекIлизи мабиркьят
Муги
БекIлизи мерхъятта

кадарская группа

Кадар
БекIике пахъмавкIу! (БекIике мамирхъи!)

гапшиминская группа

Шукты
БекIлизе мабирхъитI

муиринская группа

Дейбук
БекIлизе пяхъмавкIутт
Дибгалик
БикIлицци мабярхъят.
Кища
БикIлици мабирхъят
Меусиша
БИКIлицци пяхъмайкIут
Муиринский
БикIлицци пяхъмайкIут .
Муиринский
Беlличи мабярхъяд!
Муйринский
БикIлици мабирхъятI
Нововикри
БикIлици мабархъятI
Сиргинский Викри
Биклицци пяхъ майк/ут
Трисанчи
БикIлицци мабирхъят
Трисанчи
БикIлици мабирхъят
Уркарах
БикIлицци пяхъмайкIутта ( или пяхъмайкIут)
Уркарах
БикIицци мабирхъят
Уркарах
БикIлицци пяхъкатмайкIут
Уркарах
Биклице маберкит
Харбук
БекIлицце мархъутI
Харбук
БекIлице мабирхъит
Хуршни
БикIицци пяхъмайкIут
Ши Уркарах
БикIлици мархъят

цудахарская группа

Хаджалмахи
БекIицце мабирхъид.
Цудахар
БекIлицце мабирхъид

усиша-бутринская группа

Акушинский Усиша
БекIли мярхъут.
Бутри
БекIлий маберхъит
Герхмахи
БекIлицце мерхъутI
Герхмахи
БекIлицце мерхъут
Гинта
БекIлиж мархъут
Усиша
Беклице ма биркьит
Усиша
БекIли мабярхъит
Усиша
БекIли мябярхъита
Усиша
БекIли маберкьид

сирхинская группа

Нахки
БекIлице мабургьитта
Сирагинский Карбачимахи
БекIлицци иабиргьитта
Сирхьяла
Беклици бякъя

кайтагская группа

Хайдакь
БекIци мабиргьатте

мегебская группа

Мегеб
БечIизе мимиахъади
У меня голова заболела. (72)

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Дила бекI идзес бииб
Дегва
Жила бекI идзесбиъиб
Дегва
Дила бекI изуле саби
Мекеги
Дила бекI идзесбиуб.
Мекеги
Дила бекI идзес бииб, дила бекI руръес бииб.
Мекеги
Дила бекI идзесбииб
Мекеги
Дила бекI идзесбииб
Мекеги
Дила бекI идзес бииб
Мекеги
Дила бекI изу буб

акушинская группа

Акуша
Дила бекI идзескабаиб
Акуша
Дила бекI изулисаб
Акуша
Жила бекI изулисаб
Акуша
Диля бекI изулсаб
Акуша
БекI изулсаб
Леваши
Дила бекI изесбяхIиб
Леваши
Дила бекI изескабяхIиб
Уллуая
Дила бекI ицескабагьиб
Ургуба
Дила бекI идзес кябяхIиб.
Эбдалая
Дима бекI изезбяхIиб

урахинская группа

Бурдеки
Дила бекI изескабииб
Герга
Дила бекI изискабииб
Канасираги
БекI ицис бехIбихьиб
Мургук
Дила бекI идзескабииб
Нижнее Мулебки
Дила бикI изӏискабииб
Сергокала
Дила бикI изис бахIбигьиб
Сергокала
Дила бикI изес бахIбихьиб
Урахи
Дила бикI идзисхьабииб.
Урахи
Дила бикI идзис хьабииб

мурего-губденская группа

Губден
Дила бекI идзесбииб
Губден
Дила бекI идзагиле саби
Манас
Дила векI изес вииб.
Мюрего
Дила бекI изагиб / Дила бекI изес бяхIиб.
Мюрего
Дила бекI Изуле саби

мугинская группа

Муги
Дила бекI иццизбяхIяб
Муги
Дила бекI иццисбяхIяб

кадарская группа

Кадар
Дия бекI изиб

гапшиминская группа

Шукты
Дила бекI иццескабяхIиб

муиринская группа

Дейбук
Ттила бекI иццарабииб
Дибгалик
Дила бикI иццара аберттиб.
Кища
Дила бикI ицарабиб
Меусиша
Дила бикI иццаракабииб
Муиринский
Дила бикI иццаракабиб .
Муиринский
Дила бекI изескабиуб.
Муйринский
Дила бикI ицарабиб
Нововикри
Дила бикI иццули саби
Сиргинский Викри
Дила бик/ иццайци бичиб
Трисанчи
Дила бикI иццара кабиб
Трисанчи
Дила бикI ицули саби
Уркарах
Дила бикI иццара кабииб
Уркарах
Дила БикI иццракабииб
Уркарах
БикI иццара кабииб
Уркарах
Дила бик итцала кабиур
Харбук
Дила бекI иццара кабиб.
Харбук
Дила бекI иццуле саб
Хуршни
Дила бикI иццискабиб
Ши Уркарах
Дила бикI ицули саби

цудахарская группа

Хаджалмахи
Дила бекI ицциз кабижиб.
Цудахар
Дила бекI иццуле саб

усиша-бутринская группа

Акушинский Усиша
Дила бекI Ицулесаб.
Бутри
Дила бекI ицций кабигиб(кабийиб)
Герхмахи
Дила бекI иццигьабигиб.
Герхмахи
БекI иццибигиб дила
Гинта
Дила бекI ицижгьаьигиб
Усиша
Дила бек ициш бигиб
Усиша
Дила бекI иццабигиб
Усиша
Дила бекI ицибигиб
Усиша
БекI иццийкабигиб

сирхинская группа

Нахки
Дила бекI ицегьабиеба
Сирагинский Карбачимахи
Дила бекI ицци гьабижиб
Сирхьяла
Дила бек ициж кабигиб

кайтагская группа

Хайдакь
Дила бекI иццара чикабигьяв

мегебская группа

Мегеб
Дила бечI изес баиб
Пуля попала в кость. (72)

литературный язык

Литературный
ХIярхIя лигализи агиб.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
ХIярхIя лигализе агиб
Дегва
ХIярхя лигазе агиб
Дегва
ХIярхIя лигализе агиб
Мекеги
ХIярхIа лигализе агиб.
Мекеги
ХIярхIя лигализе агиб
Мекеги
ХIярхIя лигализе агиб
Мекеги
Лигализе хIярхIя кеагиб.
Мекеги
ХIярхIя агиб лигалике
Мекеги
ХIярхIя атIун лигализе

акушинская группа

Акуша
ХIархIя лигализи чегиб
Акуша
ХIярхIя лигази бархьбизур
Акуша
ХIярхIя чегиб лигази
Акуша
ХIярхIя лигази бягIун
Леваши
ХIярхIя чегим лигализи
Леваши
ХIярхIя лигази бархьбизур
Уллуая
ХIярхIя лигачи къаршибикиб
Ургуба
ХIярхIя лигази чегиб
Эбдалая
ХIярхIя лигази чегиб

урахинская группа

Бурдеки
Лигализе хIярхIя агиб
Герга
ХIархIа агиб лигализи
Канасираги
ХIярхIя акиб ликIализи
Мургук
ХIярхIя лигализēгиле саби
Нижнее Мулебки
Лиггализӏи хIярхIя аггиб
Сергокала
ХIярхIя лигализи агиб
Сергокала
ХIярхIя лигализи агиб
Урахи
ХIярхIя лигализēгиб.
Урахи
ХIярхIя агиб лигализи

мурего-губденская группа

Губден
Лигазе хIярхIя бикиб
Губден
ХIярхIя лигалике агиб
Манас
ХIярхIя лигализи агив.
Мюрего
ХIярхIя лигализе агиб.
Мюрего
ХIярхIя лигализе агиле саби

мугинская группа

Муги
ХIярхIя ликкази аккиб
Муги
ХIярхIя ликкаличи аккиб

кадарская группа

Кадар
Гула лигалике агиб. (Гула лигалзе атIун.)

гапшиминская группа

Шукты
ХIярхIя ликкализе чеччиб

муиринская группа

Дейбук
ХIярхIя ликкализе аккиб
Дибгалик
Ликкалицци хIярхIя аччиб.
Кища
ХIярхIя ликкалици акиб
Меусиша
ХIярхIя ликкалици аккиб
Муиринский
ХIярхIя аччиб ликкалицци .
Муиринский
ХIярхIя ликкализи аччиб.
Муйринский
ХIярхIя ликIалици акIиб
Нововикри
ХIярхIя ликкалици ачибли саби.
Сиргинский Викри
Х/ярх/я ликкалицци аччиб
Трисанчи
ХIярхIя аччиб ликкалици
Трисанчи
ХIярхIя аччиб ликалици
Уркарах
ХIярхIя аччиб ликкалицци
Уркарах
ХIярхIя аччиб ликалицци
Уркарах
ХIярхIя ликкалицци биркьян
Уркарах
ХIархIа ликалицы атун
Харбук
ХIярхIя атIун ликкалице.
Харбук
ХIярхIя оккиб ликкалице
Хуршни
ХIярхIя аччиб ликкалци
Ши Уркарах
Ликалици хIярхIа ачиб

цудахарская группа

Хаджалмахи
ГIlярхIя ликкацце аччиб.
Цудахар
ГIӏярхIя ликкацце аччиб

усиша-бутринская группа

Акушинский Усиша
ХIярхIя аккиб ликкаце.
Бутри
ГIархIа аккиб ликкаце
Герхмахи
ХIярхIя ликкацце аккиб.
Герхмахи
ХIярхIя ликкацце аккиб
Гинта
ХIярхIя аккиб ликкаце
Усиша
ХIархIа ликалице акIиб
Усиша
ХIярхIя ликкай аккиб
Усиша
ХIярхIа акиб ликаце
Усиша
ХIархIа ликIай чакIиб

сирхинская группа

Нахки
ХIярхIя аччиба ликкаце
Сирагинский Карбачимахи
ХIярхIя ликкацци аччиб
Сирхьяла
Хьярхья акиб ликалици

кайтагская группа

Хайдакь
Ликканцци гьяргья чибагъив

мегебская группа

Мегеб
Гулла бизур лигализе
Мясо съели. Остались одни кости. (73)

литературный язык

Литературный
Диъби деркун. ДацI лигуби сари калунти.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Диъ беркун. Лигбе цун калъун
Дегва
Диъ беркун. Лигвецун сари калъунте
Дегва
ДигI беркуб. Ца лигбе калъо сари.
Мекеги
Диъ беркун. Лигбецун калъун.
Мекеги
Диъ беркун. Лигбецун калъун.
Мекеги
Диъ беркунра. Лигбе сари калъунте
Мекеги
Диъ беркун. ЧIянкIле лигбе калъун.
Мекеги
Диъ беркун. Калъун цадехI лигбе
Мекеги
Диъ беркIа. Лигве калун

акушинская группа

Акуша
Диъ беркун. Ца лигуби сар калунти
Акуша
Диъ беркун. лигуби цун калун
Акуша
Диъ беркисаб. цадехI лигуби калисар
Акуша
Диъ беркун. Калун лигни
Акуша
Диъби деркунра, лигубицун кавлун
Леваши
Диъ беркун. ЧIянкли лигуби калун
Леваши
Диъби деркун. Калун цадехI лигуби
Уллуая
Диъ беркун, цадегь лигуби калун
Ургуба
Диъ беркун. Лигуби цун Сар калунти.
Эбдалая
Диъ беркун. ЦадехI лигуби калунул

урахинская группа

Бурдеки
Диъ беркун. лигубе калъун
Герга
Диъ берко, лигби калъун
Канасираги
ДигI беркун.Калъун ликни цум
Мургук
Диъ берква саби. ДацI лигубе сари калъунте.
Нижнее Мулебки
Диъ биркун.Лиггуби калгун
Сергокала
Диъ биркун. Лигубицун сари гьалъунти
Сергокала
Диъ беркун. Лигубицун калъун
Урахи
Диъби диркун. ДацI лигуби сари хьалъунти.
Урахи
ДигIби деркун. Хьалун лигуби

мурего-губденская группа

Губден
Диъ беркун. ЧIянкIле лигбе сари калъунте
Губден
Диъ беркуб, лигбе калъуб
Манас
Диъ веркун. Калъун цадехI лигве.
Мюрего
Диъ беркун, дацI лигбе калъун.
Мюрего
Диъ беркун. Лигбе Цун калун.

мугинская группа

Муги
Диъ берккун. ЦадяхI ликкби калгун
Муги
Диъ беркун. ЦадехI ликби сади калгунти

кадарская группа

Кадар
Лебил диъ беркун. Лигбе калъува дар, гьатIи зат агвара.

гапшиминская группа

Шукты
Диъбе деркун. ликкубе цуна калгун

муиринская группа

Дейбук
Ттиъ беркун. Ликкне цуни калгун
Дибгалик
Диъ беркун. Ликнигинти калгун.
Кища
Ди биркунра. Калгун цадахI ликни.
Меусиша
Диъ беркун. Ликкни цун калгун
Муиринский
Диъ беркун .Калгун цадахI ликни .
Муиринский
Диъ беркун. Ликницун калгун.
Муйринский
Двиби диркун ликIни сади калгунти
Нововикри
ДигI беркуй. Ликкни гинти калгуй сади.
Сиргинский Викри
Диг/ беркун. Калгун ликни гина
Трисанчи
ДигI беркунра. Калган цадахI ликни
Трисанчи
Диъ(дигI) беркунра калгун цадахI ликни
Уркарах
Диъ беркунра нушай. Хидал ца ца ликкни
Уркарах
Диъ беркуй, калгун ликни
Уркарах
Диъ беркун. Калгун цадахI ликкни
Уркарах
Дий беркун. Лидаль ликни
Харбук
ДигI беркун. Ликнецун сад калгунте.
Харбук
Диъ беркун. Калгьун ликкбе цIуна
Хуршни
Ди биркур. ГIеладичиб ликмицун
Ши Уркарах
ДигI беркуй ликни калгун

цудахарская группа

Хаджалмахи
Диг беркунне, ликне калгунне сад.
Цудахар
Диг беркун. Ликне калгун

усиша-бутринская группа

Акушинский Усиша
Диг беркун. Ликбе калгун.
Бутри
Дигбе деркун. Ликне аккар котIгIалгун
Герхмахи
Дигбе деркун. Ца ликка калгун.
Герхмахи
Диг беркун. Ликбегьуна сад калгунте
Гинта
Диг беркун. Калгун ликбецуна
Усиша
Диг беркIун. Ликне калгьун
Усиша
Диг беркунсаб. Ликбе сади калгунте
Усиша
Диг беркуне. калгун цидехI ликбе
Усиша
ДигI беркунле КалгIун ликбе

сирхинская группа

Нахки
Диг беркунне ликне калгуна
Сирагинский Карбачимахи
Диг беркунни ликни калгун
Сирхьяла
Диг беркун лидал цада лик ликни

кайтагская группа

Хайдакь
Диг берквун.Ликкни акквала адел

мегебская группа

Мегеб
Диъ беркун. Лигубе калъун
Если они туда пойдут, я им обоим головы оторву! (или отрежу) (73)

литературный язык

Литературный
Рахли илди ита букьялли, нуни илди кIилалра бурги къябдирис.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Саби иле букьяле нуни чула кIилалра букIре кердирхъис
Дегва
Гьиди гьите арбукьялле, нуни кIвилалалра бекI кеббирхъис
Дегва
Рахле саби гьите арбукьале, нуни ихдас бекI къябиркьис! (Гъяриис)
Мекеги
Рахле илди иле гIярбукьалле, нуни илди кIвилалра букIре къябдиркьис!
Мекеги
Нагагьладан илди иле букьялле, нуни илдила букIре къябдиркьис (улъис).
Мекеги
Ихти ите гIярбукьале, нун чула букIре къябудисра
Мекеги
Нагагьла илди гIярбукьялле, нуни илдила кIвилалла букIре улъис.
Мекеги
Илди иле букьяле, нуни Илди кIулилалра букIре къябдиркьис
Мекеги
Иди ите букьяле нуни идила бекI кевудис

акушинская группа

Акуша
Илди ила бугIяли, нуни илдас букIри черкалдас
Акуша
Ильди ита бугIали, нуни чула кIилалра бекI чебкалдас (чабхъябирхъис)_
Акуша
Иди итта бугIяли, нуни кIилалра букIри черудас! (Яра чярдирхъис)
Акуша
Идти иха бугIяли, нуни ихтала бекI чебкалдас!
Акуша
Иди Ита буали, букIри черулдас
Леваши
Илди ита букьалли нуни илдала букIуни черудас
Леваши
Рахли илди ила бугIяли нуни илдала кIилалра букIри удас
Уллуая
Ильди ита бугIяли нуни идала букIри черудас
Ургуба
Нагагь илди ита бугIялли , ну илди кIилалра бекI чебъудас!( яра чябберхъис)
Эбдалая
Рахли иди ита бугIяли нуни идала кIилалра букIри черудас

урахинская группа

Бурдеки
Гьилде гьилахIа букьялле, кIулисалла букIре къябадиркьис(яра кьахIдиркьис)
Герга
Гьиди гьите гIарбукьали, нуни и гьихдела кIвелелра бекI булгьас
Канасираги
Ихти букьяли, нуни ихтеля букIри къяпайис
Мургук
Рахле гьитти гьитахIа букьялле, гьитти кIвелилалла букIре къябадиркьис.
Нижнее Мулебки
Ихдӏи гьите арбукьяли, нуни кьвилиселра букIри гъвяриис
Сергокала
Илди гьиткIу букьяли нуни гьилдела букIри къябадикьус
Сергокала
Илди икIу букьяли нуни илди кIелисалра бурги къябадирус
Урахи
Рахли гьилди гьиткIу букья̄ли, нуни гьилди кIвилалла бурґи къябадикьус!
Урахи
Рахли гьилди гилькIу дукьалли нуни гьилдас бикI къабаюикьус(кьисбикьус)

мурего-губденская группа

Губден
Рахле илди иха арбугIяле, нуни кIилалра букIре къябдирис
Губден
Рахле ихди иха гIербеале, кIелилара букIре къябдирис
Манас
Илди иха арвягIяле, нуни кIелисалра вукIра къябдирис!
Мюрего
Рахли илди иха арбягIяле, нуни кIилисалра букIре къябдирис
Мюрего
Ихти гьиха арбягIяле, илди кIилиалра букIре къябдирис! (Яра кьахIдирис)

мугинская группа

Муги
Рахьли гьилди гьита букьялли, нуни кIилалра букIри кируттис
Муги
Ихти ита букьялли,нуни илдас букIри эвттисра

кадарская группа

Кадар
Ити ита арбукьале, кIулиялра букIре лугъас.

гапшиминская группа

Шукты
Эхти эху букьянне, нуни чула букIре черуттис (чердирхъис)

муиринская группа

Дейбук
Итти кIвилаялла букIре керавттис итакIу букьяй
Дибгалик
Гьете букьялли ,бикI кьяппабирькис чула нуни (яра чиралас)
Кища
Рахли гьехи букьялли, нун кIвилала бурки киравтис.
Меусиша
Рахли илтти ите букIялли,нуни илтела буркки киравттис
Муиринский
Рахли итти ите букьялли , нуни иттала чIуллела буркки къяппадиркьис ! ТI
Муиринский
Рахли илди ите букьялли, нуни илдала буркиl къападирис!
Муйринский
ИкIти гьекIи букьяли, нуни кIвелала букIми киравтIис
Нововикри
Рахли ихти ите букьялли, нуни ихтала бурки къяппадиркьис!
Сиргинский Викри
Рахли ильти ихе букьялли , нуни ильтала бурки хъяппадиркьис
Трисанчи
Итти ите букьялли, нуни иттала бикIкури къяппадиркьис
Трисанчи
Илти ите букьялли бикIкури къяппадиркьис
Уркарах
Рахли ихти гьэхебяхI букьялле, нуни ихти чIуллела бурккри лугьас.
Уркарах
Рахли итти итебяхIбукьялли, нуни чуллела бикI хъяппабиркьис
Уркарах
Букьялли ихе нуни ихттала бикI хъяппабиркьис
Уркарах
Ихтала йте тах кацуй чебаюсь , нуни ихтес чIеллес бик капберкис (чирбекис) фраза немного другая так как у нас так не говорят
Харбук
Итти итегIе букялле, нуни итти кIвеллиллара буркке керавтис! (яра кердирхъис)
Харбук
Рахле итягIя букъале, нуни кIвелиссера бекI кербирхъис
Хуршни
Итти итя букьянни, нуни чулрала буркки чиравтис/чирдитярхъис
Ши Уркарах
ЧIара ихти ите букьяли бикI хъяпабиркьу

цудахарская группа

Хаджалмахи
Итти ите богIlянне, дале иттала буркке чед гьавттид! (яра лугъад)
Цудахар
Нагагь илтти ите арбугIӏянне, даге илтти чIулланра буркуе чедгьавттид! (Яра гьалугъад).

усиша-бутринская группа

Акушинский Усиша
Рахле гьихте гьитту бëкьанне, дали кIиварала буркке чергьавттид!
Бутри
Гьитти гьите букьянне, дали гьилтала бекI кергьавттид(кергьаберхъид)
Герхмахи
Гьиттте гьиттту бокьянне, дали гьиттте кIиллаярра буркке чергьавттид! (яра чердирхъид)
Герхмахи
Рахле гьилтте гьитту бўкьянне, дали чула кIиллаярра буркке черкавттид (яра черкядирхъид)
Гинта
Рахле гьате бутугIян, дали чула бурке кергьавтид
Усиша
Рахле ихти гьате бутаанне, дали кияращас бек керутид (яра кербихъид)
Усиша
Илди гьитту бякьанне, дали гьилтала букIре черадярхъид
Усиша
Рахле гьихте гьиту бокьоне,дали гьитте кIиварала букIре чергьавтида
Усиша
Рахле ихIте гIитту бакIанле дали буркIе черкавттид

сирхинская группа

Нахки
Рахле гьатте гьатту букьянне дали чIиллилагал бурке чергьаттида
Сирагинский Карбачимахи
Гьетту букьянни илтти,кIеллала буркки чиргьадирччид
Сирхьяла
Рахли ихти гьету букъяни дудил ихтала бек чергьавтанда

кайтагская группа

Хайдакь
Рахбели гьихти гьехин бяннал, чIулела бекIри черкадирчихит

мегебская группа

Мегеб
Гьете букъякIа идди , нуни иддила кIвилиялла бечI берциша [алъиша]
Из пальца кровь идет. (73)

литературный язык

Литературный
ТIул хIили башули саби.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
ТIуллизерад хIи душуле сари
Дегва
ТIуйзерад хIи дашуле сари
Дегва
ТIуллизерад хIи дашуле сари
Мекеги
ТIуйзерад хIи дашуле сари.
Мекеги
ТIуйзерад хIи дашуле сари. ТIуйзерад хIи руркIуле сари. ТIуллизерада хIи дашуле сари.
Мекеги
ТIуйзерад хIи дашуле сари
Мекеги
ТIуллизерада хIи дашуле сари
Мекеги
ТIуллизерад хIи дашуле сари
Мекеги
ТIуйзерада хIи дашуле сари

акушинская группа

Акуша
ТIул хIели башулсаб
Акуша
ТIуйзирад хIе дашулисар
Акуша
ТIуйзирад хIе дашулисар
Акуша
ТIулизирад хIе дашулсар
Акуша
ТIуйзирад гье дашулсар
Леваши
ТIуйзирад гье дашули сар
Леваши
ТIулзирад (тIуйзирад) хIе дашувсар
Уллуая
Туйзирад хIе джугIдикIулсар
Ургуба
ТIуйзирад хIе дашулсар.
Эбдалая
ТIуйзирад хIе дашулсар

урахинская группа

Бурдеки
ТIуйзерад хIи дашуле сари
Герга
ТIуйзирада(ли) хIи дашулисад
Канасираги
ТIулизибал хи дашули сади
Мургук
ТIуйзерад хIи дашале сари
Нижнее Мулебки
Туйзӏирадӏ хIи дашули сади
Сергокала
ТIуйзирад хIи дашули сари
Сергокала
ТIуйзирад хIи дашули сари
Урахи
ТIул хIили башули саби.
Урахи
ТIуйзибад хIи дашули сари

мурего-губденская группа

Губден
ТIул хIини башуле саби
Губден
ТIуйзекан хIи дашуле сари
Манас
ТIуйзека хIи дашули сар.
Мюрего
ТIуллизекад хIи
Мюрего
Туйзекад хIи дашуле сар.

мугинская группа

Муги
ТIуллягIятта хIи дашули сади
Муги
ТIуллизит хIи дашули сади

кадарская группа

Кадар
ТIуйзака хIи дашар.

гапшиминская группа

Шукты
ТIуллярад хIи дашуле

муиринская группа

Дейбук
ТIул хIеликабииб
Дибгалик
Туйццир хIи адашули сади.
Кища
ТIуйци хIи турадикиб.
Меусиша
ТIуйццир хIи дашули сади
Муиринский
ТIуйццир хIи кадашули сади
Муиринский
ТIуйзибад хIи Дашули сари.
Муйринский
ТIуллицIир хIи кадашусади
Нововикри
ТIуллицид хIи адашули.
Сиргинский Викри
Т/уллицид х/и кадашули
Трисанчи
ТIуличир хIи хид кадашули
Трисанчи
ТIулицир хIи адашули
Уркарах
ТIуйцци хIи кадашули хид.
Уркарах
Туллицир хIи дачIиб
Уркарах
ХIи туллиццир кадашули сади
Уркарах
Тулалицил й1 башули
Харбук
ТIуйцер хIе кадашуле сад.
Харбук
ТIуйцерад хIя дашулесад
Хуршни
ТIуллицир хIе дахьули сад
Ши Уркарах
Туйцир хIи кадпшули сади

цудахарская группа

Хаджалмахи
ТIуллегIlела хIе дахьуле сад.
Цудахар
ТIуллиццела ещё ледъунне сад.

усиша-бутринская группа

Акушинский Усиша
ТIулицеркат хIе дахьуле сад.
Бутри
ТIуллицерка (туллерхIерка) э дахьулесод.
Герхмахи
ТIуллиццирка хIе дахьулсад.
Герхмахи
ТIул хIели бахьулесаб
Гинта
Туллицерка э дахьулесал
Усиша
Тул лягьерко э кадухъун
Усиша
ТуллехIерка хIе лед
Усиша
ТIуллицерка хIе дахьуле сад
Усиша
Туллицирка хIе дакIиб

сирхинская группа

Нахки
ТIуллицерка э дахьулцади
Сирагинский Карбачимахи
ТIуллицир гIи кадахьули
Сирхьяла
ТIуплицика бигIи хьадагьулцади

кайтагская группа

Хайдакь
ТIупIпIунццир беэ кадахьулца

мегебская группа

Мегеб
ТIуйзела хIи дикIуве лер
Осторожно, в кровь не наступи! (73)

литературный язык

Литературный
Вари, хIилизи камайцIид!

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Джагвале, хIилизе ганзмалхъад
Дегва
Джагвале, хIике гандзмайхъид
Дегва
Джоголе хIике ганз малхъуд!
Мекеги
Варе, хIилизе камайцIид!
Мекеги
МяхIкамле, хIилизе(хIийзе) гандзмавхъуд.
Мекеги
Воре, хIилизе гандзмалхъад
Мекеги
Варе, хIилике гандзмалхъада
Мекеги
Варе, хIилизе ганзмалхъад
Мекеги
Жягале, ращен хIилике ганзмарулхъада

акушинская группа

Акуша
Багьлали, хIелизи ганзмайхъид!
Акуша
Багьлаги, хIеличи ганзмайхъида!
Акуша
Багьлали, хIелизи ганз мяйхъид
Акуша
Багьлали, хIеличи ганзмайхъид!
Акуша
ХIера, гье лачIмалучIад
Леваши
МяхIкамли, гьелизи ганзмярхъид
Леваши
Багьлали, хIелизи ганзмархъид
Уллуая
Магькамли, хIялизи ганз
Ургуба
Вари мяхIкамли, хIелизи гандзмайхъид.
Эбдалая
МяхIкамли, хIелизи ганзмайхъид

урахинская группа

Бурдеки
МяхIкумле уэн(багьлале), хIилизе кахIацIес
Герга
Багьлали, хIилизи катIмайцид
Канасираги
Багьлали, хилизи катмайцIид
Мургук
Багьлале, хIилизе катмайцIид
Нижнее Мулебки
МяхIкумли, хIилизӏи катмайцIидӏ
Сергокала
Багьлали, хIилизи чяртмалхъад
Сергокала
Вари, хIиличи ганзмаулхъад
Урахи
Вари, хIилизи хьадмахьайцIуд!
Урахи
Багьлали хIилиши гандзмайкьуд

мурего-губденская группа

Губден
Багьлале, хIилизе гандзмалхъад!
Губден
Багьлале, хIилике къандзмавкIу
Манас
Варе, хIилизе ганзмайкIуд.
Мюрего
Варе, хIилизе кимайцIи/ганзмаулхъа
Мюрего
Варе, хIийке ганзмалхъад

мугинская группа

Муги
Вари, хIилики шякмайцIит
Муги
МехIкамли иркьин,хIилики шякмейцIид

кадарская группа

Кадар
ХIархIале! ХIилике ганзмайхъи. (ганзмавкIу, ицI-майцIи)

гапшиминская группа

Шукты
МяхIкамле, хIиння чекадмелзат

муиринская группа

Дейбук
Къугъале виркьен, катмайцIитт хIелизе
Дибгалик
Ччакквали, хIиличи чикатмайцIит.
Кища
Вари хIилики кикатмалцат.
Меусиша
Багьлали,хIилики кикатIмайцIит
Муиринский
МӏяхIкамви , хIилицци чикатмайцIит .
Муиринский
ХIlиличи тIахI чекатIмабилцIад.
Муйринский
ХIерикIи, хIлици кикатмалцIатI
Нововикри
Вере, хIилици катмайцIитI
Сиргинский Викри
Чаккали, х/илицци катмай/цит
Трисанчи
Вари, хIиличи чикатIмайцIит
Трисанчи
Багьлали , хIилици чикатIмайцIит
Уркарах
Къугъали, хIийцци катIмайццитта.
Уркарах
Къугъали, хилицци чикатмайцит
Уркарах
Къухъали, хIиллицци чикатIмайццит
Уркарах
Осторожно, й1ле кацмайкет
Харбук
Вари хIелицце тяхI катмайцIитI
Харбук
Бахьлале, хIялицце тяхI катмабалтат
Хуршни
..., хIелици кканцмайхъит
Ши Уркарах
БахIлали хIиличи чикатмайцит

цудахарская группа

Хаджалмахи
Ссахъле, хIея чемалхъад (обращение к мужскому роду), чемарулхъад (обращение к женскому роду), чемадулхъаттая (обращение к множественному числу), чемабулхъад (обращение к животному).
Цудахар
Варе, хIея чемалхъвад!

усиша-бутринская группа

Акушинский Усиша
ГIяхIле иркье хьелличе чекатIмайцIутта
Бутри
Багьлале, элицце канц майхъит
Герхмахи
Варилла, хIелий чекатIмайцIитта!
Герхмахи
Багьлале, хIелицце катIмайцIут
Гинта
Элике канцмалхъат
Усиша
Варе, э лице канц майкIит
Усиша
Багьлали, хIелехIе катмайцIутI
Усиша
Вари хIели чекатIмайцIита
Усиша
Багьлале хIели чекатмайцIид

сирхинская группа

Нахки
Вари элице пасмалхъатта
Сирагинский Карбачимахи
ГIилия паччигIериццуттай
Сирхьяла
ТIашици бигьиле чикемерцут

кайтагская группа

Хайдакь
Кьарикиже, беэлцци четтир макирцатте

мегебская группа

Мегеб
ЦIудурле уэ, хIиличе милзади
Не мой ноги холодной водой. (57)

литературный язык

Литературный
ДяргIибти шинни кьяшми ицмайцид.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
ДяргIибте шинли кьвашме майцид
Дегва
ДаргIибте шинни кьвяшме майцид
Мекеги
Кьвяшме дяргIибте шинли майцид
Мекеги
ДугIярте шинли кьвяшме мадирцид. ДугIярте шинлизе кьвяшме мадирцид.
Мекеги
ДяргIибте шинли кьвашме майцид

акушинская группа

Акуша
Ицмайцида гIяшми дугIярти шинли
Леваши
ГIяшми ицмайцид дукьярти шинли
Леваши
Кьяшми дугIярти ши майцид
Леваши
ДугIярти шичир гIяшми майцида.
Ургуба
ДугIярти шинли гIяшми ицмайцида

урахинская группа

Бурдеки
ДяргIяб шинни кьвяшме майцид
Герга
Майцида даргIаб ший кьвашми
Нижнее Мулебки
Майцид кьяшми дяргIябти шинличол
Нижнее Мулебки
Кьвяшми дяргIябти шинли майцидӏ
Сергокала Дешлагар
ТIвяхIми маицуд дяргIябти шиийин
Урахи
ДяргIяб шӣ тIвяхIми майцудра.
Урахи
ДаргIябти шиъин тIвяхIми майцудра
Урахи
Майцуд тIяхIми дяргIябти шийини

мурего-губденская группа

Губден
Кьяшме дяргIибте шини майци
Манас
ДугIярт шичал ицмайцид накъве.
Мюрего
ДяргIибте шийни кьяшме ицмайци.
Мюрего
ДяргIибте шинни кьяшме майци.

мугинская группа

Муги
ДяргIябти шинли кьашми мейцит
Муги
Кьашм майцид дяргIябти шинличул
Муги
Мейцитта кьашми дяргIябти шинличул(шичул)

кадарская группа

Кадар
ДяргIибил шийчу кьяшме майца.

гапшиминская группа

Шукты
Кьашме дяръиб щинни майцит

муиринская группа

Внутри гор
Майцит тIахIми дяргIяб ши
Дейбук
ТтяргIиб ший тIяхIме майцитт
Дейбук
Т’яргIиб шичуле тIяхме майцит’
Дибгалик
ДяргIяб щичули тIахIми майцит.
Зильбачи
ТIахIми дяргIябти шинли майцит.
Ираги
Майцит тIахIми дяргIябти шинничули.
Кища
Майцит тIахIми дяргIиб ший.
Меусиша
ДяргIяб шинли тIахми майцитт
Муиринский
Майцит тIахIми дяргIяб шинли
Муиринский
Майцит тIахIми дяргIяб шинли.
Трисанчи
Майцит тIахIми дяргIяб шинни
Уркарах
ТIахIми майцит даргIяб шийчули.
Харбук
ДаргIиб ший тIахIме маицит.
Харбук
ДаргIиб ши тяхIме майцит.
Хуршни
Майцит тIяхIми дяргIиб щинни

усиша-бутринская группа

Бутри
Духорси гьинни къяшми мойцид
Бутри
Ицмайцит(майцит) кьошме дяргIиб гьинницела.
Герхмахи
Духхар шинни кьошме майцитта.
Герхмахи
ДяргIиб шинни кўшме майцит
Гинта
Къашме дурххарте шинни майцIит
Гинта
Майцит кьяшме дяргIяибте шинницерка
Усиша
Майцита кьошме дяргIиб шинни.
Усиша
Духарти шиннизил кьяшми майцит

сирхинская группа

Акушинский Цугни
Духарце гьиницIала тIумме майцитIа

санжи-ицаринская группа

Ицари
ТIЯми маицит духар гьинни

кайтагская группа

Кирки
ТIаме мадирце даргIив шиней
Кулиджа
ТIями маицат дяргIив шинеци

кубачинская группа

Кубачи
Духужуд шинициль ттуме чиисмесит

мегебская группа

Мегеб
ДяргIиби шинчу [шийзер] дагубе мидизади
Правая рука совсем не двигается. (58)

литературный язык

Литературный
ЛехIил някъ гьеч вяшбикIули ахIен.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Балу някъ ца чIиъ шушбукIуле ахIина
Дегва
Балуй някъ аслу шишбукIуле ахIИн
Мекеги
Балу някъ лебгIел шишбукIуле ахIина
Мекеги
Балуй някъ чIиъ (бекIлел) бузуле гIехIина.
Мекеги
Балуй някъ чIигIра шишбукIуле ахIина

акушинская группа

Акуша
Балуй нахъ сеннилра ( в разговорной речи чаще используют сабсин от совсем) вашбикIули ахIен
Леваши
Балуй някъ сапсин вашбикIули эгьен
Леваши
Балуй някъ циълалра вяшбикIули ахIен
Леваши
Балуй някъ сапсин вяшбикьулли ахIен.
Ургуба
Балуй някъ сегIяйдалра вяшбикIули ахIен

урахинская группа

Бурдеки
ЛихIил някъ сеналла шикьбикIуле ахIин
Герга
Балан някъ лебъели шиш бикIули ахIин
Нижнее Мулебки
ЛихIил някъ либгIили шишбикIули агара
Нижнее Мулебки
ЛихIил някъ сенкъелра шишбикIули аг"вара
Сергокала Дешлагар
Балул някъ сионалла шишбикIули ахIин
Урахи
ЛихIал някъ сиъваналла шишбикIулēхIин.
Урахи
ЛихIал някъ шишбулхъулехIин
Урахи
Салгъай някь шиш

мурего-губденская группа

Губден
Балу някъ шиш ара букIуле эхIена
Манас
Валу накъ вара ара шишвукIуле эхена.
Мюрего
Балу някъ шишкьишбукIуле ахIин.
Мюрего
Балу някъ шишбукIуле (бузуле) ахIин.

мугинская группа

Муги
ГIяхIгIяр някъ сепсен вяшхIябулхъули саби
Муги
ГIяхIгIяр някъ сагъуналра вяшхIебикIули саби
Муги
ГIяхIгIяр няхъ тамай шикьбикIули аккара

кадарская группа

Кадар
Балу някь кIантIалра шикь-хIабукIар.

гапшиминская группа

Шукты
Балан няхъ бекIлел шикьбикIуле («бузурле» если в смысле «работать») акку

муиринская группа

Внутри гор
Алгъай шали буццулекку
Дейбук
ЛехIал някъ севекIал журбикIуле ахIин
Дейбук
ЛехIал някъ севекIал журбикIУле ахIин
Дибгалик
ГIяхIилил няхъ сенарра шикь бикIулакку.
Зильбачи
ГIяхIша някъ шикь булхъули акку.
Ираги
ГIяхI няхъ бикIли шикьбикIулекку.
Кища
ЛихIил някъ бикIли шикьбикIули акку.
Меусиша
ЛихIил някъ бикIли шикьбикIулиакку
Муиринский
Алгъай няхъ вообще шикьбикIулеккура
Муиринский
ГIяхI няхъ бикIлил шикьбикIулиакку.
Трисанчи
ГIяхI няхъ шикь бикIули акку
Уркарах
ГIяхI някъ шикьбикIулакку.
Харбук
ЛехIил няхъли шикьикIвара ируле аккваса
Харбук
ЛехIил няхъ цакьвилара шикьбулхъе акку.
Хуршни
ГIяххил няхъ шикьбикIули аккура

цудахарская группа

Цудахар
ЛехIе няхъ щикьал гIебикIуле саби

усиша-бутринская группа

Бутри
Солгъай някъ вяшабикули саб
Бутри
Салгъай няхъ вяшал гIабикIулесаб
Герхмахи
ЛехIей няхъ бекIлел шикьхIабикIуле саб.
Герхмахи
ЛехIей няхъ бекIлел шикьбикIуле аккора
Гинта
Лугъой накъ шишэбикулесаб
Гинта
Леил няхъ шишэбикIулесаб
Усиша
ЛехIей няхъ бекIлел шиш гIабикIуле саб.
Усиша
Алгъай няхь себсен шикьхIабикIули саб

сирхинская группа

Акушинский Цугни
ГIяхиль няхъ гIабуццуле цаби

санжи-ицаринская группа

Ицари
Жягьиб няхъ буцатякку

кайтагская группа

Кирки
ГIяхI някъ щикъбикIулакку
Кулиджа
Дука няхъ шикь бикIкул аку

кубачинская группа

Кубачи
Гьяхиль някъ сипсун хьакь букуласаб

мегебская группа

Мегеб
Бархьил нягъ шиш букIуве агвара
Что у мальчика случилось с рукой? (58)

литературный язык

Литературный
Уршила някълис се бетаура?

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
ДерхIела някъличал се бетагьура?
Дегва
Се бетагьурле дархIела някълис?
Мекеги
Се буба дерхIела някъличал?
Мекеги
Уршила някъличал се бубле, се бетагьурле?
Мекеги
ДерхIела някъличал се агьура?

акушинская группа

Акуша
ДархIяла нахъис себиубсив?
Леваши
ДярхIяла някълис се бетаура?
Леваши
Уршила някълис се бииба?
Леваши
Се биилив дярхIяла някъис?
Ургуба
Се бетаурлив уршила някъис?

урахинская группа

Бурдеки
Си бетаурал уршила някъличол?
Герга
ДархIала някълис си БИТАО?
Нижнее Мулебки
Себитаурлен дурхIяла някълис
Нижнее Мулебки
ДурхIяла някъличел си битаунан?
Сергокала Дешлагар
Си битагьуя уршила някъличол
Урахи
Уршē някълис си бӣба?
Урахи
Уршила някълис си биле?
Урахи
Си битауйле уршила някьлис

мурего-губденская группа

Губден
Се саба дерхIела някъиз бубил
Манас
Се вува дерхIела някъичал?
Мюрего
Се бетагьура дархIала някъличел?
Мюрего
ДархIала някълис се бетаурле?

мугинская группа

Муги
Си битаура уршила някъличуб
Муги
ДерхIела някълис си биубли
Муги
ДерхIела няхъличул си биубси?

кадарская группа

Кадар
ДурхIяла някьис це бугьуле?

гапшиминская группа

Шукты
Урщила няхъличу се беуран?

муиринская группа

Внутри гор
Си битавле дар дархIала няхълис
Дейбук
ТтярхIяла някълис се бигьуба
Дейбук
Се бигьублея т’ярхIяла някълис?
Дибгалик
ДархIала няхъличули си бигьубле?
Зильбачи
Си библе дархIала някълис?
Ираги
Си битауле дархIала няхълис?
Кища
Си бигьубле дархIала лицIил някълис?
Меусиша
ДархIала някълис си бигьубле ?
Муиринский
Си битавле дархIала няхъличули?
Муиринский
Си битавле дархIала няхъличули?
Трисанчи
Си битавле иш дархIала няхълис?
Уркарах
ДархIала някълис си битаура?
Харбук
ДархIала няхълис се битауле?
Харбук
ДярхIяла няхълис се битавурле?
Хуршни
Си битава дурхIяла няхълис?

цудахарская группа

Цудахар
Урщила няхъ се бихублей?

усиша-бутринская группа

Бутри
Се бихублей дурхьяла накълий?
Бутри
Се бихублей дурхIалла няхълицела?
Герхмахи
ДурхIяла няхълий се бихубсей?
Герхмахи
ДурхIяла няхъ се бихубсея
Гинта
Се бихуби дурхIала нахълицерко
Гинта
Се бихуби дурхIяла няхълиж
Усиша
Се батагурлей дурхIяла няхъли.
Усиша
ДурхIяла няхъли се бихубсей?

сирхинская группа

Акушинский Цугни
ДурхIялла няхълицала це бихубле?

санжи-ицаринская группа

Ицари
Дорхьола няхъли ця агурни ?

кайтагская группа

Кирки
Ци аргуле уршила някъци?
Кулиджа
Уршила някъуй ци агурлей ?

кубачинская группа

Кубачи
Галла някъициль сагулну?

мегебская группа

Мегеб
Уршила нягъис сия бугьуби?
Что у тебя в руке? (58)

литературный язык

Литературный
Се саби хIела някълизиб?

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
ХIела някъеб се саби?
Дегва
Се саби хIела някълизеб?
Мекеги
Се саби хIела някълизеб?
Мекеги
ХIела някъеб се леба?
Мекеги
Се саби хIела някъеб

акушинская группа

Акуша
ХIела нахълаб се сабу?
Леваши
ХIела някълаб се лебу ?
Леваши
ХIела някълаб се леба?
Леваши
Се сабу гьела някълабси?
Ургуба
Се лебу някълаб?

урахинская группа

Бурдеки
Си сабел хIала някълизебил?
Герга
Си сабе хIала някълизиб
Нижнее Мулебки
ХIула някълизиб сисабен
Нижнее Мулебки
ХIала някълизӏиб си сабен?
Сергокала Дешлагар
Си сабе хIула някълизиб?
Урахи
Си сабē хIула някълизибил?
Урахи
Си сабе хIула някълизиб?
Урахи
Си сабе хIула някьбазибил

мурего-губденская группа

Губден
Се саби хIела някъа
Манас
Се сави хела накъизе?
Мюрего
Се леба хIала някълаб?
Мюрего
ХIала някълабил се саби?

мугинская группа

Муги
Си саби хIела някълизибси
Муги
ХIела някъзиб си леба
Муги
Си саби хIяла няхълизиб

кадарская группа

Кадар
ХIâ някьизе це леба?

гапшиминская группа

Шукты
Се лебан хIяла няхъличеб?

муиринская группа

Внутри гор
Си либа ХIала някъяб
Дейбук
Се леба хIала някълизеб?
Дейбук
Се сабия хIала някълизебсе?
Дибгалик
Си сабе ил хIала няхълиццибил?
Зильбачи
Силиба хIала някълицциб?
Ираги
Сия хIала няхълиццибил?
Кища
Си сабе хIала някълициб?
Меусиша
Си либа хIала нукъяб
Муиринский
Си сабе хIала няхълицциб?
Муиринский
Си либа хIала няхълицциб?
Трисанчи
Си либа хIала някъяб?
Уркарах
Си хиба хIала някълицциб?
Харбук
Няхълице се сабен?
Харбук
ХIела няхълицебил се сабен?
Хуршни
Си сабе хIала няхълициб

цудахарская группа

Цудахар
ГIела няхъццебил сейи?

усиша-бутринская группа

Бутри
Се саби гьела някълицеб?
Бутри
Се саби эла нахълиццеб?
Герхмахи
Се саби хIала няхъццебсе?
Герхмахи
X̅ӏала няхъццеб се леби
Гинта
Се саби Эла накъцеб
Гинта
Се саби Эла няхълицебсе
Усиша
Се саби гIала няхълицеб
Усиша
ХIала няхълизиб се Саби?

сирхинская группа

Акушинский Цугни
Няхълиццеб це леба?

санжи-ицаринская группа

Ицари
Ила Няхъуци киб це лебни ?

кайтагская группа

Кирки
Ци бия ила някъци ?
Кулиджа
Ция ила някъуци бити

кубачинская группа

Кубачи
Иля някъициб сисабну?

мегебская группа

Мегеб
Сия леби нягъизеб?муг
Не давай мне воду, даже если я очень попрошу. (58)

литературный язык

Литературный
Ну дебали цIакьли тиладиикIаслира наб шин малугад.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Нуни гIяхIил тилади баркьаслера наб шин малугад
Дегва
Нам шин малугад, нуни диха аслера
Мекеги
Шин малугад дизе, тиладиукIаслера
Мекеги
ГIяхIил тиладиукIаслера наб шин малугад. Наб (дизе) шин малугад, гIяхIил тиладиукIаслера.
Мекеги
ТиладиукIаслера малугад наб шин

акушинская группа

Акуша
Лугмалугад наб шин, нуни дебали тилади барасра.
Леваши
Наб шин малугад, рахли нуни дебали суравбарасра
Леваши
Наб шин малугад, нуни дебали тилади барасра
Леваши
Над шин малугада, ну дебалли тиледивикIасра.
Ургуба
Лугмалугада наб шин, ну дебали тилади икIухьалра

урахинская группа

Бурдеки
Вахъ цIакьле диха икIослера - нам шин малугад
Герга
Наб шин малугада, нуни гIяхIли тилади баркьусра
Нижнее Мулебки
Цад гIяхIли теледи икIаваслира наб шин малугад
Нижнее Мулебки
Наб шин малуг"адӏ,нуни гIяхIли тиладиикIаваслира
Сергокала Дешлагар
Малугад нам шин, нуни чIумъали тилади бакьаслира
Урахи
Нуни гIяхIял тиладибакьаслилла нам шин малуґад.
Урахи
Сиъван тиладикIваслира нам шин малугад
Урахи
Малугад нам шин нуни ахIли тиладибакьасли

мурего-губденская группа

Губден
Нам шин лугмалуга, рахле ну гIяхIял тиладиукIаслера
Манас
Лугмалугад нам шин, ахIял диладирукIаслера.
Мюрего
Ну "шин диха иле" укIаслера, малуга нам шин.
Мюрего
Нуни цIакьле (гIяхIле)тиладибараслера нам шин малуга (малва)

мугинская группа

Муги
Малугат наб шин, гIяхIли тилади даркьасалра
Муги
Малугат наб шин, ну гIяхIли тиладирикIасалра
Муги
Малугатта наб шин,ну гIяхIли тилади’икIасра

кадарская группа

Кадар
Ну цIакьле тилади-укIасле ра, нам шин луг-малуга.

гапшиминская группа

Шукты
Ну хIялчеле тиладирикIаслера, малугат наб щин

муиринская группа

Внутри гор
Малуккат наб шин, ну цIакьли дикъа викIасра
Дейбук
Наб шин малугатт цицатт тиладибаркьаслера
Дейбук
Руни цицат’ тилади баркьаслера наб шин малугат’
Дибгалик
Малуккат наб щин ,цIакьли тиледи викIасарра.
Зильбачи
Шин малуккат наб,куца дикъкъа викIосра.
Ираги
Малуккат наб шин, нуни цIакьли тилади баркьуслира.
Кища
Малукат наб шин, квица ну тилавикIухьал.
Меусиша
Нуни цIакьли тиладиикIухьал , наб шин малуккат
Муиринский
Малуккат наб шин дикъа викIаслира
Муиринский
Малуккат наб шин, ну гIяхIли дикъкъа викIвасра.
Трисанчи
Наб шин малукат, рахли нуни дикъа атIусра
Уркарах
Наб малуккатта шин, рахли цIакьли ну икIасали
Харбук
Наб шин малуккат нуни тиладибиркьу хIялера
Харбук
Шин малуккат наб, нуни дебале тилади баркьассиллера.
Хуршни
Малуккат наб шин, ну тилади икIухьарра

цудахарская группа

Цудахар
Дале девле тилабаркьаннера, дам шин малуккад.

усиша-бутринская группа

Бутри
Малуккад наб гьин, тиладибикаслира
Бутри
Малуккат дам гьин, девале тиладиикIухьар.
Герхмахи
Дам шин малуккат, дали хIелчеле тилади баркьадра.
Герхмахи
Дам шин малуккат, тилади икIехIедра
Гинта
МалукIат дам шин, дали иркиле кIа адлера
Гинта
Малуккат дам шин , рахле эркиле тиладиикIехIедра
Усиша
Малукат дам шин,хIелчеле дали тилади баркьалера
Усиша
Дали тиладибакьиблехьар дам шин малукIат

сирхинская группа

Акушинский Цугни
Малукката дам гьин ду рикъулехьарра.

санжи-ицаринская группа

Ицари
Маллучит дам гьин , дул хялли теридибаркьигьанни

кайтагская группа

Кирки
Маллукатте дами шин дам цакIле дикканда
Кулиджа
Малукат дам шин, дул цIакьли гьака бивхьалра

кубачинская группа

Кубачи
Дами шин хамалукат, хакал хьака хаиллечун

мегебская группа

Мегеб
Мулугади наб шин ,сецад нуни гьари бакъакIараверхI
Надо принести воду из семи источников. (57)

литературный язык

Литературный
ВерхIел гIинидзла шин хес хIяджатли саби.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
ЕрхIел гIинизлизерад шин кадухес гIягIниле сари
Дегва
ЕрхIел гIинидзликерад шин кадухес гIягIните сари
Мекеги
ЙерхIел гIиндзурбела шин кадухес гIягIниле сари
Мекеги
ЕрхIел гIинидзлизерад шин хес гIягIниле сари.
Мекеги
ЕрхIел гIиндзурбазерад шин кадухес гIя|ниле сари

акушинская группа

Акуша
ВерхIел иникъларад шин касес гIягIнилисар
Леваши
Шин хес гIягIнилсар верхIел инидзлизирад
Леваши
Вергьел инидзларад шин хес гIягIнилисар.
Ургуба
ВерхIел шин авдуси меларад шин хес гIягIнилисар

урахинская группа

Бурдеки
ЕрхIал урунжлизерад шин кадухес ягIниле сари
Герга
ВерхIал гIинизлехIрад шин садухис гIягIнили сади
Нижнее Мулебки
Садухис гIягIнили сади ярхIал гIинизла шин
Нижнее Мулебки
ЯрхIал урунжӏлерадӏ шин кадухис гIягIнил саби
Сергокала Дешлагар
Шин атхис гIягIнилисар верхIал гIинидзлизирад
Урахи
ВерхIал гIиндзанирадгIилли шин хис гIягIнили сари.
Урахи
ВерхIел урунжлизирад шин атхис гIягIнили сари
Урахи
АгIнили сатхис шин верхIал инидзлишибад

мурего-губденская группа

Губден
ЕрхIел гIинидзизекан шин кадухес гIягIните сари
Манас
ВерхIел гIинизизикан шин кадухен гIягIнили сав.
Мюрего
ЕрхIал гIинизлизекад шин кадухес гIягIниле саби.
Мюрего
ЕрхIал инидзла шин кадухес гIягIнили сари

мугинская группа

Муги
ГIягIнили сади шин кадухара верхIел гIиниццлизитта
Муги
Кадухьара гIягIнили сади шин верхIел гIиниццлягIят
Муги
Кадухара гIягIнили сади шин верхIель гIиницлегIет

кадарская группа

Кадар
ЯрхIал гIянизизака шин гатес биркур.

гапшиминская группа

Шукты
ВерхIял гIиницлизерад щин ххес гIягIниле

муиринская группа

Внутри гор
Шин садукъара гIягIнили сади верхIал шигIир
Дейбук
ВерхIал гIиницлихIерте шин сатхара гIягIниле саби
Дейбук
Шин хара гIягIниле сатти верхIал гIиниц’лихIерат’
Дибгалик
ВерхIал урунчлер щин кадукъара гIягIнили сади.
Зильбачи
ВерхIал гIиницла шин, садукъкъара гIягIнили сади.
Ираги
Садукъара гIягIнили сади шин верхIал гIинццар
Кища
Садухъара гIягIнили шин саби вирхIал кикьлалихIир (гIинцар).
Меусиша
ВерхIал шинхълигIир шин садукъара гIягIнили сади
Муиринский
Шин садукъара гIягIнили сади верхIал гIиницлер
Муиринский
ГIягIнили сади садукъкъара шин верхIал гIинццар.
Трисанчи
Садукъара гIягIнили сади шин верхIал гIиницла
Уркарах
ГIягIнили саби адукъара шин гьар верхIъибил гIинццурбаццир. (Возможны там ошибки).
Харбук
ВерхIел гIиницле гIярат шин садуккара гIягIниле саби
Харбук
ВерхIел гIиницлегIер шин садукъкъара гIягIниле саб.
Хуршни
ГIянили саб садукъис щин верхIал чякьлалигIер (гIиницлигIер)

цудахарская группа

Цудахар
Вэрал/вIерал гIIиницлила шин къиз гIIягIIниле саб

усиша-бутринская группа

Бутри
ГIярал Иницла гьинн дуцес
Бутри
ГIагIнилесаб гьин къий ярал иницлехIерка.
Герхмахи
ХIерал инццерка шин къий гIягIниле саб.
Герхмахи
X̅ӏерал иницла шин сакъи гIягIнилесаб
Гинта
Вярал эрклицерко шин гьакъиш гIанилесаб
Гинта
ГIягIнилесад шин сакъиж вярал хIиницла
Усиша
ГIянилесади хъи шин гIердехI инцурбала
Усиша
ВерхIел инихъларад шин къис гIягIнили саб

сирхинская группа

Акушинский Цугни
Гьин къи гIяниле цади верал шикьила

санжи-ицаринская группа

Ицари
Вар кьуллацир гьин сякъи гьяжатилцаб

кайтагская группа

Кирки
Цаккъара агIнильце шин верал аниц
Кулиджа
Шин цикъанца верал гIяниццир

кубачинская группа

Кубачи
Ве мусаннал шин сакъи бажильсаб

мегебская группа

Мегеб
ВерхIал меръичела шин хес биркул
Если в рану попадет грязь, нога опухнет. (57)

литературный язык

Литературный
Дяхъилизи нясдеш дикалли, кьяш бумдар.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Дяхъилизе жярго дикале кьваш бумдар
Дегва
Дяхъилике джяргне агалле, кьвяш бумдар
Мекеги
Дяхъилизе джяргва агале, кьвяш бумдар
Мекеги
Нагагь хIегъ (джяргва, няс) агалле хIянализе (дяхъилизе) кьвяш бумдар.
Мекеги
Дяхъилизе джяргне дукьале, кьваш бумдар

акушинская группа

Акуша
Дяхъилизи хIегъ дугIяли кьяш бумдар
Леваши
Рахли дякъилизи джярга бикали, гIяш бумдар
Леваши
Дяхъилизи жярга бугIали, кьяш бумдар
Леваши
Дяхъила джяргни дугIяли, гIяш бумдар.
Ургуба
Хъасла бехIна чят дугIяли , гIяш бумдар.

урахинская группа

Бурдеки
Дяхъилизе няс агалле, кьвяш бумдар
Герга
Дахъялизи няс агали, кьваш бумдар
Нижнее Мулебки
Дихъялизи няс агали кьяш бундар
Нижнее Мулебки
Дихъяле нясдиш ардукьяли, кьвяш бумтIар
Сергокала Дешлагар
Дяхъилизи нястишь агали, тIвяхI бумдар
Урахи
Дяхъилизи нясдиш дихьāли, тIвяхI бумдар.
Урахи
Дяхъилизи нясдиш дихьали тIвяхI бумдар
Урахи
Рахли дахъилиши нас агали тIяхI бумдар

мурего-губденская группа

Губден
Рахле дяхъилизе джяргадеш агале, кьяш бундар
Манас
Дяхъилизе жярга агале, кьяш вундар.
Мюрего
Дяхъилизе няс дакIале, кьяш бумдар.
Мюрего
Дяхъилизе няс бикалле кьяш бундар

мугинская группа

Муги
Дякъялизи няс дакIалли, кьаш бунттар
Муги
ДякъялягIя няс ардукьялли, кьаш бунттар
Муги
Дяхъилизи няс аккалли,кьаш бунттар

кадарская группа

Кадар
Дяхъализе нас дикале, кьяш бумдар.

гапшиминская группа

Шукты
Дяхъилизе чят чекалле (дяхъи дибягъбелле), кьаш бемтессе

муиринская группа

Внутри гор
Дихъялицци няс аккалли , тIахI абумттар
Дейбук
Ттяхъилизе няс аккай тIяхI бумттар
Дейбук
Рахле т’яхъиличе няс д’укьяй тIях бумт’ар
Дибгалик
Дихъялицци пухI аккалли, тIахI бумттар.
Зильбачи
Дихъялицци няс кадиркой,тахI бумттар.
Ираги
Дихъялицци няс ккачдикалли, тIахI бумттар.
Кища
ДяхъилихIи няс дукьялли, тIахI бумтар.
Меусиша
Рахли дяхъилицци няс ардукьялли ,тахI бумттар
Муиринский
Рахли дихъяличи кадикалли няс, т lахI бумттар.
Трисанчи
Рахли дихъяличи няс кадикали, тIахI бумтар
Уркарах
Рахли бихъяб муссанни аккали няс, тIахI бумттар. (Тоже возможны ошибки).
Харбук
Дякьилице няс къячбикалле, тIахI бумттар.
Харбук
Дяхъилице няс дукьяхъяттилле, тIяхI бумттар.
Хуршни
ДяхълигIе няс кадикар, тIяхI бумттар

цудахарская группа

Цудахар
Дъяхъиле ччӱркне диканне, кьӱш бумтту

усиша-бутринская группа

Бутри
Дякъиличи нас кабикаб къяш бумтар
Бутри
ХъяшхъилехIе чяркка-цехъ дикарле, кьош бумтту.
Герхмахи
Дяхъицце няс бикалле, кьош бумттар.
Герхмахи
Дяхъи нясбихар, кьўш бумттар
Гинта
Къашкъалице чад дикалле, хъаш бумту
Гинта
Рахле дяхъилице няс кадикар , кьяш бумту
Усиша
Рахле дяхъий кабикале няс,кьош бумтар
Усиша
Дяхъилизи няс бикали, кьяш бумдар

сирхинская группа

Акушинский Цугни
Дахъиле цекIал битикарле тIу бумттар

санжи-ицаринская группа

Ицари
Няс кидяранни дяхъаци , тIогIо бубтан

кайтагская группа

Кирки
Белике гIяра качдикав тягI бувтIан
Кулиджа
Дяхъилци гIяра чибегъал, тIя бувтан

кубачинская группа

Кубачи
Дихъяльце бячIя аккале, тIуй бибтиялсаб

мегебская группа

Мегеб
ДяхъилехIе чурукдеш бикакIа дага бемхес
Пусть мальчик помоет руки, когда придет домой. (58)

литературный язык

Литературный
Урши хъайгIи чариубхIели някъби дирцаб.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
ДерхIе хъули вакIибхIе някъбе дирцаб
Дегва
ДархIени някъбе дирцаб хъули вакIибхIеле
Мекеги
ДерхIели някъбе дирцаб, хъули бакIибхIеле
Мекеги
Хьули вакIибхIеле, уршили някъбе дирцаб. Уршили някъбе дирцаб, хъули вакIибхIе.
Мекеги
ДерхIе хъули вакIибхIеле, някъбе дирцаб

акушинская группа

Акуша
ДархIяни нахъби дирцаб, хъайи вакIибхIяли
Леваши
ДярхIяни някъби дирцаб, хъайи вакIибхIели
Леваши
Уршини някъби дирцаб, хъайи чарухъунхIели
Леваши
ДярхIяни някъби дирцаб, хъайи вакIибхIелли.
Ургуба
Някъби дирцаб дярхIяни, хъайъи вакIибхIели

урахинская группа

Бурдеки
Уршини някъбе дирцаб, хъули вакIибхIале.
Герга
( нет подходящего для перевода слова) дархIа хъули вакIибхIали, някъби дирцихъис
Нижнее Мулебки
ДурхIялизи нягъби дирцихъа хъули вакIибхIяли
Нижнее Мулебки
ДурхIяли някъби дирцаб. хъули лявкьвяхIяли
Сергокала Дешлагар
Хъули вакIибхIели, някъби дирцаб уршиин
Урахи
Уршилиини хъайгIи вакIибхIили някъби дирцаб.
Урахи
ХъайгIи вакIибхIили уршилис някъби дирцаб.
Урахи
Урши вакIибхIели дирцаб някьби

мурего-губденская группа

Губден
ДерхIени някъбе дирцаб, хъули вакIибхIеле
Манас
Дирцав дерхIени накъве, хъули вакIивхIеле.
Мюрего
ДархIа хъули вакIибхIале, някъбе дирцаб
Мюрего
ДархIа хъули вакIибхIале някъбе дирцаб.

мугинская группа

Муги
Уршили някъби дирцаб, хъули вакIибгIели
Муги
Дирцаб някъби дерхIели хъули вакибгIяли
Муги
ДерхIе ли няхъби дирцаб,хъули вакIибгIели

кадарская группа

Кадар
Урши-дурхIя хъули вакIибхIале някьбе дирцаб.

гапшиминская группа

Шукты
Хъули чарубял, нахъбе дирцаб урщили

муиринская группа

Внутри гор
ГIив дерцаб няхъби дархIали, хъайи вачIибхIи
Дейбук
ТтярхIя хъули вакIибхIеле някъбе ттирцаб
Дейбук
Хъули уввакIибхIеле дярхIЯлт някъбе дирцаб
Дибгалик
ХъайгIи чаригьубхIи дархIали няхъби дерцаб.
Зильбачи
ДархIаци някъби дерцихъа,хъайи авхъунхIи.
Ираги
ДархIали няхъби дерцаб, къайи вачIибхIили.
Кища
Гьалли дархIали някъб дирцаб, гIи вакIаб хъайгIи.
Меусиша
ДархIа хъули вакIибхIели някъби дерцаб
Муиринский
ДархIали дерцаб няхъби хъайи вачIибхIи
Муиринский
Биквалли дархIали няхъби дерцаб, вачIибхIили хъайи.
Трисанчи
БегIла гьалли дархIали дерцаб няхъби , хъайгIи вачIибхIи
Уркарах
ДархIали дерцаб някъби, хъайгIе вачIибхIели.
Харбук
Хъули вакIиб хIели, дархIали няхъбе дерцаб.
Харбук
Хъули вакIибхIеле, дярхIяли няхъбе дерцаб.
Хуршни
ДурхIяли няхъби дирцаб, хъули вачIибхIела

цудахарская группа

Цудахар
Хъули вачIибкъаллиз, урщиле нухъбе дирцаа

усиша-бутринская группа

Бутри
Дирцекъа някъби
Бутри
Нахъбе дирцехъий бурса дурхIяцце, хъули вакIибкъеле.
Герхмахи
Хъули вакIибхIал дурхIяли нохъбе дирцаб.
Герхмахи
ДурхIяцце нўхъбе дирцахъа хъули вакIибхIели
Гинта
ДурхIали нахъбе дирцаб хъуливакибхIале
Гинта
ДурхIяли няхъбе дирцаб, хъули вакIибхIяле
Усиша
Дирцаб дурхIяли няхъбе ,вакIибхIели хъули.
Усиша
ДурхIяли хьули вакIибхIели няхъби дирцаб

сирхинская группа

Акушинский Цугни
Хъули вачIибгьерал нухъбе дирца ага

санжи-ицаринская группа

Ицари
Доргьол няхъби дирцаб, хъил сягъибял

кайтагская группа

Кирки
Дирца някъбе хъилькагъивкIель
Кулиджа
Уршили няхъби дирцав, хъил кегъивгван

кубачинская группа

Кубачи
Галдиль нукбе чидисака, киль вакумутиль

мегебская группа

Мегеб
Уршилини нугъя даза бетIа , хъули вакIибиягъе
У меня на ноге появилось странное пятно. (57)

литературный язык

Литературный
Дила кьяшличи ца мягIниагар дамгъа бакIиб.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Дила кьвашликеб багьарибуб гIяжаибил данкъа
Дегва
Дила кьвяшликеб тамашала данкъа багьарибуб
Мекеги
Дила кьвяшлизеб тамашала данкъа дурабухъун
Мекеги
Дила кьвяшликеб гIяжаибил дамкъа дакIубухъун, дакIубудь (багьрибухъун, багьарибуб)
Мекеги
Дила кьвашликер аврумме дагьаридуб

акушинская группа

Акуша
Диля кьяшличиб гIейабси пIяцIа багьарбиуб
Леваши
Дила гIяшличиб багьарбиуб гIяжаэбси пяцIа
Леваши
Дила кьяшлизиб дакIубииб гIяжаибси пяцIа
Леваши
Дила гIяшичиб гIяжаибси дамгъа багьарбиильсаб.
Ургуба
Дила гIяшличиб гIяйабси пяца хяб дакIубиубли

урахинская группа

Бурдеки
Дила кьвяшикеб тамашала дамкъа бакIиб
Герга
Дила кьвашлизиб ца тамашала этIа багьарбигьо саб
Нижнее Мулебки
Дила кьяшлизиб бахIарбиуб гIяжаибил дамгъа
Нижнее Мулебки
Дила кьвяшликиб тамашала дӏамкъа дакIубухIун
Сергокала Дешлагар
Дила твяхIлизиб багьарбиб гIяжаибиль дамкъа
Урахи
Дила тIвяхIлишиб ца гIяжēиб дамкъа багьарибӣли саби.
Урахи
Дила тIвяхIлишиб гIяжегIиб дамкъа багьарибиб
Урахи
Дила тIяхIлизиб багьарабиб гIяжаибил дамгъа

мурего-губденская группа

Губден
Дила кьяшике гIяжеибил данкъа бакIиб
Манас
Дила кьашике вакIив гIяживил данкъа.
Мюрего
Дила кьяшликеб хIебалуй дамкъа багьрибуб
Мюрего
Дила кьяшликеб тамашала дамкъа багьрибубле саби

мугинская группа

Муги
Кьашликиб дила тамашала ттангъа багьарбиуб
Муги
Дила кьашликиб тамашала ттангъа бакIубиуб
Муги
Дила кьашликиб багьарбиуй саби гIяжибси ттангъа

кадарская группа

Кадар
Дия кьяшике тамашай дамгъа дакIу-бугьуб.

гапшиминская группа

Шукты
Дила кьашличеб гIяламатзе пIяцIа дакIубиб

муиринская группа

Внутри гор
Дила тIахIлицциб дикIара ттамгъа абиб
Дейбук
Ттила тIяхIлизеб тамаша ттамгъа абигьуб
Дейбук
Т’ила тIяхIлике б тамашала бясунсе мер абигьуб
Дибгалик
Дила тIахIличиб тамашаган ттамгъа абигьубли саби.
Зильбачи
Дила тахIлицциб дикIара пIяцIа абибли хиб.
Ираги
Дила тIахIлицциб дакIубиб тамашаган ттамгъа.
Кища
Дила тIахIликиб дикIара тамгъа бакIиб.
Меусиша
Дила тIахIлицциб цадикIара ттамгъа абигьуб .
Муиринский
Дила тIахIличиб абиб дикIара ттамгъа.
Трисанчи
Дила тIахIлициб бачIибил хиб тамашала тугъ
Уркарах
Дила тIахIлицци абигьуб тамашан пIяцIа.
Харбук
Дила тIахIлицеб ца диккара тамгъа бакIиб.
Харбук
Дила тIяхIликеб ца дикIара ттамгъа лебабиб.
Хуршни
Дила тIяхIличиб багьарбигьуб хъахси (сикIал/сурат)

цудахарская группа

Цудахар
Дила кьӱшлиццеб нихьсе щухIури дукIубухъун.

усиша-бутринская группа

Бутри
Дила къяшлизиб дикарсе тамгъа леб
Бутри
Дила кьошликеб бахарбихуб гIажибсе ттамгъа
Герхмахи
Дила кьошлиццеб дикIарсе авра бакIибсаб.
Герхмахи
ДикIарсе дамкъа бакIиб дила кьўшлиццеб
Гинта
Дила хъашликеб дикарсе тамгъа битагур
Гинта
Дила кьяшлиб дакIубихуб дикIарсе тамгъа
Усиша
Дила кьошлицеб дакIубухъунне дикIарсе хъалип леб
Усиша
Дила кьяшлизиб тамашала къаяв бахарбиуб

сирхинская группа

Акушинский Цугни
Дила тIулигеб бикIарце тамгъа дукIубухъун

санжи-ицаринская группа

Ицари
Лида тIогIоличиб тамашаци цикьал леб

кайтагская группа

Кирки
Дила тягIли би тамашала кIант
Кулиджа
Дила тIялжи странный къвяча турабичив

кубачинская группа

Кубачи
Диля туижиб сизибиляху тIамгъа агулсаб

мегебская группа

Мегеб
Дила дагаличеб гIяжягIяби бярчIу гьаъ бугьуб
В горах есть одно маленькое село. (51)

литературный язык

Литературный
Дубриб ца кьицIаси ши кIеб.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Дубуртазеб ца биштIал ши кIеб
Дегва
Дубуртазеб ца биштIал ши леб.
Мекеги
Дубуртазеб леб ца биштIал ши
Мекеги
Дубуртазеб ца биштIал ши теб
Микlехlела
Ца биштIал ши кIебил(тебил) саби дубуртазеб. Дубриб биштIал ши кIебил(тебил) саби. Дубуртазеб(дубриб) ца ши кIеб(теб)

акушинская группа

Акуша
Дубуртазиб ца биштаси ши ле саб
Леваши
Дубуртазиб леб ца биштIал ши
Леваши
Дубуртазиб лебсаб ца биштІаси ши.
Леваши
Дубуртазиб леб ца биштIаси ши
Уллуая
Дубуртазиб кIеб ца биштIаси ши

урахинская группа

Бурдеки
Дубуртазеб ца биштIал ши леб
Герга
Дубуртазиб теб биштIал ши
Герга
Дубуртазиб леб ца биштIал ши
Мургук
Дувуртазев хев ца виштIал ши.
Нижнее Мулебки
Дубуртазӏиб ца биштIат ши либ
Сергокала
Дубуртазиб либ ца биштIал ши
Сергокала
Дубуртазиб тиб ца бибгIял щи
Урахи
Дубриб ца биштIал ши кIиб.
Урахи
Дубуртазиб ца биштIал ши кIиб

мурего-губденская группа

Губден
Дубуртезе леб биштIал ши.
Губден
Дубуртазе ца биштIал ши лебил саби
Мюрего
Дубуртезеб леб ца биштIал ши
Мюрего
Дубуртазеб ца биштIал ши леб.

мугинская группа

Муги
Дубуртазиб хяб ца биштIуси ши/махьхьи
Муги
Дубуртазиб кIеб ца биштIаси ши
Муги
Дубуртазиб биштIуси ши кIеб
Муги
Дубуртазиб леб ца биштIаси ши

кадарская группа

Кадар
Дубуртизе леб ца виргил ши.

муиринская группа

Дибгалик
Дубуртацциб ца биштIяган ши чIиб.
Ираги
Дубуртацциб чIиб ца биштIаган ши
Кища
Дубуртациб дила биштIа ши кIиб.
Кища
Дубуртациб бищтIаси щи кIиб
Меусиша
Дубуртациб биштIаси ши кIиб
Трисанчи
Дубуртачиб либ ца бибгIя(биштIал) ши
Трисанчи
Дубуртациб чIиб(тиб, хиб) ца биштIаси ши
Уркарах
Дубуртацци чIиб ца биштIал ши
Харбук
Дубуртаццеб леб ца биштIуссе ши.
Хуршни
Дубуртацциб кIиб ца никIусси щи
Чумли
Дубуртацциб тиб ца биштIаган ши.

цудахарская группа

Хаджалмахи
Дабуртаццеб ца никIасе щи чIеб
Цудахар
Дубуртаццеб ца Ника щи леб.

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Дабуртаяб ца никIасе щи леб.
Герхмахи
Дабуртаяб никIасе ца ши теб
Гинта
Дубуртацеб цIа никIусе ши хеб
Усиша
Дубуртаццеб леб ца никIасе ши
Усиша
Дабуртацеб леб ца ник/асе ши

сирхинская группа

Сурх1инский Цугни
Дубуртаццеб ца никIаце щи леб

кайтагская группа

Джаугад
Дубурталцци бигIра ца НикIва щщи
Кирки
Дубурци би никьо ши

мегебская группа

Мегеб
Гъирмезеб леби ца биштIал ши
Чем твое место, мое место лучше. (51)

литературный язык

Литературный
1. ХIела мерличиб дила гIяхIси саби. 2. ХIела мерван ахIи, дила гIяхIси саби.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
ХIелайкеб дила мер гIяхIна саби
Дегва
ХIела мерликем дила мер гIяхIна саби.
Мекеги
ХIела мелликеб, дила мер гIяхIна саби
Мекеги
ХIела мерликеб дила мер гIяхIна саби
Микlехlела
ХIелайкеб дила мер-муса гIяхIнай саби.

акушинская группа

Акуша
ХIела мерличиб дила мер гIяхIсаб (гьалабсаб)
Леваши
ХIела мерличиб дила мер ахIили саби
Леваши
Гьела мерличиб, дила мер гІяхІсаб.
Леваши
ХIела мерличиб, дила мер гIяхIси саб
Уллуая
Гьела мерличиб дила мер гIахIли саб

урахинская группа

Бурдеки
Дила муса хIалайкем гIяхIна саби
Герга
ХIала мер_икиб, дила мер гIахIна саб
Герга
ХIала мер икиб ( муса икиб ), дила мер (муса ) гIахIна саб
Мургук
ХIала мерикем, дила мер гIяхIна сави.
Нижнее Мулебки
ХIала мусаикир, дила муса гIяхIна саби
Сергокала
ХIула мусалишиб, дила муса гIяхIна саб
Сергокала
ХIула мусайщиб, дильа муса ахIна саби
Урахи
1. ХIулайшиб дила муса гIяхIна саби. 2. Дила муса гIяхIна саби, хIулаъваннāхIи.
Урахи
ХIулайшиб дила муса ункъли саби

мурего-губденская группа

Губден
ХIела меликем дила мер гIяхIбай саби.
Губден
ХIела меликем дила гIяхIбай саби
Мюрего
ХIела мерликем, дила мер гIяхIна саби
Мюрего
ХIала мерликем, дила мер гIяхIна саб.

мугинская группа

Муги
ХIяла мерликиб,дила мер гIяхIси саби
Муги
ХIела мерликитта, дила мер гIяхIли саби
Муги
Силикит хIяла мер дилаликитта гIяхIси
Муги
ХIела мелликир дила мер гIяхIси саби

кадарская группа

Кадар
ХIя меликем, дийа мер гъулайил цаби

муиринская группа

Дибгалик
ХIалайчир дила мусса гIяхIиган саби.
Ираги
ХIала муссачир, дила мусса гIяхIиган саби
Кища
ХIала мирикиб, дила мир гIяхси саби.
Кища
ХIала мусакир, дила муса гIяхси саби
Меусиша
ХIала мирликир ,дила мир гIяхIли саби
Трисанчи
ХIала муссаличир, дила мусса гIяхIси саби
Трисанчи
ХIала муссаличир , дила мусса гIяхIиган саби
Уркарах
Аммаки хIала муссаличи дила мусса гIяхIиган саби.
Харбук
ХIела мерликел дила мер гIяхIсе саб.
Хуршни
ХIала муссаличир, дила мусса гIяхси саби
Чумли
ХIала муссаличиб, дила мусса гIяхIиган саби.

цудахарская группа

Хаджалмахи
ГIяла муссая гьираб, дила мусса гIяссе саб/ ГIяла муссаякинра дила мусса гIяссаб
Цудахар
ГIалаллекар дила мергва гIӏяхIсе саби.

усиша-бутринская группа

Герхмахи
ХIала меллирка дила мер гIяхIссаб.
Герхмахи
X̅ӏалаллирка дила мер гIяхIссаб
Гинта
Эла муссалирка, дила мусса ахIлесаб
Усиша
ХIала мерлиркад, дила мер гIяхIси саб
Усиша
Г/ала мерлирка ,дила мер г/ях/саб

сирхинская группа

Сурх1инский Цугни
Эла муссалехIер дила мусса гIяхццаби

кайтагская группа

Джаугад
Ила эттен дила мусса гIяхIци ца
Кирки
Ила аттен дила мусса гIяхIле

мегебская группа

Мегеб
ХIалайчеб дила меръ гIяхил леб
Тебе досталось самое хорошее место. (51)

литературный язык

Литературный
ХIед бегIлара гIяхIсигъуна мер бикиб.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
ХIед бикIиб бегIлара гIяхIна мер
Дегва
ХIед бегIлара гIяхIна мер бикиле саби.
Мекеги
ХIед бикиб бегIлара гIяхIна мер
Мекеги
ХIед бегIлара гIяхIна мер бикиб
Микlехlела
ХIед бегIла гIяхIна мер (муса) бикибил саби. ХIед бегIла гIяхIна мер (муса)бикиб.

акушинская группа

Акуша
ХIед бикиб бяъляра гIяхIси мер
Леваши
ХIед бикиб бегIла гIяхIси мер
Леваши
Гьед бикилисаб беълара гІяхІси мер.
Леваши
ХIед бикиб беълара гIяхIси мер
Уллуая
Гьед бикиб бегIлара гIахIси мер

урахинская группа

Бурдеки
ХIад бегIла гIяхIна муса бикиб
Герга
ХIад беълара гIахIна мер ( муса) бикиб
Герга
ХIад бикиб беъалара гIахIна мер ( муса)
Мургук
ХIад вегIлалла гIяхIна мер викив.
Нижнее Мулебки
ХIадӏ бегIлара гIяхIна муса бикиб
Сергокала
ХIуд бихьиб бегIлара гIяхIна муса
Сергокала
ХIуд бегIля вхIна муса бихьили саби
Урахи
ХIуд бегIлалла гIяхIна муса бихьиб.
Урахи
ХIуд бегIла гIяхIна муса бихьили саби

мурего-губденская группа

Губден
ХIет бегIла гIяхIбай мер бикиле саби.
Губден
ХIет бегIлара гIяхIбай мер бикиб
Мюрего
ХIад бегIлара гIяхIна мер бикиб
Мюрего
ХIад беъла гIяхIна мер бикиб.

мугинская группа

Муги
ХIят бегIлара гIяхIси мер бикиб
Муги
ХIят бягIлара гIяхIси мер бикиб
Муги
Бахъ гIяхIси мер бикиб хIятт
Муги
ХIят бягIлара гIяхIси мер бикиб

кадарская группа

Кадар
ХIатI бикиб бегIра гIяхIалил мер.

муиринская группа

Дибгалик
ХIат бегIлара гIяхIиган мусса бичибли саби.
Ираги
ХIат бичиб бегIла гIяхIиган мусса
Кища
ХIат багIлара гIяхси мир бикиб.
Кища
ХIат багIла гIяхси муса бикиб
Меусиша
ХIат бегIла гIяхIси мусса бикибли саби
Трисанчи
ХIат бичиб бегIла гIяхIиган (гIяхIси ) мусса(мер)
Трисанчи
ХIала бегIлара гIяхIин мусса саби
Уркарах
ХIат бичиб бегIлара гIяхIиган мусса.
Харбук
ХIет бегIла гIяхIсе мер бикиб саб.
Хуршни
ХIат бичиб багIла гIяхси мусса
Чумли
ХIат бичиб бегIла гIяхIиган мусса.

цудахарская группа

Хаджалмахи
ГIят бягIинра гIяхIбагIял мусса бичибсаб
Цудахар
ГIат бегIӏра гIӏяхIбагIӏел мергва бичиб.

усиша-бутринская группа

Герхмахи
ХIат беъла гIяхIсе мер бикибсаб.
Герхмахи
X̅ӏат беъла гIяхIсе мер бикибсаб
Гинта
Эт бегIла ахсе мусса бикIиб
Усиша
ХIат бегIлара гIяхIсе мер бикиб
Усиша
Г/ат бикиблесаб бег/ла г/ях/се мер

сирхинская группа

Сурх1инский Цугни
Эт бегIла гIяхце мусса бичиб

кайтагская группа

Джаугад
Эттижи багь гIяхI мусса бягъив
Кирки
Этти бичив гIяхI мусса

мегебская группа

Мегеб
ХIад баиб гIяхил меръ
Вам достанутся самые хорошие места. (51)

литературный язык

Литературный
ХIушаб бегIлара гIяхIти мерани диркур.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
ХIушаб диркур дегIлара гIяхIте меране
Дегва
ХIушаб дегIлара гIяхIте меране диркур.
Мекеги
ХIушаб дикиб дегIлара гIяхIте меране
Мекеги
ХIушаб дегIлара гIяхIте меране диркур
Микlехlела
ХIушаб дегIла гIяхIте маране диркур. ДегIла гIяхIте меране хIушаб диркур.

акушинская группа

Акуша
ХIешаб диркар дягIляра гIяхIти мерани
Леваши
ХIушаб диркур дегIла гIяхIти мерани
Леваши
Гьушаб диркур деълара гІяхІти спраги.
Леваши
ХIушаб диркур деълара гIяхIти мерани
Уллуая
Гьишаб диркур дегIлара гIагьти мерани (мермуса - иногда)

урахинская группа

Бурдеки
ХIушаб дегIла гIяхIте мусне диркур
Герга
ХIушиб беъалара гIахIти мерани ( мусни)диркур
Герга
ХIушиб диркур деъалара гIахIти мерани (мусни)
Мургук
ХIушав диркур вегIлалла гIяхIте мусне.
Нижнее Мулебки
ХIушиб дегIлара гIяхIти мусни диркур
Сергокала
ХIушим дирхьур бегIлара гIяхIти мусни
Сергокала
Нушим дирхIур бегIла ахIти мусни
Урахи
ХIушим бегIлалла гIяхIти мусни дирхьур.
Урахи
ХIушим бегIла гIяхIти мусни дирхьур

мурего-губденская группа

Губден
ХIушаб диркур бегIлара гIяхIте мусре.
Губден
ХIушаб бегIлара гIяхIте мусне диркур
Мюрего
ХIушаб бегIлара гIяхIте мусне диркур
Мюрего
ХIушаб беъла гIяхIте меране дилкан.

мугинская группа

Муги
ХIушаб бегIлара гIяхIти мер-муса дирку
Муги
ХIушаб диркур бягIлара гIяхIти мерани
Муги
Бахъ гIяхIси мер бикиб хIушаб
Муги
ХIушаб бягIлара гIяхIси мусни диркур

кадарская группа

Кадар
ХIушам диркур бегI гIяхIте мусре.

муиринская группа

Дибгалик
ХIушаб бегIлара гIяхIти мусни диркур.
Ираги
ХIушаб диркур бегIлара гIяхти мусни
Кища
ХIушиб диркур дагIла гIяхти мирани (мусни).
Кища
ХIущиб дагIла гIяхти мусни диркур
Меусиша
ХIушаб бегIла гIяхIти муссни диркур
Трисанчи
ХIушаб диркур бегIла гIяхIти мусни
Трисанчи
ХIушаб гIяхIти муссни къарши диркур
Уркарах
ХIушаб биркур бегIлара гIяхIти мусни
Харбук
ХIушеб дегI гIяхIте мусне диркур.
Хуршни
ХIущиб диркат багIла гIяхти мусни
Чумли
ХIушаб диркур бегIла гIяхIти мусни.

цудахарская группа

Хаджалмахи
ГIущаб дягIинра гIяхIдагIялте мусне дирку
Цудахар
ГIат дегIӏра гIӏяхIдагIӏелте мергвне дирку.

усиша-бутринская группа

Герхмахи
ХIущаб беъла гIяхIте мусне дирку.
Герхмахи
X̅ӏущаб беъла гIяхIте мусне дирку (диркутесад)
Гинта
Ищиб бегIла ахте мусне диркIу
Усиша
ХIушаб бегIлара гIяхIте меране диркор
Усиша
Х/ушаб дирку бег/ла гях/те меране

сирхинская группа

Сурх1инский Цугни
Эщиб бегIла гIяхце мусне диркар

кайтагская группа

Джаугад
Нищщай багьлала гIяхI муссуппи дигъар
Кирки
Нишай биркар гIяхI мусса

мегебская группа

Мегеб
ХIушаб дааси гIяхила гIяхил меръане
У девочки лоб горячий. (51)

литературный язык

Литературный
Рурсила анда буцIарли саби.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Рурсила анда буцIарле саби
Дегва
Рурсила анда буцIарле саби.
Мекеги
Рурсила анда буцIалле саби
Мекеги
Рурсила анда буцIарле саби
Микlехlела
Рурсила анда буцIарил саби.

акушинская группа

Акуша
Рурсила анда буцIарлисаб
Леваши
Рурсила анда буцIарли саби
Леваши
Рурсила анда буцІалли саб.
Леваши
Рурсила анда буцIарли саб
Уллуая
Рурсила анда буцIал саб

урахинская группа

Бурдеки
Рурсила онда буцIарле саби
Герга
Рурсила анда буцIарли саб
Герга
Рурсила анда буцIа(р)ли саб
Мургук
Рурсила анда венжулле сави.
Нижнее Мулебки
Рурсила андӏа буцIарли саби
Сергокала
Рурсила анда буцIарли саб
Сергокала
Рурсе анда буцIали саби
Урахи
Рурсила анда буцIалли саби.
Урахи
Рурсе анда буцIалли саби

мурего-губденская группа

Губден
Рурсила анда буцIарле саби.
Губден
Рурсила анда буцIарил саби
Мюрего
Рурсила анда буцIарле саби
Мюрего
Рурсила анда буцIарле саб.

мугинская группа

Муги
Рурсила антта буцIарли саби
Муги
Рурсила антта буцIарли саби
Муги
Рурсила Анита буцIарли саби
Муги
Рурсила антта буцIарли саби

кадарская группа

Кадар
Рурсила анда буцIале цаби.

муиринская группа

Дибгалик
Рурсила антта буцIарли саби.
Ираги
Рурсила антта буцIарли саби
Кища
Рурсила анта буцIарли саби
Кища
Рурсэ антIа бимчIули саби
Меусиша
Рурсила антта буцIарли саби
Трисанчи
Рурсила анта буцIарли саби
Трисанчи
Иш рурсила антта буцIарли саби
Уркарах
Рурсила антта буцIарли саби.
Харбук
Рурсила антта бемччур саб.
Хуршни
Рурсилла антта буцIарли саб
Чумли
Рурсила антта буцIарли саби.

цудахарская группа

Хаджалмахи
Рурссила антта буцIурле саб
Цудахар
Рурссила внтта буцIарле саби.

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Рурссила антта буцIалле саб.
Герхмахи
Рурссила антта бемччулле саб
Гинта
Рурсила анта буцIаллесаб
Усиша
Рурсила антIа буцIарли саб
Усиша
Рурсила ант'а буц/арле саб

сирхинская группа

Сурх1инский Цугни
Рурсила анта буцIарле цаби

кайтагская группа

Джаугад
Рирсила антта буцIархIябякъил ца
Кирки
Рирсила анта буцIарли

мегебская группа

Мегеб
Дурсила анда буцIале леб
Если его ударят, он тоже ударит. (51)

литературный язык

Литературный
Рахли сунечи бяхъялли, суненира бирхъу.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Итис бяхъале, суненира бирхъу
Дегва
Гьихис бяхъялле, суненра бирхъу.
Мекеги
Ихике бяхъалле - суненра дирхъу
Мекеги
Ихис бяхъале суненра бирхъу
Микlехlела
Илис дяхъялле, илинира дирхъу. Илике бяхъялле, илинра бирхъу.

акушинская группа

Акуша
Илис бахъали, суненра берхъу
Леваши
Рахли итис бяхъали итинира бирхъу
Леваши
Или с бяхъалли, илинира бирхъу.
Леваши
Илизи бякъядли, илинира бирхъу (илинира чарбалта)
Уллуая
ИкIис бахъали икIинира бирхъу

урахинская группа

Бурдеки
Сунеке бяхъялле, суненира бярхъвя
Герга
Ихики бахъали, ихинра бирхъа
Герга
Ихики бахъали, ихинра бирхъа
Мургук
Ихике дяхъялле, сунеэнра дирхъу.
Нижнее Мулебки
Гьихики бяхъяли, гьихилира бархъвя
Сергокала
Ихиши бяхъяли, ихиинна бихъя
Сергокала
Суниши бяхъяли, сунииннв ююв бих
Урахи
Суниши бяхъя̄ли, суниинна бихъвя.
Урахи
Гьитиши бяхъяли, суниинна бихъвя

мурего-губденская группа

Губден
Рахле ихис бяхъале, ихини чарбариле бирхъу.
Губден
Рахле сунеке бяхъалле, суненира бирхъу
Мюрего
Рахле сунеке бяхъале, суненира бирхъу
Мюрего
Илике дяхъале, суненира дирхъя.

мугинская группа

Муги
Ихис бяхъялли, ихилира бирхъя
Муги
Рахли гьитизи бяхъялли, гьитилира бирхъа
Муги
Сунес бахъялли илилира бирхъяр
Муги
Ишис бяхъялли ихилира бирхъу

кадарская группа

Кадар
Итике бахъале, итини ра бирхъу

муиринская группа

Дибгалик
Сунис бяхъялли, суннира бярхъва.
Ираги
Рахли сунис бахъалли, суннира бирхъа
Кища
Рахли итис бяхъялли, итилира бирхъя.
Кища
ИкIис бяхъяли, икIилира бирхъя
Меусиша
Рахли ихис бяхъялли ,суннира бирхъа
Трисанчи
Итис бихъялли, итилира бирхъвя
Трисанчи
Ишис бихъяли, ишилира бирхъвя
Уркарах
Рахли ихис бахъялле, ихилира бирхъяр. (Не уверен что правильно написал)
Харбук
Ихис бяхъялле, ихирра бирхъу.
Хуршни
Итис бяхъалли, итилира бярхъу
Чумли
Сунис бяхъялли, суннира бирхъя.

цудахарская группа

Хаджалмахи
Ихиз бяхъанне, ихилера бирхъö
Цудахар
Итиз бяхъянне, сунелира бирхъӱ.

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Гьитий бяхъялле, сунелира бирхъу.
Герхмахи
Сунеж бяхъялле, сунелира бирхъу
Гинта
Ихиш бахъалле сунилира бирхъу
Усиша
Рахли итий бяхъалли, сунелира бярхъор
Усиша
Рахле гьитий бяхъяле,сунели чербярхъи

сирхинская группа

Сурх1инский Цугни
Цуни бяхъарле цуннира бурхъу

кайтагская группа

Джаугад
Гьехея бергьал, гьихелра биргьар
Кирки
Белики иж куцIвиркар , гьел атте куцIвиркар( вроде неправильно перевела ,но вторую часть правильно)

мегебская группа

Мегеб
Итиче баахъакIа итинира баахъас
На это место не садись. (51)

литературный язык

Литературный
Иш мерличи камаруд.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Иш мерлике камаръуд
Дегва
Гьиш мерлике камаръуд.
Мекеги
Иш меллике камаръуд
Мекеги
Иш мерлике камаръуда
Микlехlела
Иш мерлике (мусалике) камаръуда.

акушинская группа

Акуша
Иш мерля камарируда
Леваши
Иш мерличиб камайруд
Леваши
Из мерличи камайруд.
Леваши
Иш мерличи камайруд
Уллуая
Ит (икI, итабси, иль - в зависимости от контекста) мерличи камайруд

урахинская группа

Бурдеки
Гьиш мусани камайруд
Герга
Иш мерлики ( мусалики ) катмер_уда
Герга
ГIеш мерлики ( мусалики) катмер’уда
Мургук
Иш мерлике кетмеръуд.
Нижнее Мулебки
Гьех мусалики кадӏмеръудӏ
Сергокала
Иш мусалиши махьаръуд
Сергокала
Гьищ мусалищи махIарьуд
Урахи
Гьиш мусани махьеръуд.
Урахи
Гьиш мусалиши махьеръуд

мурего-губденская группа

Губден
Иш мелике камаръу.
Губден
Иш мелике камаръуд
Мюрего
Иш мерлике камаръу
Мюрего
Иш мерлике камайиру.

мугинская группа

Муги
Иш мерлики катмер’ут
Муги
Гьил меллики катмеръутта
Муги
Иш мерлизи катмерут
Муги
Иш меллики кетмерут

кадарская группа

Кадар
Иш мелике камаръу.

муиринская группа

Дибгалик
Гьеш мирличи кетмерут.
Ираги
Гьеш мусна катмерут (к мужчине) катмарирут (к женщине)
Кища
Иш мирлики (мусалики) катмайрут.
Кища
Ищ мусалики катмайрутI
Меусиша
Иш мирлики катмайрут
Трисанчи
Иш муссаличи катмейрут(катмаририрут)
Трисанчи
Иш муссаличи катмейрут(катмарирут)
Уркарах
Гьех муссане катмеръутта.
Харбук
Иш мерлике катмайрут.
Хуршни
Иш (Ит) мусна кадмерут
Чумли
Иш мусна катмергьут.

цудахарская группа

Хаджалмахи
Эл муссая катI маргуд
Цудахар
Ил мергвая маргуд/катIмаргуд.

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Гьиж мелли кетIмергут/ катIмариргут.
Герхмахи
Гьиж мелли кетIмергут
Гинта
Иж муссали катмаргьут
Усиша
Гьиж мерли кетIмергут
Усиша
Гьиж мерли кет/мергут

сирхинская группа

Сурх1инский Цугни
ХIях мусна китмариргут

кайтагская группа

Джаугад
Гьеж муссан макиргатте
Кирки
Иж муссан макаригарте

мегебская группа

Мегеб
Гьеш (гьел) меръичев каймиръади
Дочке деньги дай. (51)

литературный язык

Литературный
Рурсилис арц деда.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Рурсилис арц деда
Дегва
Рурсис арц деда.
Мекеги
Рурсилис арц деда
Мекеги
Рурсилис арц деда
Микlехlела
Рурсилизе арц деда. Рурсилис арц деда. Арц деда рурсилис (рурсилизе).

акушинская группа

Акуша
Рурсис арц деда
Леваши
Рурсис арц деда
Леваши
Рурсис арц деда.
Леваши
Рурсис арц деда
Уллуая
Рурсис арц деда

урахинская группа

Бурдеки
Рурсис арц бетхьа
Герга
Рурсилис арц лиха
Герга
Рурсились арц га
Мургук
Рурсилис арц детка.
Нижнее Мулебки
Рурсилис арц дидӏкъа
Сергокала
Рурсилис арц дитхьа
Сергокала
Рурсилис арц дитхьа
Урахи
Рурсилис арц дитґа.
Урахи
Рурсилис/рурсилизи арц дитхьа

мурего-губденская группа

Губден
Рурсис арц детка.
Губден
Рурсилис арц деда
Мюрего
Рурсилис арц детка
Мюрего
Рурсилис арц детка.

мугинская группа

Муги
Рурсис арц дикка
Муги
Рурсис арц дикка
Муги
Рурси арц дикка
Муги
Рурсис дикка арц

кадарская группа

Кадар
Рурсилис арц дерга.

муиринская группа

Дибгалик
Рурсис арц дикка.
Ираги
Рурсис арц дикка
Кища
Рурсис арц дикка.
Кища
Рурсис арц дикIа
Меусиша
Рурсис арц дикка
Трисанчи
Рурсилис арц дикка
Трисанчи
Рурсис арц дикка
Уркарах
Рурсис арц дикка.
Харбук
Рурсис арц дикка.
Хуршни
Рурсис(рурсилис) арц дикка
Чумли
Рурсис арц дикка.

цудахарская группа

Хаджалмахи
Рурссиз арц дикка
Цудахар
Рурссиз арц дикка.

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Рурссий арц бикка.
Герхмахи
Рурссиж арц бикка
Гинта
Рурсилишь арц дикIа
Усиша
Рурсий арц дикка
Усиша
Рурси арц к'а

сирхинская группа

Сурх1инский Цугни
Рурсий арц дикка

кайтагская группа

Джаугад
Рирсий арц декка
Кирки
Гьакка рирсильци арц

мегебская группа

Мегеб
Дурсилис арц дега
Дай мне яблоко. (51)

литературный язык

Литературный
Биха наб гIинц.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Га наб гIинц
Дегва
Нам гIинц га.
Мекеги
Наб гIинц биха
Мекеги
ГIинц га наб
Микlехlела
Га наб (дизе) гIинц.

акушинская группа

Акуша
Беха наб гIенц
Леваши
Наб инц биха
Леваши
Биха наб инц.
Леваши
Биха наб инц
Уллуая
Биха наб гIинц

урахинская группа

Бурдеки
Нам гIинц биха
Герга
Биха наб гIинц
Герга
Биха наб гIинц
Мургук
Виха нам гIинц.
Нижнее Мулебки
Наб гIинц биха
Сергокала
Нам биха гIинц
Сергокала
Биха нам г
Урахи
Нам гIинц биха.
Урахи
Нам гIинц биха

мурего-губденская группа

Губден
Биха нам гIинц.
Губден
ГIинц биха нам
Мюрего
Биха нам гIинц
Мюрего
Инц биха нам.

мугинская группа

Муги
Наб гIинц биха
Муги
Бихьа наб гIинц
Муги
Биха наб гIинц
Муги
Биха наб гIинцI

кадарская группа

Кадар
Биха нам гIинц.

муиринская группа

Дибгалик
Бикъа наб гIинцI.
Ираги
Бикъа наб гIинц
Кища
Бихъа наб гIинци.
Кища
Наб гIенци кIа
Меусиша
БикIар наб гIинц
Трисанчи
Бикъа наб гIинци
Трисанчи
Бикъа наб гIинц
Уркарах
Бикъкъа наб гIинц
Харбук
Бикъа наб гIинци.
Хуршни
Кка наб гIенци
Чумли
Наб гIинци бикъкъа.

цудахарская группа

Хаджалмахи
Бикъа дам гьинц
Цудахар
Дам хIинц бекъа/кка.

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Дам хIинц кка.
Герхмахи
ХIинц кка дам
Гинта
Ка дам хIину
Усиша
Дам хIинц бикъкьа
Усиша
К'а дам гьинц

сирхинская группа

Сурх1инский Цугни
Дам гьинци бикъа

кайтагская группа

Джаугад
Гьакка дам гьинци
Кирки
Гьакка дамжи гьинцIа

мегебская группа

Мегеб
Ага наб инц
Мы выдали дочку замуж (46)

литературный язык

Литературный
1) Нушани рурси шери редира. 2) Нушани рурси хъарарира.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Нушани рурси шери редира
Дегва
Нушани рурси шери редира.
Мекеги
Нушани рурси шери редира
Мекеги
Нушани рурси хъараркьира. Нушани рурси шери редира.
Мекеги
Нушан рурси шери редира
Мекеги
Нушан рурси шери редира
Микlехlела
Нушани рурси шери редира

акушинская группа

Акуша
Нущали рикIибда рурси хIади
Леваши
Нушали рурси шери редира
Леваши
Нушани окови шери редира.
Уллуая
Нушани рурси шери редира

урахинская группа

Бурдеки
Нушаани рурси шери детхьибра
Герга
Нушини рурси шири ридгира
Нижнее Мулебки
Нугьали рурси шири ридӏг"ира
Сергокала
Нушаани рурси щири дитхьира
Урахи
1) Нушаани рурси шири дитґира. 2) Нушаани рурси хъāдякьира.
Урахи
Нушаан рурси шири дитхьира

мурего-губденская группа

Губден
Нушани рурси шери реткира.
Мюрего
Нушани рурси шери реткира

мугинская группа

Муги
Нушали рурси (шери риккира/хъараркьира)
Муги
Нушали риккира рурси шери
Муги
Шери риккира рурси

кадарская группа

ГанзилаХъяб
Нушани рурси гьубис гира. Нушани рурси хъа рарира.
Кадар
Нушани рурси гьубис гира

муиринская группа

Дейбук
Нушели рурси шери редгибра
Дибгалик
Нушали рурси щири риччибра.
Ираги
Нушали риччибра рурси шири.
Кища
Нущали рурси щиририкIибра
Кища
Нушали рурси ширирикибра.
Меусиша
Нушали рурси ширириккибра
Трисанчи
Нушай рурси ричибра шири
Уркарах
Нушай шири кариихъибра рурси.
Уркарах
Нухьали рурси шири ричибда
Уркарах
Нушали ритчибла рурси адимились(мужчине/мужу) вообще не так говорят а говорят сделали свадьбу дочери нушали баркиб мик рурсились
Уркарах
Нушали рурси хъайчи каратучча
Харбук
Нушали рурси шери риккибра
Хуршни
Нухьали рурси щири риччибра

цудахарская группа

Акушинский Тебекмахи
Нухьали рурсси хьади риччибда
Цудахар
1вариант.Нухьхьале рурсси хьади риччибда.2 вариант. Нухьхьале рурсси хъаллараркьибда. Ну

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Нущали рурсси хьхьади риккибда.
Герхмахи
Рурсси хъалла раркьибда нушшали
Гинта
Нугьали рурси гьади рикибка

кайтагская группа

Пиляки
Рирси хьади речивда

кубачинская группа

Кубачи
Нуссадиль юссе циквай йикада

мегебская группа

Мегеб
Нушани дурси гьублис гира
Он хочет ударить меня в лоб. (46)

литературный язык

Литературный
Ихис дила андализи бяхъес бигули сай.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Итис бигуле сай дила андализе бяхъес
Дегва
Гьихис дила андазе бяхъес бигуле сай.
Мекеги
Ихини дила андализе бяхъес бигуле саби
Мекеги
Илис бигуле саби дила къвянкълизе бяхъес
Мекеги
Ихин наб андализе бахъес бигуле саби
Мекеги
Ихис наб андализе бяхъес бигуле сай
Микlехlела
Илис бяхъес бигуле саби дила андализе

акушинская группа

Акуша
Гьихий бикIуле саб бакъий дам антIай
Леваши
Илини дила андайзи бяхъес дигувсай
Леваши
Илис дигувсай дила андази бяхъес.
Уллуая
Итис наб андази бахъес дигули саб

урахинская группа

Бурдеки
Итис дила ондализе бяхъяс бигуле сай
Герга
Ихини дила андализи бахъас бигули саб
Нижнее Мулебки
Гьитис наб андӏализӏи бяхъяс биг"ули саби
Сергокала
Гьихис дила андализи бяхъяс бигули сай
Урахи
Гьӣхис нам андализи бяхъяс бигули сай.
Урахи
Гьилис дила андализи бяхъяс бигули сай

мурего-губденская группа

Губден
Илис бяхъес дигуле саби дила андализе.
Мюрего
Ихини дила андализе бяхъес дигуле саби

мугинская группа

Муги
Гьилис дила анттализи бяхъяра биккули сай
Муги
Ихили наб анттази бяхъяс биккули саби
Муги
Анттализи бяхъяра биккули саби сунес

кадарская группа

ГанзилаХъяб
Итини дия андализе бурхIес дигахъу.
Кадар
Ихини намке андалзе бяхъес дигахъуле Цай

муиринская группа

Дейбук
Ихес биккуле саби ттила анттализе бяхъара
Дибгалик
Итили наб антталицци бяхъяра биккули сай.
Ираги
Ихис биккулисабби бяхъяра дила антталицци.
Кища
ИкIис наб антIалицIи бахъяра бикIули сай
Кища
Итис дила анталици бяхъяра бикули сай.
Меусиша
Ихис наб андалицци бяхъяра биккули саби
Трисанчи
Ишили бикули саби анталици дила бихъяра
Уркарах
Гьехис биккули саби наб дахъяра антталицци.
Уркарах
Гьетили дам бяхъий бикIули цаб антIацци
Уркарах
И1хис бикули наб бакара анталицы
Уркарах
Итис наб антталици бихъяра биккули саби
Харбук
Ихис биккуле саб дила антталице бяхъяра.
Хуршни
Итис биккули саб наб бяхъис антталици

цудахарская группа

Акушинский Тебекмахи
Итиз дила анттацце бяхъиз биккуле саб
Цудахар
Дам итиле анттацце бяхъиз биккуле саб.

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Дила анттацце бяхъий биккулсай гьитий.
Герхмахи
Дила анттай бяхъи биккулесай гьижиж
Гинта
Ихиш дам анталицIе бахъишь бикулесай

кайтагская группа

Пиляки
Антанжи бергьара бикулца итей

кубачинская группа

Кубачи
Дами наттан бехьи бикулсав итидиль

мегебская группа

Мегеб
Дила андализе баахъас дигуве леб итис
Папа съест эти куски чуду. (46)

литературный язык

Литературный
Дудешли дука ишди чудула бутIни.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Адани дука ишди чудула бутIне
Дегва
Адани дука гьишти чудула бутIне.
Мекеги
Адани дука илди чудула кусукуне
Мекеги
Ишди чудула кусукуне (кесекуне) дука адани.
Мекеги
Адан дука илди чудула бутIне
Мекеги
Адани ишти чудула бутIне дука
Микlехlела
Ишди чудула кусукуне (кесекуне) адани дука.

акушинская группа

Акуша
Аттали дукан гьиште бутIне
Леваши
Дудешли дука илди чудула бутIни
Леваши
Дудешли дука ишди чудула бутІни.
Уллуая
Дудешли дукутар ихти чудула бутIни

урахинская группа

Бурдеки
Адаани ишди чуднела бутIне дука
Герга
ГIядани дука ихди чудула кускри
Нижнее Мулебки
Адӏали дука чудӏула бутIни
Сергокала
Адаани дука гьищти бутIни чуднела
Урахи
Гьишди чудвā бутIни адаан дука.
Урахи
Адаан дука гьишди чуда дубани

мурего-губденская группа

Губден
Дудешни дука ишти чудула кусукуне.
Мюрего
Адани дука илди чудула бутIрумбе

мугинская группа

Муги
Аттали дука гьишти чуттула бутри
Муги
Аттали дука иштти чуттула кал’улти
Муги
Чуттула бутIа аттали букар

кадарская группа

ГанзилаХъяб
ТIатIайни ишти чудула гесекме дукуй цайи.
Кадар
Дудешли ишти чудула гесекме дука

муиринская группа

Дейбук
Илтти чуттула кьуллуме аттали ттука
Дибгалик
Аттали дука гьелтти чуттула кьуцIри.
Ираги
Аттали дука иштти бутIани чуттула.
Кища
АтIали гьелтIи чутIнела бутIни дука
Кища
Атали дука гьешти чутула бутIни.
Меусиша
Аттали иш чуттула пухъли дука
Трисанчи
Аттали дука канпи чуттула
Уркарах
Аттали дукан гьехти чуттнала бутIни.
Уркарах
Аттали дукан ИлтIи чутнала бутIни
Уркарах
Аттали буку ишты чуттула канни
Уркарах
Аттали ишти чуттула кани дука (кани нельзя как я знаю поставить во множественное число)
Харбук
Ттуттешили дука иштти чуттула бутIне.
Хуршни
Аттали лука ишти бутIни чуттула

цудахарская группа

Акушинский Тебекмахи
Ттуттешли дука ищти чуттула кисекке
Цудахар
Илтти чуттула бутIне ттуттешле ду́ка.

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Гьиштте чуттула бутIне аттали дука.
Герхмахи
Аттали чуттула гьиштте бутIне дукан
Гинта
Атали ишти чуттула бутне дуккан

кайтагская группа

Пиляки
Атта бацбикла БутIа беркана хайрибиргьару

кубачинская группа

Кубачи
Аттадиль хьяликIуцала буттне декиялсав

мегебская группа

Мегеб
Адайни дерквес гьеш чудула хIясане
Все дочери уже замужем. (46)

литературный язык

Литературный
Лебилра рурсби хъабиубти саби.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Лебил рурсбе шериб саби
Дегва
Лебилра рурсбе шериб саби.
Мекеги
Лебилра рурсбе шери букьун
Мекеги
Лебилра рурсбе хъабаркьибте саби.
Мекеги
Лебилра рурсбе шери букьо саби
Мекеги
Лебилра рурсве шери бедибте саби
Микlехlела
Лебилра рурсбе шери букьунте саби.

акушинская группа

Акуша
БархI Рурсбе хIадибсаб
Леваши
Бали рурсби шери бедибтаб ( Бали рурсбали мехъ барибтаб)
Леваши
Балли рурсбани мекъ барильсаб уже.
Уллуая
Балекъи рурсби шериб саб

урахинская группа

Бурдеки
Лебилла рурсбе (хъацIабиубте) шери букьунте саби
Герга
Гьали рурсби шириб саб
Нижнее Мулебки
Либел рурсби шири бидӏг"или саби
Сергокала
Либильа рурси щириб саби
Урахи
Либилла рурсби хъаллабибти саби.
Урахи
Либилла рурсби нахIа шириб саби

мурего-губденская группа

Губден
Лебилра рурсбе шери эрбегIа саби.
Мюрего
Лебилра рурсбе шери арбягIун

мугинская группа

Муги
Лебилра рурсби гьаннехIе хъабаркьили саби
Муги
Гьали рурсби шери саби
Муги
Гьалли рурсби хъабаркьира

кадарская группа

ГанзилаХъяб
Лебтера рурсбе хъаа-бугьуле-буар. Лебтера рурсбе гьубичу цаби.
Кадар
Лерилра рурсбе гьубис арбякьува цаб

муиринская группа

Дейбук
Лебилла рурсбе шери бякьяве саби
Дибгалик
Гьани рурсби щириб саби.
Ираги
Гьанира рурсби нагьа ширибсаби.
Кища
Либил рурсби щирибиркьай саби
Кища
Либил рурсби хъайкиб саби.
Меусиша
Либил рурсби хъабиубли Саби
Трисанчи
Гьани рурсби шириб саби
Уркарах
Либичча рурсби шири кабииб.
Уркарах
Либилра рурсби шериб цаб
Уркарах
Либер рурсбы кайчи кабатуй (все дочери в дом посажени)
Уркарах
Либил рурси хъайчиб саби
Харбук
Лебил рурсбе хъайбибте саб.
Хуршни
Либси рурсби хъаллабигьубли саб

цудахарская группа

Акушинский Тебекмахи
Лебинра рурсбе хъалла баркьибле саб
Цудахар
Лебинра рурсбе хъа́диб саби/Лебинра рурсбе хъаллакабаркьибле саби.

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Барх рурсбе хьхьадибсаб.
Герхмахи
Лебирра рурсбе хьхьадибсаб
Гинта
Лебира рурсбе гьади бикIиблесаб

кайтагская группа

Пиляки
Сукки рирсби хьадилца

кубачинская группа

Кубачи
СикIал юсбе циквай бичибсаб

мегебская группа

Мегеб
Абзула дурсбе гьублис бугьуби
Ударь его в нос! (46)

литературный язык

Литературный
Къянкълизи бяхъя сунела!

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Илила къвянкълизе бяхъа!
Дегва
Къвянкълизе бяхъя гьихила.
Мекеги
Бяхъя илила къвянкълизе
Мекеги
Бяхъа илила къвянкълизе.
Мекеги
Бахъа къванкълизе ихис
Мекеги
Къонкълизе бяхъя ихис
Микlехlела
Илила къвянкълизе бяхъа. Бяхъа илила къвянкълизе.

акушинская группа

Акуша
Къанкълий гьихий бакъа
Леваши
Бяхъа сунела къянкъизи
Леваши
Бяхъа итала къянкъизи.
Уллуая
Къанкъизи бахъа сунела

урахинская группа

Бурдеки
Гьитила къвянкълизе бяхъя
Герга
Ихила къанкълизи бахъа го
Нижнее Мулебки
Къвянкълизӏи гьитис бяхъя
Сергокала
Бяхъя гьитила къвянкълизи
Урахи
Къвянкълизи бяхъя сунила!
Урахи
Гьилила къвянкълизи бяхъя

мурего-губденская группа

Губден
Бяхъа илила къянкъизе!
Мюрего
Илила къянкълизе бяхъа

мугинская группа

Муги
Гьитила къанкълизи бяхъя
Муги
Бяхъа ихила къанкълизи
Муги
Къанхълизи сунес бяхъя

кадарская группа

ГанзилаХъяб
Ития гъанкъализе бяхъа!
Кадар
Ихия гъянгъалзе бяхъа

муиринская группа

Дейбук
Итела къянкълизе бяхьа
Дибгалик
Бяхъя итила къвянхълицци.
Ираги
Бяхъя итис къянхълицци.
Кища
Бахъя икIис къянкълици
Кища
Бяхъя гьехис къянкълици.
Меусиша
Бяхъя сунис къанкълицци
Трисанчи
Бихъя ишила къянхълицци
Уркарах
Дахъя ихила къвянкълицци
Уркарах
Бяхъя илила къункълицци
Уркарах
Баки ихис кванклици
Уркарах
Къвянхълихи бихъя ихис
Харбук
Бяхъя ихис къянхълице!
Хуршни
Бяхъи итис къянхълици

цудахарская группа

Акушинский Тебекмахи
Къункъбацце бяхъя итила
Цудахар
Итила къӱнхълицце бяхъя!

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Къонхълицце бикахъа сунела!
Герхмахи
Къўнхъбацце бикахъа сунела
Гинта
Гьахишь хъанхълицIе бахъа

кайтагская группа

Пиляки
МагIланжи бергьа

кубачинская группа

Кубачи
Кьукице бехьа синна

мегебская группа

Мегеб
Баахъа ития къамсилизе (шумшутIилизе)
Это моя земля. (46)

литературный язык

Литературный
Иш ванза дила саби.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Иш дила гвандза саби
Дегва
Гьиш гвандза саби.
Мекеги
Иш дила гвандза саби
Мекеги
Иш дила гвандза саби
Мекеги
Иш дила саби гвандза
Мекеги
Иш дила гондза саби
Микlехlела
Иш дила гвандза саби.

акушинская группа

Акуша
Гьиш дила ванзи
Леваши
Иш дила ванза саб
Леваши
Иш дила ванза саб.
Уллуая
Иш дила ванза саб

урахинская группа

Бурдеки
Гьиш дила гонза саби
Герга
ГIеш дила гвонза саб
Нижнее Мулебки
Гьеш дила ванзӏа саби
Сергокала
Гьищ дила гонза саби
Урахи
Гьиш гвандза дила саби.
Урахи
Гьиш дила гвандза саби

мурего-губденская группа

Губден
Иш дила гандза саби.
Мюрего
Иш дила гвандза саби

мугинская группа

Муги
Дила ганзи саби гьиш
Муги
Иш дила ганзи саби
Муги
Дила ганзи саби

кадарская группа

ГанзилаХъяб
Иш дия гванза цаби.
Кадар
Иш дия гванза цаб

муиринская группа

Дейбук
Иш ванза ттила саби
Дибгалик
Ищ дила гванза саби.
Ираги
Иш дила ванза
Кища
Ищ дила ванза саби
Кища
Иш дила ванза.
Меусиша
Иш дила ванза саби
Трисанчи
Иш дила ванза саби
Уркарах
Гъех дила хъу саби
Уркарах
Ил дила Ганза
Уркарах
Иш дила дуне
Уркарах
Иш дила ванза саби
Харбук
Иш дила ванза саби.
Хуршни
Иш дила ванза саби

цудахарская группа

Акушинский Тебекмахи
Дила ванза саб из
Цудахар
Из дила ванза саби.

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Гьиж дила ванза саб.
Герхмахи
Гьиж дила ванза саб
Гинта
Иж жила ганзи саб

кайтагская группа

Пиляки
Иж дила дуне ца

кубачинская группа

Кубачи
Е диля ванза саб

мегебская группа

Мегеб
Гьеш дила гIянжа
Гость одним куском чуду наелся. (46)

литературный язык

Литературный
ГIяхIял чудула ца бутIали велкъун.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
АхIял чудула ца бутIали елкъун
Дегва
АхIел чудула ца бутIани елкъахъун.
Мекеги
АхIел ца чудула кусукли елкъун
Мекеги
Ца чудула кусук беркунле ахIел елкъун.
Мекеги
АхIель ца чудула бутIали лукъа
Мекеги
ГIяхIал ца чудула бутIали елкъун
Микlехlела
Ца чудула кусук беркунле ахIел елкъун.

акушинская группа

Акуша
АхIол ца бутIали чуттула велкъун
Леваши
Шадив вакIибси ца чудула кусукли велкъахъун
Леваши
Шадив вакІибси ца чудула бутІани велькъахъун.
Уллуая
ШадивгIана ца дучула бутюани велкъун

урахинская группа

Бурдеки
ГIяхIял чудула ца бутIалиини велкъун
Герга
Шадивиль ца кусукли чудула велькъун
Нижнее Мулебки
УхIял ца чудӏула бутIали велкъун
Сергокала
Шедив вакIибиль ца чудула бутIали илькъуй сай
Урахи
УхIял чудвā ца бутIали илкъун.
Урахи
ГIяхIял чудула ца дубли илкъухъун

мурего-губденская группа

Губден
ГIехIел ца чудула кусукичал елкъуб.
Мюрего
АхIал ца чудула бутIарини елкъун

мугинская группа

Муги
ГIяхIял ца чуттула бутIали велхъун
Муги
ВакIибсили ца чуттула Кал’Ала беркуй велькъун
Муги
Шаттир вакIибси чуттула бутIали велкъуб

кадарская группа

ГанзилаХъяб
ГIяхIал чудула ца гесекичу элкьун. Чудула ца гесекли гIяхIал элкьахъун.
Кадар
ГІяхІял ца чудула гесекичу элкьун

муиринская группа

Дейбук
Чуттула ца кьвала беркуве гIяхал велкъун
Дибгалик
АхIал ца чуттула канили велкъун.
Ираги
АхIал ца бутIа чуттули велкъун.
Кища
АхIял ца чутIула бутIали вилкъун
Кища
ГIахал ца чутта бутIали вилхъухъун.
Меусиша
Аххал ца чуттула пухъли велкъун
Трисанчи
АхIал ца чуттула канили велкъун
Уркарах
ГIяхIялли ца чуттула бутIали велкъун.
Уркарах
Ухул ца чуттула бутIали велкьун
Уркарах
АхIхIул ца канни чуттула веркун
Уркарах
АхIал ца чудула канили велкъун
Харбук
ГIяхвал ца чуттула бутIали елкъун.
Хуршни
ГIяххял ца чуттула бутIали илкъун

цудахарская группа

Акушинский Тебекмахи
Г/уххол ца чуттула кисекли элкъун
Цудахар
Ца чуттула бутIа беркунне гIӏӱххул элкъун.

усиша-бутринская группа

Герхмахи
ГIяххол ца чуттула бутIали велкъун.
Герхмахи
Чуттула ца бутIали велкъахъун гIяххвял
Гинта
Ахал цIа чуттула бутали велхъун

кайтагская группа

Пиляки
Ахал ца бутIал бацбикла велкъун

кубачинская группа

Кубачи
Хьулидиль са бутта хьяликуцла бекун вилкин

мегебская группа

Мегеб
ГIяхул ца чудула хIясини велгъун
Он ударил меня по спине. (46)

литературный язык

Литературный
Итини дила къакълизи бяхъиб.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Илини дила къакълизе бяхъиб
Дегва
Гьихин дила къакълизе бяхъиб.
Мекеги
Ихин бяхъиб дила къакълизе
Мекеги
Илини дила къакълизе бяхъиб
Мекеги
Ихин наб къакълизе бахъиб
Мекеги
Ихини дила къакълиде бяхъиб
Микlехlела
Дила къакълизе бяхъиб илини. Илини бяхъиб дила къакълизе.

акушинская группа

Акуша
Гьихили бакъиб дам къакълице
Леваши
Илини бяхъиб дила къакълизи
Леваши
Итини дила къакъизи бяхъиб.
Уллуая
Итини дила къакъизи бакъиб

урахинская группа

Бурдеки
Гьитини дила къакълизе бяхъяб
Герга
Ихини дила къакълизи бахъаб
Нижнее Мулебки
Гьитили дила къакълизӏи бяхъяб
Сергокала
Гитиин дила къакълизи бяхъяб
Урахи
Гьӣтиин дила къакълизи бяхъяб.
Урахи
Гьитиини дила къакълизи бяхъяб

мурего-губденская группа

Губден
Илини дила къакъизе бяхъиб.
Мюрего
Ихини дила къакълизе бяхъиб

мугинская группа

Муги
Гьитили дила къакълизи бяхъяб
Муги
Ихили дила къахълизи бяхъяб
Муги
Гьишили къахъла гIела наб бяхъяб

кадарская группа

ГанзилаХъяб
Итини дия гъахъизе бурхIиб (бяхъиб)
Кадар
Ихини намке гъахъизе бяхъиб

муиринская группа

Дейбук
Ители ттила къакълизе бяхъиб
Дибгалик
Итили наб къахълицци бяхъяб.
Ираги
Итили бяхъяб дила къахълицци.
Кища
ИкIили дила къакълици бяхъиб
Кища
Итили бяхъиб дила къакълици.
Меусиша
Итили наб къакълицци бяхъяб
Трисанчи
Ишили наб къахълици бихъяб
Уркарах
Гьехили дахъяб наб дила къакълицци
Уркарах
Илили бяхъиб дила кьакьлицци
Уркарах
Ихили бакиб дила кIаклицы
Уркарах
Итили наб къахълици бихъяб
Харбук
Ихили бяхъиб дила къахълице.
Хуршни
Итили бяхъиб наб къахълици

цудахарская группа

Акушинский Тебекмахи
Итили дила къахълицце бяхъиб
Цудахар
Итиле дила къахълицце бяхъиб.

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Дила къахълицце бяхъиб гьитили.
Герхмахи
Дила къахълий бяхъиб гьитили
Гинта
Ихили дам хъохълице бахъиб

кайтагская группа

Пиляки
Дила кьузналжи бергьив

кубачинская группа

Кубачи
Дами кьакице бехвай итидиль

мегебская группа

Мегеб
Итини дила муизе баахъиб
Все эти земли проданы. (46)

литературный язык

Литературный
Ишди лелирилра ванзурби дицили сари.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Ишди арале (лерил) гвандзурбе дицибте сари
Дегва
Гьишти лерилра гвандзурбе дицибте сари.
Мекеги
Лерилра ишди гвандзурбе дицибте сари
Мекеги
Ишдила гвандзурбе дицибте сари
Мекеги
Ишти лерилра гвандузрбе дициле сари
Мекеги
Лерилра ишти гондзурбе дицибте сари
Микlехlела
Лерилра ишди гвандзурбе дицибте сари.

акушинская группа

Акуша
Дарх иште ванзирбе дициблесад
Леваши
Дали илди (ишди) ванзурби дицибтар
Леваши
Ишди далли вандзурби дицибтар.
Уллуая
Илди ванзурби далекъи дицибтар

урахинская группа

Бурдеки
Гьишди лерилла гонзурбе дицибте сари
Герга
Гьали ишди гвонзурби дицили сади
Нижнее Мулебки
Лиделра гьишдӏи ванзӏурби дицили сади
Сергокала
Лирилла гьищти гонзурби дицибти сари
Урахи
Гьишди лирилла гвандзурби дицибти сари.
Урахи
Гьишди лирилла гвандзурби дицибти сари

мурего-губденская группа

Губден
Ишти лерил гандзурбе дицибте сари.
Мюрего
Лерилра ишди гвандзурбе дицибте сари

мугинская группа

Муги
Ледилра гьишти ганзурби дицибти сади
Муги
Гьалли иштти ганзурби дицибти сади
Муги
Гьалли гьиштти ганзурби дицили сади

кадарская группа

ГанзилаХъяб
Ишти лертера гванзурбе дициле-дуар.
Кадар
Лерилра ишти гванзурбе дициле цар

муиринская группа

Дейбук
Леттила ванзурбе ттицибте саттии
Дибгалик
Иштти гьани гванзурби дицибли сади.
Ираги
Лидирра иштти ванзурби дицибли сади.
Кища
Лидил ищтIи ванзурби дицибти сади
Кища
Лидил ишти ванзурби дицибли сади.
Меусиша
Иштти лидил ванзурби дицибли сади
Трисанчи
Ишти ванзурби дицибли сади
Уркарах
Лидичча гьехти хъуми дицибли сади
Уркарах
Иштти лидилра ганзурби дицибли цад
Уркарах
Либел иш дуне бицибли саби
Уркарах
Лидил ишти ванзурби дицибли сади
Харбук
Иштти ледил ванзурбе дициб сад.
Хуршни
Лидси ишти ванзурби дицибли сад

цудахарская группа

Акушинский Тебекмахи
Ищтти лединра ванзурбе дицибсне сад
Цудахар
Лединра иштти ванзурбе дицибле сади

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Дарх гьиштте ванзурбе дицибте сад.
Герхмахи
Гьиштте ледирра ванзурбе дицибте сад
Гинта
Лебира ишти ганзурбе дицIибтесад

кайтагская группа

Пиляки
Гьежти ганзурби дицилца

кубачинская группа

Кубачи
Либиль ванза бисибсаб

мегебская группа

Мегеб
Гьешди гIянжубе дициби
Чабану отнеси хлеб покушать (46)

литературный язык

Литературный
БукIуннис беркахъес кьацI буха.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
БукIунлис укахъес кьацI арбуха
Дегва
БукIунлис кьацI арбуха беркахъес.
Мекеги
БукIуйс кьацI арбуха беркахъес
Мекеги
БукIунлис кьацI буха беркахъес. КьацI арбуха букIунлис беркахъес
Мекеги
Халабукунлис кьацI арбуха укахъес
Мекеги
БукIунлис кьацI арбуха укахъес
Микlехlела
БукIунлис кьацI арбуха беркахъес. КьацI буха букIунлис беркахъес.

акушинская группа

Акуша
БукIунлий букъ!а цIулхIа беркий
Леваши
БукIуйс кьацI буха беркахъес
Леваши
БукІуйс гІацІ буха беркахъес.
Уллуая
БукIунис гIацI буха беркахъес

урахинская группа

Бурдеки
БукIуйс укес цIулхIа буха
Герга
БукIунлис цIулхIа арбуха берквихъис
Нижнее Мулебки
БукIун укихъис цIулхIа арбуха
Сергокала
БукIуйс буха кьацI укихъис
Урахи
БукIуйс бирквис кьацI буха.
Урахи
БукIуйс кьацI буха бирквихъис

мурего-губденская группа

Губден
БукIунлис кьацI арбуха беркахъес.
Мюрего
БукIунлис кьацI арбухес беркахъес

мугинская группа

Муги
Бухьа букIунлис цульхIе беркахъара
Муги
Дукикьянас буха цIульхIе’ну укьян
Муги
БукIун укахъара цIулхIе буха

кадарская группа

ГанзилаХъяб
БукIуйс берквас азихъ арбука. БукIун укахъес азихъ арбука.
Кадар
Чябайс азихъ арбукиб берквас

муиринская группа

Дейбук
ЦIулхIа буха букIунлис берквахъана
Дибгалик
БукIуйс цIулхIа берчихъвана букъа.
Ираги
БукIуйс букъа цIулхIа берчихъана.
Кища
БукIуйс укихъана цIулхIа букъа
Кища
БукIуйс бухъа цIулхIа биркихъвана.
Меусиша
БукIуйс беркес цIулхIа букъа
Трисанчи
БукIуйс букъа цIулхIа берчвихъана
Уркарах
Дучикьяс букъкъа цIулхIа берчихъана.
Уркарах
Чабанлий букьа цIулхIе берканай
Уркарах
Букунлис(пастуху) сабукиб(принесли ) цулхIа укана
Уркарах
БукIуйс цIулхIа берсихъвана букъкъа
Харбук
БукIуйс берквана цIулхIе букъа.
Хуршни
БукIуннис цIулхIа букъа бирчихъис

цудахарская группа

Акушинский Тебекмахи
Бук/унниз укахъиз кьац/ букъа
Цудахар
БукIунниз берквахъиз диква букъа.

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Беркахъий цIулхIа букъа букIунниж.
Герхмахи
БукIунниж цIулхIа букъа беркахъи
Гинта
Букунниш цулхIа бухъа беркIяхъишь

кайтагская группа

Пиляки
Букъа кьарищжи чIакьа берккана

кубачинская группа

Кубачи
Дукрушли букъа тулут бекакьи

мегебская группа

Мегеб
БукIуйс тIултI буха берквес
Нос у него кривой. (37)

мекегинская группа

Аялакаб
Кванкъ балкIа саби сунела
Верхнее Лабкомахи
Илила къвянкъ балкIа саби
Дегва
Къвянкъ гьихила балкIва саби.
Мекеги
Ихила къвянкъ балкIа саби
Мекеги
Къвянкъ илила балкIил(балкIай) саби .
Мекеги
Ихила къвянкъ балкIле саби

акушинская группа

Леваши
Къянкъ илала балкIа саб
Леваши
Къянкъ итала балкIа
Наскент
Ихала къянкъ балкIа саби
Уллуая
Гъянгъ ихала балкIи саб

урахинская группа

Бурдеки
Сунела къвянкъ балкIа саби
Герга
Къанкъ ихила балкIа саби
Нижнее Мулебки
Къвянкъ гьитила балкIа саби
Сергокала
Къвянела балкIли саби гьитила
Урахи
Гьӣтила къвянкъ балкIва саби.

мурего-губденская группа

Губден
Ихила къянкъ балкIа саби.
Мюрего
Сунела къянкъ балкIле саби

мугинская группа

Муги
Итила къанкъ балкIуй саби

кадарская группа

Талги
Ития къанкъа балкIа цаби.

муиринская группа

Дейбук
Итела къянкъ балкIунсе саби
Дибгалик
Итила къвянхъ балкIунил саби.
Ираги
Къянхъ итила балкIа саби.
Кища
Къянкъ икIила балкIа саби.
Меусиша
Къакъ ихила балкIа Саби
Муиринский
Къянхъ итила балкIуй саби
Трисанчи
Итила къвянкъ балкIа
Уркарах
Къвянкъ ихила балкIа саби.
Харбук
Ихила къянхъ балкIве саби.
Хуршни
Къянхъ итила балкIунси саби

цудахарская группа

Карекадани
Итила балкIун кон (Но так не говорят, я бы составил предложение по другому:балкIун къонхъра сайра)
Цудахар
Итила къӱнхъбалкIунсе саб
Цудахар
Болкунсе кокъ

усиша-бутринская группа

Бутри
Къонхъ гьилела(рядом)/гьитела(далеко) болкIуннесаб
Герхмахи
Къонхъ балкIунсаб гьитила.
Герхмахи
Къўнхъ балкIунсаб гьилила
Гинта
Сунела къянхъ балкIунне саб

мегебская группа

Мегеб
Къамси [шумшутIи] гъямил леб ития
Убирайся с нашей земли (37)

мекегинская группа

Аялакаб
Етяхъе нушала гондзаликевад
Верхнее Лабкомахи
Вашен нушала гвандзаликевад
Дегва
Нушала гвандзакевад гIуйзе.
Мекеги
ПяхIле уэн нушала гвандзаликевад
Мекеги
Ваше дила мусназевад.
Мекеги
Ваше нушала гвандзурбакебад

акушинская группа

Леваши
Ветахъи нушала вандзачивад
Леваши
Вашен нушала ванзаличивад
Наскент
Дила ванзаличивад ветахъи
Уллуая
Нушала ванзачивад гIяругIян

урахинская группа

Бурдеки
ПяхIле вашен нушала гонзализевад
Герга
ПахIли итахъи ( ритахъи) нушала гванзаликивад
Нижнее Мулебки
Итахъи нугьила ванзӏаликирадӏ
Сергокала
Итяхъи нушила гвандзалишивад
Урахи
Нушила гвандзалишивад иттяхъи.

мурего-губденская группа

Губден
ПяхIле егъе нушала гандзализекан.
Мюрего
ПяхIле уэ нушала гвандзаликекад

мугинская группа

Муги
ПяхIли уин нушила ганзиликитта

кадарская группа

Талги
Нушия гванзалзака тяйд-угье

муиринская группа

Дейбук
Арвашен нушела ванзаликератт
Дибгалик
ПяхIли витахъи нушила гванзаличир
Ираги
ПяхIливитахъи нушила ванзаличир
Кища
ПяхIли витахъи нушила ванзаликир.
Меусиша
ПяхIли витахъи нушила ванзаликир
Муиринский
ПяхIливеркьи нушила ванзаличргI илли
Трисанчи
ПяхIли веркьи нушила ванзаличир
Уркарах
Лакьичи нушила гванзаличи. ( Или ванзаличи)
Харбук
ЛякIике нушшала ванзаликер.
Хуршни
Дитяхъая (лякIдикая) нищила ванзаличир

цудахарская группа

Карекадани
Нищала ванза бархьбате
Цудахар
Нищала ванзаяла атахъе/пяхIлеужен
Цудахар
Ароин нищала ванзаила

усиша-бутринская группа

Бутри
ХIехъихе(орукьен, вахье, кеттиике) нихьела ванзалерка.
Герхмахи
Нищала ванзалирка вахье
Герхмахи
Нишшала ванзалирка пяхIле уген
Гинта
УгIен нихIела гванзалирка

мегебская группа

Мегеб
Кабата нушала гIянжа
Я помыла все тарелки. (37)

мекегинская группа

Аялакаб
Нуни лерилра кучIне дирцира
Верхнее Лабкомахи
Нуни лерил сагърумбе дирцира
Дегва
Нуни дирцира лерилра къумре.
Мекеги
Нуни дирцира лерилра кьумре
Мекеги
Нуни лерилра кьумре (кучIне) дирцира.
Мекеги
Нун дирцира лерилра кIучIне

акушинская группа

Леваши
Нуни дирцира дали кьумри
Леваши
Нуни лерил гIумри дирцира
Наскент
Нуни лерил тIялхIяна дирцира
Уллуая
Нуни дирцира далегъи гIумри

урахинская группа

Бурдеки
Нуни лерилла кьямре(кьямме) дирцибра
Герга
Нуни дирцира гьали кьамани
Нижнее Мулебки
Нуни дирцира лиделра сукруми
Сергокала
Нуни лирилла кьямани дирцира
Урахи
Нуни лирилла квичIни дирцира.

мурего-губденская группа

Губден
Нуни дирцира лерилра бухчапуне.
Мюрего
Нуни лерилра сукрумбе дирцира

мугинская группа

Муги
Нуни ледилра кьямри дирцира

кадарская группа

Талги
Нуни лертера сукIре дирцира.

муиринская группа

Дейбук
Нуни леттилла сукруме ттирцибра
Дибгалик
Нуни гьани тIанихIяла дерцибра.
Ираги
Нуни дерцибра лидирра чяшкIни
Кища
Нуни дирцибра лидил сукруми (тярилкаби).
Меусиша
Гули лидил кьям дерцибра
Муиринский
Лидил тарелкIаби дерцибра
Трисанчи
Нуни дерцибра гьани тарелкаби
Уркарах
Нуни дерцибра лидичча сукраби.
Харбук
Нуни ледирра вухъре дерцибра.
Хуршни
Нуни дирцибра лидси халдурти

цудахарская группа

Карекадани
Дали ледил халтIи дирцибда
Цудахар
Дале лединра ххалдурте дирцибда. (В этой фразе на даргинском не отмечаюи ррд субъекта и объекта)
Цудахар
Дали дирцибда лядынра халтурте

усиша-бутринская группа

Бутри
Дали дирцибда ледил хардурте.
Герхмахи
Дали ледирра кьомре дирцибда.
Герхмахи
Ледирра кьўмре дирцибледа дали
Гинта
Дали дирцибда ледирра кьумре

мегебская группа

Мегеб
Нуни дазира абзула гъадурме
Шею надо хорошенько помыть. (37)

мекегинская группа

Аялакаб
Хъяб гIяхил бирцес гIягIниле саби
Верхнее Лабкомахи
Хъяб гIяхIил бирцес гIягIнила саби
Дегва
Хъяб гIяхIил-гIяхIил бирцес гIягIнил саби.
Мекеги
Къяб халкьлаан бирцес гIягIниле саби
Мекеги
Хъяб гIяхIил бадзес гIягIнил саби
Мекеги
Хъаб гIяхIил бирцес гIягIний саби

акушинская группа

Леваши
Хъяб гIягIнилсаб гIяхIил бирцес
Леваши
Хъяб гIягьил бирцес гIягIнилсаб
Наскент
Хъяб гIяхIил бирцес гIягIнили саби
Уллуая
Гъяб гъягънилсаб гъяхIил бирцес

урахинская группа

Бурдеки
Хъвяб жаголе бирцес ягIниле саби
Герга
ХъвантIи жагали ( не подходящее слово) бирцис гIягIнили саб
Нижнее Мулебки
Хъвяб ччаг"вали бирцис гIягIнил саби
Сергокала
Хъвяб ункъли бирцис гIягIнили саби
Урахи
Хъвяб ункъли бирцис гIягIнили саби.

мурего-губденская группа

Губден
Хъяб джагале бирцес гIягIнибиркур.
Мюрего
Хъяб гIяхIятIа бирцес гIягIниле саби

мугинская группа

Муги
Хъяб къугъали бирцара гIягIнили саби

кадарская группа

Талги
Хъяб жегвале бирцес гIягIниле цаби.

муиринская группа

Дейбук
Хъяб къугъале бирцара гIягIниле саби
Дибгалик
Хъяб гIяхIли-чяхI берцара гIягIнили саби.
Ираги
Хъяб гIягIнили саби гIяхIли берцара
Кища
Хъяб саламатли (кибитайхъибли) бирцара гIягIнили саби.
Меусиша
Хьяб гIяхIли берцара гIягIнили саби
Муиринский
Хъяб гIяхIли берцара гIягIнили саби
Трисанчи
Хъяб берцара гIягIнили саби сагъсаламатли
Уркарах
Хъяб гIяхIли берцара гIягIниган саби.
Харбук
Хъяб ца гIяхIле берцара гIягIниле саби.
Хуршни
Хъяб гIянили саб гIяхли бирцис

цудахарская группа

Карекадани
АхIяр хъя(уа)б бирциз аъниле саби
Цудахар
Хъвяб гIӏяхIӏяр бирциз чебирку
Цудахар
Къоаб ахIар дирциз анилисаб

усиша-бутринская группа

Бутри
Хъаб гIахле бирций гIагIнилесаб
Герхмахи
Хъяб гIяхIле бирций гIягIниле саб.
Герхмахи
Хъяб гIяхIле бирци гIягIниле саб
Гинта
Хъяб гIягIнисе саб къугъале бирциж

мегебская группа

Мегеб
Хъвяб базес биркул гIяхле
Носы у детей протри (почисти) (37)

мекегинская группа

Аялакаб
БиштIатела къванкъубе амъударкьа
Верхнее Лабкомахи
ДерхIнела къвянкъбе дишка
Дегва
Къвянкъубе биштIатала амъударкьа.
Мекеги
БиштIатела къвянкъубе дишка (по смыслу это предложение скорее будет звучать - биштIатела хъутне дишка - вытри сопли у детей. даргинцы тут употребят сопли а не носы)
Мекеги
БиштIатела (дерхIнела) къвянкъубе дишка, амъударкьа
Мекеги
БиштIатела къванкъ бишка

акушинская группа

Леваши
Къянкъуби биштIати дяхIнала умудара
Леваши
Къянкъуби суркдара биштIатала
Наскент
ДяхIнала къункъби душка
Уллуая
ДяхIнала гъянгъуби душка (протри), умудара (почисти)

урахинская группа

Бурдеки
БиштIутела къвянкъубе душка
Герга
Къанкъунрби душка хъяшнела
Нижнее Мулебки
ДяхIнала къвянкъвяби душка
Сергокала
ДурхIнела къвянкъуби суркдитакьа
Урахи
ДурхIнēла къвянкъвяби умъудакьа.

мурего-губденская группа

Губден
БиштIатела къянкъубе амъудара.
Мюрего
ДахIнела къянкъубе амъудара

мугинская группа

Муги
ДехIнала къанкъби умъударкьа

кадарская группа

Талги
ДурхIнā къянкъубе дирца (тазадара).

муиринская группа

Дейбук
БиштIутела къянкъябе умъуттаркьа
Дибгалик
БиштIятела къвянкъуби сурк даркьа(дерца)
Ираги
Къянкъуби биштIатала душкибли амударкьа.
Кища
Къянкъяпи биштIатела суркдаркьа (амударкьа).
Меусиша
БиштIатела къанкъаби душка
Муиринский
ДархI нала къянкъуппи душка
Трисанчи
БиштIатала дерца къянкъурби
Уркарах
БиштIала къвянкъри суркдаркьа.
Харбук
ДярхIнела къянкъуппе суркдаркьа (дерца)
Хуршни
Къянкъуби никIаталла душка (дирца)

цудахарская группа

Карекадани
Гулалла къонхъбе умзударкьа
Цудахар
Гулалла къӱнхъбе ду́шка(умзударкьа)
Цудахар
Гулала кьонкьбе душкиз анилисаб

усиша-бутринская группа

Бутри
Къонкъуппе никIатала сардушка.
Герхмахи
ДохIнялла къонхъбе душка (умзударкьа)
Герхмахи
Къўнхъбе душка (дирца) дўхIнала
Гинта
Къянкъубе никIаталла душка

мегебская группа

Мегеб
Улела къамсне душка
В тарелке осталось немного каши. (37)

мекегинская группа

Аялакаб
КучIализеб цакьицIа каш калъун
Верхнее Лабкомахи
Сагърализеб (кьямлеб) камил дахни калъун
Дегва
Кьямлизеб цакьицIа дахни калъва саби.
Мекеги
Кьямлер цакIан каш калъо сари
Мекеги
Кьямлеб цакIан дахни калъун. Кьямлизеб ца-камле дахни калъун.
Мекеги
КIучIалеб калъун ца камил каш

акушинская группа

Леваши
Кьямлаб кавлун камси каш
Леваши
ГIямлаб камси каш калисаб
Наскент
ТIялхIяналар цикIин каш кали сар
Уллуая
Гъямлаб калисаб цигъла каш

урахинская группа

Бурдеки
Кьямлизер цакамте каш калъун
Герга
КъамлехIеб цакьилаван каш ккал*ун
Нижнее Мулебки
Сукуралеб камил хурег калгун
Сергокала
Кьямлизи камил каш хьалъун
Урахи
Сукураниб цакамил каш хьалъуй саби.

мурего-губденская группа

Губден
Бухчапизе цакIан каш калъа саби.
Мюрего
Сукуралаб камил (кьицIа) дахни калъун

мугинская группа

Муги
КьяилегIеб цабара каш калгуй саби

кадарская группа

Талги
Бушгъапизе ца-камил-гъуна каш калъун.

муиринская группа

Дейбук
СукралихIеб ца-камсе каш калгун
Дибгалик
Кьямлеб цакьвала дахни хибал.
Ираги
ЧяшкIалеб калгун цакьила каш
Кища
СукралихIиб цакьвала каш хибал.
Меусиша
КьямлигIиб камил каш хибал
Муиринский
ТарелкIалкеб ца камил каш хибал
Трисанчи
Тарелкалеб хибал ца бара каша
Уркарах
Сукрале хибал цакьила кашра.
Харбук
ВяхълегIеб ца камсе каш калгве саби.
Хуршни
ХалдарлигIеб хибал цакьила (цикинтI) каш

цудахарская группа

Карекадани
Халдарлиб камсе каш калгун
Цудахар
Ххалдарлид камсне каш калгунне сади
Цудахар
Халдарлеб калгун камсе каш

усиша-бутринская группа

Бутри
ХардарлехIеб цакамсе "каш" калгун(хебал).
Герхмахи
КьямлехIеб кIинтIал чабухъ калгун.
Герхмахи
Цакьила чедахъри калгунсаб кьямлехIеб
Гинта
КтямлехIеб калгун бара каша

мегебская группа

Мегеб
ГъадалехIеб калун цагъида каш
Куда пропал этот мальчик? (37)

мекегинская группа

Аялакаб
Кина етяхъибе иш дерхIе?
Верхнее Лабкомахи
Кина етахъиба иш дерхIе?
Дегва
Кина етахъиба гьиш дархIе.
Мекеги
Куде икиба их дерхIе?
Мекеги
Кина(куде) етахъиба (егъуба) иш урши(дерхIе)?
Мекеги
Кина етахъиба ил дерхIе

акушинская группа

Леваши
Чина ветахъиба ишиш (илил) хъяша?
Леваши
Чина ветахъиба иш урши?
Наскент
Иш дярхIя чина ветахъилив?
Уллуая
Чина ветагъиба ит дярхIя/урши

урахинская группа

Бурдеки
Кина икибал(итахъибал) гьиш урши?
Герга
Кина итахъиба гьет дархIа
Нижнее Мулебки
Гьеш дурхIя кина итахъибан
Сергокала
Кани итяхъиле гьиш урши ?
Урахи
Гьит урши кани иттяхъибā?

мурего-губденская группа

Губден
Кида егъуба иш дерхIе?
Мюрего
Ил дархIа кина етахъиба?

мугинская группа

Муги
Иш урши кина итахъиба

кадарская группа

Талги
Иш дурхIя це угьуба?

муиринская группа

Дейбук
Кина ветахъиба иш ттярхIя?
Дибгалик
Чина витахъиба ищ дархIа?
Ираги
Чина витахъиба иш дархIа
Кища
Кина витахъибара ит дархIа?
Меусиша
Кина витахъиба иш дархIа?
Муиринский
Сиба ит дархIа?
Трисанчи
Чина вятяхъиба иш дархIа
Уркарах
Чина витяхъива гьех дархIа.
Харбук
Кина итахъибан их дярхIя?
Хуршни
Чина итяхъиба ит дурхIя

цудахарская группа

Карекадани
Ит урщи чина ареуни?
Цудахар
Ил гали чина атахъиби
Цудахар
Чина пахIле угъуни из урщи

усиша-бутринская группа

Бутри
Кина йитахъиби гьит дурхIя
Герхмахи
Гьит дурхIя чина ватахъиби?
Герхмахи
Гьит дурхIя чина ватахъибсея
Гинта
Кина витахъиби иж дурхIяду

мегебская группа

Мегеб
Куда аруун гьет урши
Я хочу с младшим сыном к доктору пойти (37)

мекегинская группа

Аялакаб
Наб бигар иштIал дерхIеличал тухтурличу гIярукьес
Верхнее Лабкомахи
Ну иштIал дерхIеличал тухтурличу укьес бигулера
Дегва
Нам бигулра иштIалгъуна дархIеличел тухтурличу арукьес.
Мекеги
ИштIалгьуна дерхIеличал туртурличу гIярукьес бигулера
Мекеги
ИштIал уршиличал(дерхIеличал) тухтурличу рукьес бигар. Наб бигулера никIа дерхIеличал тухтурличу рукьес
Мекеги
Наб бигар иштIалгъуна дерхIеличал тухтурличу укьес

акушинская группа

Леваши
Наб дигулра виштIал уршичи варх тухтурчи саэс
Леваши
Наб дигулра виштIал уршичиварх тухтурличи ругIяс
Наскент
Наб дила дярхIяличивах тухтурличи угIяс дигулра
Уллуая
Наб дигулра виштаси уршичи варх тухтуличи гъугъес

урахинская группа

Бурдеки
ИштIайчол тухтурличу укьяс бигулла
Герга
Наб бигулра иштIал дархIара нура тухтурличу рукьас / укьас
Нижнее Мулебки
Наб иштIалгъуна дурхIяличел тухтурличу укьяс биг"улра
Сергокала
Нам бигулла иштIал уршиличвал тухтулличу укьяс
Урахи
Нам иштIал уршиличу варх тухтулличу укьяс бигулла.

мурего-губденская группа

Губден
Нам дига гIереэс дила иштIал гъуна дерхIечал тухтуричу.
Мюрего
Дила иштIал дархIаличел тухтурличу арегIес дигулра

мугинская группа

Муги
Наб иштIел уршиличув тухтурличу укьяна бикки

кадарская группа

Талги
Ну варгил уршиличу варх дохтирлике арукьес цайра

муиринская группа

Дейбук
Наб биккулера виштIал ттярхIяличуле тухтулличу укьяна
Дибгалик
ВиштIялил дархIачули тухттурличу укьяна биккурра.
Ираги
Наб биккура виштIал дархIачули тухтурличу рукьяна
Кища
Наб виштIал дархIацила тухтурличу укьяна гIягIнили саби.
Меусиша
Наб бикки кьицIа дархIачули тухтурличу рукьяна
Муиринский
ВиштIал дархIаличули тухтурличи укьяна биккурра
Трисанчи
Ну аркьяс виштIал дархIаличули тухтурличу
Уркарах
Наб биккучча виштIал дархIачули тухтурличу укьяна.
Харбук
Наб биккурра ишкIаил дярхIялиццела тухтурлишу укьяна.
Хуршни
Наб биккIулира никIел дурхIяцила тухтурлишу укьис (рукьис)

цудахарская группа

Карекадани
Дам биккульда дила урщилицела духтурлищу ароиз
Цудахар
Дам никIавагIӏел урщиццела дяхънушлищу/духнарлищу гIӏӱӥз биккулда(здесь глагол имеет род)
Цудахар
Дам биккулда никавиээл урщилицила оиз духтурлищу

усиша-бутринская группа

Бутри
Дам биккула никIал дурхIяццела тухтурлищу укьий.
Герхмахи
Дам никIучлиццила тухтурлищу сарвакIий биккулда
Герхмахи
Дам никIуч дурхIяццила тухтурлишшу ўкьи биккулда
Гинта
Дам биккуледа никIул дурхIялицерка тухтурлищу угIиж

мегебская группа

Мегеб
Наб дигуве леб виштIайли уршиличу тухтерлишу укъяс
Приходи завтра ко мне! (37)

мекегинская группа

Аялакаб
ВакIе дичу джягIял
Верхнее Лабкомахи
ДжягIял дичу вакIе
Дегва
ДжигIял вакIе дичу.
Мекеги
ВакIе дичу джягIял (тут обращение к мужчине идет)
Мекеги
ВакIе джагIял дичу.
Мекеги
ВакIе дичу джяал

акушинская группа

Леваши
ВакIи джягIял набчи
Леваши
ВакIи жягIял набчи !
Наскент
Ваши жягIял набчи
Уллуая
Джагъал набчи вакIи

урахинская группа

Бурдеки
ЖягIял дичу вакIе
Герга
ЖягIал дичу ракIи / вакIи
Нижнее Мулебки
Ччявал вакIи дичу!
Сергокала
ЖагIял вакIи дичу
Урахи
ВакIи дичу джягIял!

мурего-губденская группа

Губден
ДжагIял дичу вакIе.
Мюрего
ДжягIял вакIе дичу

мугинская группа

Муги
ЧчягIял вакIи набчу

кадарская группа

Талги
Намчу савла вакIен!

муиринская группа

Дейбук
ЧчягIял ттичу вакIе
Дибгалик
ЧчягIял дичу вачIи.
Ираги
ВачIи ччягIял дичу.
Кища
ВакIи чягIял дичу.
Меусиша
ЧчягIял дичу раши?(Ваши)
Муиринский
ВачIи дичу ччигIял
Трисанчи
ВачIи ччигIял дичу
Уркарах
ВачIи чIягIял дичу.
Харбук
Ваши набшу ччявал!
Хуршни
ВачIи (рачIи) чягIял набщу

цудахарская группа

Карекадани
Чоал вачIе дамщу
Цудахар
ЧчугIӏял дамщу вачIе (глагол имеет род)
Цудахар
ВачIе чIоал дамщу

усиша-бутринская группа

Бутри
ВакIе(ракIе-жен) ччягIял дамщу.
Герхмахи
ЧчягIял дамщу вакIе!
Герхмахи
ЧчягIял дамшшу вакIе
Гинта
ВакIе чугIял дамщу

мегебская группа

Мегеб
ЦIабле дишу вакIе
Свою тарелку сама помой. (37)

мекегинская группа

Аялакаб
ХIела кучIа хIун бирца
Верхнее Лабкомахи
ХIела сагъра хIун бирца
Дегва
ХIела къям хIуни бирца.
Мекеги
ХIела кьям хIуни бирца
Мекеги
ХIела кьям хIунил бирца.
Мекеги
ХIела кIучIа хIун бирца

акушинская группа

Леваши
ХIуни хIела кьям бирца
Леваши
ХIела гIям хIуни бирца
Наскент
ХIела тIялхIяна гьини бирца
Уллуая
ХIела гъам хIини бирца

урахинская группа

Бурдеки
ХIала кьям - хIуни бирца
Герга
ХIала къам хIуни бирца
Нижнее Мулебки
ХIала сукура хIала хIуни бирца
Сергокала
ХIула кьям хIуни бирца
Урахи
ХIула сукура хIуни бирца.

мурего-губденская группа

Губден
ХIела бухчап хIуни бирца.
Мюрего
ХIела сукура хIуни бирца

мугинская группа

Муги
ХIела кьям хIунцун бирца

кадарская группа

Талги
ХIя бушгъап хIуни бирцен.

муиринская группа

Дейбук
ХIуниял бирца хIала сукра
Дибгалик
ХIала кьям хIунел берца.
Ираги
ХIала чяшкIа хIуни берца
Кища
ХIала сукра хIуни бирца.
Меусиша
ХIала кьям хIуни берца
Муиринский
ХIала тарелкIа гьуни берца
Трисанчи
ХIала тарелка хIуни берца
Уркарах
ХIала сукра хIуни берца.
Харбук
ХIела вахъ хIуни берца.
Хуршни
ХIала халдар хIуни бирца

цудахарская группа

Карекадани
ГIяла халдари гIяли бирца
Цудахар
ГIала ххалдари гIале бирца (не имеет род)
Цудахар
Алла халдари алле бирца

усиша-бутринская группа

Бутри
Эла хардар ини бирца.
Герхмахи
ХIала кьям хIуни бирца.
Герхмахи
X̅ӏуни x̅ӏала кьям бирца
Гинта
Эла кьям ини бирца

мегебская группа

Мегеб
ХIала гъадара хIуниял база
У меня в левом ухе звенит. (28)

литературный язык

Литературный
Дила алгъай лехIилизиб зяйбикIули саби.

мекегинская группа

Аялакаб
Дила сулагъай лихIилизеб зянкъбукIуле саби
Верхнее Лабкомахи
Дила сулагъай лихIилизеб зяйбукIуле саби
Дегва
Дила алгъай лихIи зяйбукIуле саби.
Мекеги
Дила сулагъай лихIилизеб цIимбукIуле саби

акушинская группа

Акуша
Дила алгъай лехIилаб зинкъбикIулсаб
Леваши
Дила алгъай лихIи зимбикIувсаб

урахинская группа

Герга
Дила хIабаланшайкибил лехIилехIеб зовбикIулисаб
Мургук
Дела сулгъай лихIи зяйбикIвале саби
Сергокала
Дила алгъай лихIизиб зянкъбикIули саби
Урахи
Дила лицIал лихIилихIанаб зяйбикIули саби.

мурего-губденская группа

Губден
Дила сулагъай лехIизе зяйбукIуле саби.
Мюрего
Дила алгъай лихIилизеб зяйбукIуле саби

мугинская группа

Муги
Жила вайгIер лихIи зяйбикIули саби
Панахмахи
Дила вайгIяр лихIилегIеб зяйбикIули саби

кадарская группа

Кадар
Дия балу лихIи(лзе) зангъбукIуле.

муиринская группа

Дейбук
Ттила лехIал лехIилихIеб ццимбикIуле саби
Дибгалик
Дила сулхъяй лихIи зяйбикIули саби.
Ираги
Дила сулгъяй лихIилеб зайбикIули саби
Кища
Дила лицIил лихIилихIиб зямбикIули саби.
Меусиша
Дила лицIил лихIилигIиб зяйбикIули саби
Трисанчи
Дила балуй шайчибил лихIи зяйбикIули саби
Уркарах
Дила алгъай лехIилицци зянгъбикIули саби.
Харбук
Дила лецIил лихIи зянгъбикIуле саби.
Хуршни
Дила щапил лехIелегIеб зянгъбикIули саб

цудахарская группа

Цудахар
Дила куцIа ляхIи зяйбикIуле саб

усиша-бутринская группа

Бутри
Дила хIалгъай ляи зяйбикIуле саб
Герхмахи
Дила алгъай ляхIи зайбикIулсаб.
Я никогда не видел в лесу волка. (28)

литературный язык

Литературный
Нуни вацIализиб гьачамалра бецI чебаибси ахIен.

мекегинская группа

Аялакаб
Нуни гьачамалра вацIализеб бецI кехIебаира
Верхнее Лабкомахи
Нуни вацIализеб гьачамалра (цайналра) бецI кехIебаира
Дегва
Нуни гьачамалра вацIазеб бецI кехIебаира.
Мекеги
Нуни чигIалра кехIебаира вацIализеб бецI

акушинская группа

Акуша
Нуни гьачамалра вацIализиб бецI чехIебаира
Леваши
Нуни гьачамалра чехIебаира вацIализиб бецI

урахинская группа

Герга
Нуни ачамалра кихIабаира вацIализиб бецI
Мургук
Нуни гьачамалла вацIализеб бецI кихIабаира
Сергокала
Нуни вацIализиб гьачамалла бицI шибаибил ахIин
Урахи
Нуни вацIалигIиб бицI гIвямрулис шибаибил ахIинни.

мурего-губденская группа

Губден
Нуни гьачанара дудзани бецI кехIебаира.
Мюрего
Нуни вацIализеб ачамъалра бецI кехIабаира

мугинская группа

Муги
Нуни ачамалра вацIализиб бецI кихIебаира
Панахмахи
Нуни ачиналра кихIябаира вацIазиб бецI

кадарская группа

Кадар
Нуни гьачамалра кехIабаира дузизе бецI.

муиринская группа

Дейбук
Нуни ачамалла вацIализеб бецI кихIабаибра
Дибгалик
Нуни вацIалицциб цайнарра бицI чихIабаибра.
Ираги
Нуни цайнаярра вацIлицциб чихIабабра биц/.
Кища
Нуни мурткIал кихIабабра вацIалициб хви.
Меусиша
Нуни цайналра ВацIалицциб ьецI кихIабаибра
Трисанчи
Нуни цайнаярра вацIалицциб бицI чибабил акку.
Уркарах
Нуни дила гIямрулицци вацIалеб бицI чибаибил акку.
Харбук
Нуни вацIалиццеб бецI цайнара кихIебабра.
Хуршни
Над цайнаарра хIабажибра вацIацциб бицI

цудахарская группа

Цудахар
Дам вацIаццеб ачаманра бецI гIабажибда

усиша-бутринская группа

Бутри
Дали цайнара кегIабагибда (кегIабайибда) вацIаццеб бецI.
Герхмахи
Дали вацIаццеб ачамарра бецI чехIабагибда.
Один глаз еле-еле открывается, другой глаз вообще не видит. (28)

литературный язык

Литературный
Ца хIули бараван ибхьули саби, итил хIулили селра чебиули ахIен.

мекегинская группа

Аялакаб
Ца хIули бара-бара гьаргбуруле саби, цархIилли чигIра кибиуле ахIина
Верхнее Лабкомахи
Ца хIули хIелхIейни саби гьаргбуруй, итилли ца чIиъ кибиуле ахIина
Дегва
Ца хIули бара-бара гьаргбуруле саби, ишилни аслу кибиуле ахIин.
Мекеги
Ца хIули хIелхIейни гьаргбуруле саби, итил хIули леб1гел кехIебаани бубле саби

акушинская группа

Акуша
Ца хIели хIелхIи ибхьулсаб, итил хIелини сегIейдалра (никак) чебиули ахIен
Леваши
Ца хIули хIилхIила-хIилхIи гьаргбирувсаб, декIарси хIули бурали чебиуси агара

урахинская группа

Герга
Ца хIули хIелхIе ибкулисаб, итилил хIули вообще кибиули ахIин
Мургук
Ца хIули гьилхIей ибхьале саби, итил хIуйин бекIле кибиалехIин
Сергокала
Ца хIули бара-хIалхIай гьаргбирули саби, итил хIуй либгIиб шибиули ахIин
Урахи
Ца хIули бара хIалхIай ибкули саби, итилил хIуйъини селла шибиулēхIин.

мурего-губденская группа

Губден
Ца хIули хIелхIейни гьаргбуруй саби, декIарил хIулини кибиулел гIехIен.
Мюрего
Ца хIули барахIалхIайс гьаргбуруле саби, цархIилни секIал кебиуле ахIена.

мугинская группа

Муги
Ца хIули хIилхIели саби эбхьуси, декIарси хIулили сикIал кихIебиули саби
Панахмахи
Ца хIули бара-бара эбгьули саби, церхIиль хIулили сикIал кибиули аккара

кадарская группа

Кадар
Ца хIули хIарам-балагь-ле ибхьур, ишил хIуйни задалра кехIабиъу.

муиринская группа

Дейбук
Ца хIули бара-бара ибхьуле саби, итий севекIал кибиуле ахIин
Дибгалик
Ца хIули хIилхIи ибхьули саби, итилил хIуй сикIал чидиулакку.
Ираги
Ца хIули бара гьаркбиргьули саби, итилил хIули лив бикIли чидиули акку
Кища
Ца хIули бара-хIилхIи ибхьули саби, царахIулт
Меусиша
Ца хIули бара -бара ибхьули саби , итилил хIулили бикIлил кидиули аккура
Трисанчи
Ца хIули хIилхIи гьаркбиргьули саби,итилили сикал чибивлеку
Уркарах
Ца хIули язикъли ибхьули саби, гIа итилил хIулили сикIал чибиулакку.
Харбук
Ца хIули бара-бара гьаркбируле саб, ити бекIле кидив акквасса.
Хуршни
Ца хIули багьла-багьлали ибхьули саби, цара хIуллис (вообще) ссикIал бигули акку

цудахарская группа

Цудахар
Ца хIули хIалле гьарквбирхуле саби, чIвейзиллиз челал гIабигуле саб

усиша-бутринская группа

Бутри
Ца или бара-бара ибхьулесаб, итилли келгIабигулесаб.
Герхмахи
Ца хIули бара саб ибхьхьусе, итил хIулли бекIлел чебигуле аккора.
Сколько же она меня в детстве за уши тянула! (28)

литературный язык

Литературный
Ну виштIахIели сецад итини дила лехIби зуздирибал!

мекегинская группа

Аялакаб
Чуйна дила лихIбе зуздаркьибара иштIахIеле
Верхнее Лабкомахи
Чуйнаре, ну иштIахIе, итини дила лихIбе зуздаркьибил
Дегва
Чуйнара дила лихIбе зуздиркьиб гьихин ну иштIахIеле.
Мекеги
Чуйналра лихIбе дила зуздархъиб ихини

акушинская группа

Акуша
Сецад итини дила лехIби зуздирули руибал диштахIели
Леваши
Сецад ну виштIахIели илини дила лихIби зуздариба!

урахинская группа

Герга
Чуйнара ну иштIахIали дила лехIбази зазрикIвиб их
Мургук
ХIябра чуйнара итиин дела лихIбе дитIакIиб ну иштIухIале
Сергокала
ИштIахIили дила лихIби гьитиини чуъна зуздякьибара!
Урахи
ИштIахIили гьӣтиини сицад зуздикьибал дила лихIби!

мурего-губденская группа

Губден
Ну иштIахIеле чуйнаре дила лехIбе зуздариб ишини!
Мюрего
Илини чуйнара дила лихIбе зуздариба ну иштIахIале

мугинская группа

Муги
Чуйналра ну иштIегIели дила лихIби зуздаркьиб итили
Панахмахи
Чуй на дила лихIби зуздаркьиба ихили

кадарская группа

Кадар
Чуйна ихини дурхIя-замайзе дия лихIбе цIацIдириба!

муиринская группа

Дейбук
Нуше ттиштIухIеле ители чуйна ттила лехIбе ттитIакIиба
Дибгалик
Куда дила лехIбби зуздаркьиба итили ну виштIяхIи.
Ираги
Чуйнара ихили дила виштIа замана лихIби детачиб
Кища
Чуйнара илили дила виштIахIи лихIи зузбаркьбил сарри.
Меусиша
Чуйналра итили дила лехIби дитIакIибтири виштIаси замана
Трисанчи
Чуйнара итили рибгIяхIи дила лихIппи зуздаркьиб!
Уркарах
Чуйна ихили дила лихIппи зуздиркьучче ну виштIахIели.
Харбук
Чуйна итили иштIахIеле дила лихIппе зуздаркьиба!
Хуршни
ЦаатхIе кьали итили дила лехIппи дитIичIиб

цудахарская группа

Цудахар
Ду никIакъаллиз итили дила ляхIппе чуйнара зуздаркьиб. (Здесь на даргинском в местоимении нет рода)

усиша-бутринская группа

Бутри
Чуйнара гьилели(рядом) гьители(далеко) дила лагIуппе никIакъеле дитIакIиб.
Герхмахи
НикIахIелле чуйна дила ляхIппе зуздиркьибал гьижили!
В темноте блестят волчьи глаза. (28)

литературный язык

Литературный
ЦIябдешлизир бецIла хIулби лямцIдикIули сари.

мекегинская группа

Аялакаб
ЦIябдешлизер бецIла хIулбе шаладукIуле сари
Верхнее Лабкомахи
ЦIябдешлизер бецIла хIулбе лямцIдукIуле сари
Дегва
ЦIябдешлизер бецIла хIулье лямцIдукIар.
Мекеги
ЦIяблизер бецIла хIулбе ламцIдукIуле сари

акушинская группа

Акуша
ЦIябдешизир ламцIдикIулри бецIла хIулби
Леваши
ЦIябдешлизиб цIарцIардикIар бецIла хIулби

урахинская группа

Герга
ЦIябигнар ( цIябдишлизир)лямцIдикIули сад бецIла хIулби
Мургук
ЦIябдешлизер лямцIдикIвар бецIла хIулбе
Сергокала
БицIла хIулби цIябдишлизир лямцIдикIвар
Урахи
ЦIябдишлизир бицIла хIулби лямцIдикIули сари.

мурего-губденская группа

Губден
ЦIабдешизе бецIла хIулбе лямцIдукIуле сари.
Мюрего
ЦIябдешлизер бецIла хIулбе лямцIдукIуле сари

мугинская группа

Муги
ЦIябдишлизид лянцIдикIар бецIоа хIулби
Панахмахи
ЦIябдишлизиб лямцIдикIар бецIла хIулби

кадарская группа

Кадар
ЦIабдешизе лямцIдукIар бецIла хIулбе.

муиринская группа

Дейбук
ЦIябийхIеб бецIла хIулбе лямцIттикIуле сатти
Дибгалик
ЦIябдихьлиццид бицIла хIулби лямцIдикIули сади.
Ираги
Ца муснад лямцIдикIар бицIла хIулби
Кища
ЦIябтанаб лямцIдикIулри бицIла хIулби.
Меусиша
ЦIябдишлиццид лямцIдикIар бецIла хIулби
Трисанчи
ЦIябдихьлицциб бицIла хIулби уххар.
Уркарах
ЦIябдихьлицци бицIла хIулби лямцIдикIули сади.
Харбук
ЦIябдишлиццед ухуле сад бецIла хIулбе.
Хуршни
ЦIябдихьлицид лямцIдикIули (пярдикIули) сади бицIла хIулби

цудахарская группа

Цудахар
ЦIябанад бецIла хIулбе уххуле лед

усиша-бутринская группа

Бутри
ЦIябдихьлицеб лямцIдикIар бецIла илбе.
Герхмахи
ЦIябдихьлиццед бецIла хIулбе лямцIдикIор.
У отца сердце больное. (28)

литературный язык

Литературный
Дудешла уркIи зягIипли саби.

мекегинская группа

Аялакаб
Адала уркIи идзуй саби
Верхнее Лабкомахи
Адала уркIи идзуй саби
Дегва
Адала уркIи идзуй саби.
Мекеги
Адала уркIи идзуй саби

акушинская группа

Акуша
Дудешла уркIи изуси саб
Леваши
Дудешла уркIи изуси саб

урахинская группа

Герга
ГIядала уркIи изанил саб
Мургук
Адала уркIи идзахъан саби
Сергокала
Адала уркIи изиххани саби
Урахи
Адала идзул уркIи саби.

мурего-губденская группа

Губден
Дудешла уркIи идзуй саби.
Мюрего
Адала уркIи идзуй саби

мугинская группа

Муги
Аттала уркIи иццуси саи
Панахмахи
Аттала уркIи иццуси саби

кадарская группа

Кадар
Дудешла уркIи изуй цаби.

муиринская группа

Дейбук
Аттала уркIи иццан саби
Дибгалик
Аттала урчIи вагьили саби.
Ираги
Аттала урчIи иццан саби
Кища
Атала уркIи ицан саби.
Меусиша
Аттали уркIи зягIипли саби
Трисанчи
Аттала урчIи иццан саби.
Уркарах
Аттала иццан урчIи саби.
Харбук
Ттуттешшила уркIи иццуле саб.
Хуршни
Аттала урчIи зегIепси саби

цудахарская группа

Цудахар
Ттуттешла урчIи иццусе саби

усиша-бутринская группа

Бутри
Аттала уркIи иццулесаб(в настоящем времени) иццуссаб(в прошлом).
Герхмахи
Аттала уркIи иццан саб.
Он наверно не знает моего соседа по имени Мурад. (28)

литературный язык

Литературный
Илини дила Мурад бикIуси унра хIелули урґар.

мекегинская группа

Аялакаб
Ихини валуле хIергар дила Мурад букIуй унра
Верхнее Лабкомахи
Илдили валуле хIергар Мурад букIуй дила унра
Дегва
Гьитин валуле хIергар дила унра, Мурад букIуй.
Мекеги
Илини хIелуле ургар дила унра Мурад

акушинская группа

Акуша
Итини валули хIергар дила Мурад бикIуси унра
Леваши
Илини(ишини) марлира валули ахIен дила унра Мурад уличилси

урахинская группа

Герга
Гьихини хIалули ургар дила унра Мурад икIо*нил
Мургук
Итиин хIалаургар дила унра Мурад бикIван
Сергокала
Гьитиини дила унна Мурад ахIвала ургар
Урахи
Гьӣлиини дила унна Мурад ахIвалули урґар.

мурего-губденская группа

Губден
Ихини валуле хIергар дила унра Мурад букIуй.
Мюрего
Илини дила унра Мурад хIевала ургар

мугинская группа

Муги
ХIитили валхIелули ургар дила Мурад бикIуси унра
Панахмахи
Ихили хIялули ургар дила унра Мурад

кадарская группа

Кадар
Итини хIалуле бес дия унра Мурад букIуй.

муиринская группа

Дейбук
Ители валгьуве хIаргвар ттила Мурад бикIван унна
Дибгалик
Итили валгьули хIайгьис Мурад бикIу дила унра.
Ираги
Итили валгьули хIарккар дила Мурад бикIан
Кища
Итили валгьули хIарквар дила унра Мурад.
Меусиша
Ихили валгьули хIарккар дила унра Мурад бикIуси
Трисанчи
Итили (илили) валгьули хIарккар дила унра Мурад бикIан
Уркарах
Ихили валгьулакку дила унра Мурад
Харбук
Иххили валуле хIерквар дила Мурад бикIван унра.
Хуршни
Итили хIавала урккар дила унра Мурад бикIан

цудахарская группа

Цудахар
Итиз дила унра Мурад гIалхунне урккар. (Тут тоже местоимение без рода)

усиша-бутринская группа

Бутри
Гьилели гIалхунне урккар дила Мурад бикIусе унра.
Герхмахи
Дила Мурад бикIан унра валхунне хIарккор гьижили.
Хоть и голодные годы были, сердца у людей были открытые. (28)

литературный язык

Литературный
Гашила дусми дирули хьалли, адамтала уркIби гьаргти дири.

мекегинская группа

Аялакаб
Гуште дусме дубле иле, адамтела уркIбе гьаргтере
Верхнее Лабкомахи
Гушде дусмегьалле, адамтела уркIбе гьаргте дуриб
Дегва
Гуште замунтелеиле, уркIбе гьаргте дуриб адамтала.
Мекеги
Гуште дусме даллера - адамтела уркIбе гьаргле садже

акушинская группа

Акуша
Хушти гIямру сарлихьанира, адамтала уркIби абхьибти дири
Леваши
Биалра гушти дусми дири, аммаки уркIби адамтала дири гьаргти

урахинская группа

Герга
Гушти дусми хьалра, уркIби адимтела гьаргти дириб
Мургук
Гашила дусме дилехьалле, уркIбе адимтела гьаргте сарре
Сергокала
Гаше дусми дилахьалли, адамъулела уркIби гьаргли дириб
Урахи
Гашē дусми дӣлā хьалли, адамъулēла уркIби гьаргли дириб.

мурего-губденская группа

Губден
Гуште дусме ледже дале, адамтела уркIбе гьарглере.
Мюрего
Гуште дусме гьайни, адамтела уркIбе гьаргте сарре

мугинская группа

Муги
Кушти дусми хьаллира адимтала уркIби абхьибти дири
Панахмахи
Ккушти замунтигьалли,уркIби адимтала абгьилри/гьарзалири

кадарская группа

Кадар
Гушил дусме дуилери-кIара, адамлā уркIбе абхьибил царри.

муиринская группа

Дейбук
Ккуште ттусме ттигьублахьал, халкьла уркIбе архьибле саттире
Дибгалик
Ккащила замунти дигьирра, адимтела урчIби гьаркти садири.
Ираги
Ккушила дус и садихьар халкьла уркIурби гьаркти садири
Кища
Кушти дусмихьалра гьалли, уркIби адимтела гяхтири.
Меусиша
Ккашила дус биалра ит замана , уркIурби адимтела гьарккли дири
Трисанчи
Ккуш дусми дибхьат адимтала урчIуппи гьарктири
Уркарах
Аммаки дуибхIели ккашидихьла дусми, халкьла урчIи абхьибти садири.
Харбук
Адимтела уркIбе гьаркле дири, ккуште замунте хьалла.
Хуршни
Дусми ккущтихьор, уркIби адумтала абщибтири(гьарктирри)

цудахарская группа

Цудахар
Ккашилла дусмегIӏаранра, адимталла уркIбе гьарквсне дирхве.

усиша-бутринская группа

Бутри
Ккашала дусмехьарра, уркIбе адимтала гьарксе сатте.
Герхмахи
Ккуште дусме дихарра, адимтала уркIбе гьарклиде.
В правое ухо вода попала. (28)

литературный язык

Литературный
Балуй лехIилизи шин дякьун.

мекегинская группа

Аялакаб
Балуй лихIилизе шин дукьун
Верхнее Лабкомахи
Балу лихIилизе шин дукьун
Дегва
Балуй лихIизе шин духIнадухъун.
Мекеги
Балу лихIилизе шин духъун

акушинская группа

Акуша
Балуй лехIила шин ардагIун
Леваши
Балуй лихIилизи шин дякьун

урахинская группа

Герга
Баланил шайкибил лехIилехIе шин аг*иб
Мургук
Ункъай лихIилиэ шин дукьва сари
Сергокала
ЛицIал лихIилизи шин ардикьвян
Урахи
ЛихIал лихIилихIана шин дихьиб.

мурего-губденская группа

Губден
Балу лехIилизе шин дуциб.
Мюрего
Балу лихIилизе шин дакIиб

мугинская группа

Муги
ГIяхIгIяр лихIилегIе шин адацIиб
Панахмахи
ГIяхIгIярлихIизи шин ардякьун/аккиб

кадарская группа

Кадар
Балу лихIилзе шин дерхун.

муиринская группа

Дейбук
ЛехIал лехIилихIе шин ттякьян
Дибгалик
ГIяхIилил лихIиле щин диркьвян.
Ираги
ГIяхIшайчи лихIиле шин дитаур
Кища
ЛихIил лихIилихIи шин диркьан.
Меусиша
ЛихIил лехIилигIи шин ардиркьан
Трисанчи
ГIяйшайчибил лихIиле шин диркьян
Уркарах
ГяхI лехIилицци шин аччиб.
Харбук
ЛехIил лихIилегIе шин дукьун.
Хуршни
ГIяхил лехIелегIе щин дикьян

цудахарская группа

Цудахар
ЛехIе ляхIиле шин ардеун

усиша-бутринская группа

Бутри
Салгъай лягIилехIе гьин нахIна ардекьун.
Герхмахи
ЛехIей ляхIилехIе шин эрдякьунсад.
Весь день дождь идет. (28)

литературный язык

Литературный
Арал бархIи дзабли урзули саби.

мекегинская группа

Аялакаб
Арай бери дзабли урзуле саби
Верхнее Лабкомахи
Арай бери дзабли урзуле саби
Дегва
Арай бери дзабни урзуле саби.
Мекеги
Арай берхIи дзаб дашуле сари

акушинская группа

Акуша
Лебил бари заб сар
Леваши
ЦехIнаб берхIи зав дашувсар

урахинская группа

Герга
Абцур бари маркали биркIули саби
Мургук
Абзур бархIи маркали урзале саби
Сергокала
Абзур бархIи забли узули саби
Урахи
Абдзур бархIи дзабли урзули саби.

мурего-губденская группа

Губден
Арай бари дзабни урзуле саби.
Мюрего
Абдзур (Арай) бархIи забни урзуле саби

мугинская группа

Муги
Абзур берхIи маркали урзули саби
Панахмахи
Гьалли берхIи марка дашули саби

кадарская группа

Кадар
Арай бари заб(ли) урзуле.

муиринская группа

Дейбук
Лебилла бархIи маркали уръулле саби
Дибгалик
Ищ Аллагьла бархIи урццули саби.
Ираги
ИшхIали берхIехъайчен маркали урццули саби
Кища
БархIиахъараке урцулри.
Меусиша
ГIянручIличир бархIиахъайчи марка урцци
Трисанчи
ИшхIабархIи маркали урццули саби
Уркарах
Либичча бархIи марка кабашули хиб.
Харбук
ГIянручIла марка урццуле саби.
Хуршни
ИшхIялла бархIе урццули саб

цудахарская группа

Цудахар
ЦахIнаббери ццабле бусуле саби

усиша-бутринская группа

Бутри
Бериагара бусуле сабде. (Бери кадикара бусаре летте)
Герхмахи
Абццурсе бери бусуле саб.
По городу бегают собаки, нападают на детей. (23)

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Шагьарлизер хуре дуцIдукIуле сари, биштIатаке кедулхъуле сари
Дегва
Шагьарлер хуре дуцIдукIуле сари, биштIатаке кидулхъуле
Мекеги
Шагьарлизер хуре дуцIдукIуле, биштIатаке кедулхъуле сари.

акушинская группа

Леваши
Шагьарлар хури дуцIдикIувсар, биштIати дяхIначи садулхъулсар

урахинская группа

Герга
Шилизиб хвури дуцIдикIули сади, хъяшнаки кидирхIяла
Мекегинский Канасираги
Шагьарлизиб хури дуцIдикIули сари, дурхIнаки кидулхъули саби
Сергокала
Шагьарлизирад хури гIяйхьадили, дурхIнази шидулхъули сари
Сергокала
Шагьарлизирад хури дуцIдикIули сари, дурхIнаши шидулхъули сари
Урахи
Шагьаллизир хури лавцIлизир сари, дурхIнаши шидашули сари.

мугинская группа

Муги
Шагьарлизид ккачни дуцIдикIули сади, дехIнаки кидулхъули сади
Панахмахи
Шагьарлизид ккачни дуцIдикIули сади,дехIнаки кидашули/кидулхъули сади

кадарская группа

Карамахи
Шагьалзака дуцIдукIуле дуиб хуре, цIапIдуруле дурхIнаке.

муиринская группа

Дейбук
Шагьаллизер хургье ттуцIттикIуле сатти, биштIутаке китулхъуве
Дибгалик
Шагьарлиццирите хургьи дуцIадикIули сади, биштIятачира чидашули сади.
Кища
Шагьарлицид гезкадикIули сади хургьи, кидулхъуй биштIатаки.
Меусиша
Шагьарлиццид хургьи дуцIдикIули сади, биштIатаки кидулхъули сади.
Муиринский
Шагьалицид думхIяли хургьи, чидулхъули биштатачи
Уркарах
Шагьарлиццид хургьи дуцIдикIули, чидулхъули сади биштIтачи
Уркарах
Шагьарлицци хургьи дуцIдикIули сади, чидулхъулира сади биштIатачу.
Харбук
Шагьарлиццед хургье дуцIдашуле, биштIатаке кидулхъе сад.

цудахарская группа

Верхний Убекимахи
Шагьарлицеб дуцдикIуле сад худе, гулая садулхъуннесад

усиша-бутринская группа

Бутри
Шагьарлицед ххуде дуцIдикIулесад, никIатаке кедулхъуннесад.
Герхмахи
Шагьарлиццед хходе датлесад, дохIнай чедулхъунсад.
На завтрак дедушка ест одно яйцо. (23)

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Савлала беркалалис ададани ца гигари букуле урар
Дегва
Савлала берквалалис адала адани ца гигари бука
Мекеги
Савла адала-адани ца гигари саби букуй

акушинская группа

Леваши
Завтраклис халадудешли ца гидгар букувсай

урахинская группа

Герга
*жягIалал* дедушкIани бука ца гидгари
Мекегинский Канасираги
(Д)ЖагIялан Ададаани ца гидгари букули сай
Сергокала
ГIвяннучI дубвалтухIили хваладаъани ца гидгари бука
Сергокала
Адаъни завтраклис ца гидгари букули сай
Урахи
Хвалāда джягIя̄лал гидгалли дубвалтани сай.

мугинская группа

Муги
ГIянручал хулааттали ца ккиккари бука
Панахмахи
ГIянручI хулааттали ца ккиккари саби букуси

кадарская группа

Карамахи
Савлал хугилдудешли бука ца гигари.

муиринская группа

Дейбук
Ца китиккарили ттубвалтуве сай аттаатта
Дибгалик
Ччава укухIи Хуттали ца ччидиккар букули саби.
Кища
ЧяваукухIили хулатали букуй сай ца кидикари.
Меусиша
Ччавалис хулаттали ца ккидиккари биккули саби
Муиринский
Чявалис хулаттали бука ца чидикар
Уркарах
ЧгIлан хулатали бука ца чидикар
Уркарах
ЧчягIялан хулаттали букули саби ца ччидиккар.
Харбук
ГIянручI хула ттуттешшили ца ккидиккари буке сай.

цудахарская группа

Верхний Убекимахи
АнручI хула туттешле бука ца духъа

усиша-бутринская группа

Бутри
ГIанручI туттешли ца тухъа букуннесай.
Герхмахи
Дуббатлий/дуббатлиж ттаттали ца тухъа бука.
Я никогда не слышал эту сказку. (23)

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Ил хабар нуни гьачамалра хIебакьира
Дегва
Нуни гьачамалра хIергъира гьил хабар
Мекеги
Нуни чиалра хIебакьира ил хабар

акушинская группа

Леваши
Нуни гьачамалра ил хабар багIхIебагIира

урахинская группа

Герга
Нуни ачамалра хIабакьира иш хабар
Мекегинский Канасираги
Нуни гьачамалра ил хабар аргъибилахIин
Сергокала
Гьил хабар нуни мурткIалла аргъибил ахIин
Сергокала
Нуни гьачамалра аргъибил ахIин ил хабар
Урахи
Нуни гьил хабар нахIалис аргъибил ахIин.

мугинская группа

Муги
Ачаналра нуни иш хабар хIебакьира
Панахмахи
Нуни ачиналра хIябакьира иш хабарла

кадарская группа

Карамахи
Нуни гьачамалра бякьибил хIинра эш "хабар".

муиринская группа

Дейбук
Нуни ил хабар ачамалла хIабакьибра
Дибгалик
Цайнара гьел хабар хIабакьибра нуни.
Кища
Нуни цайнара хIабакьибра гьел хабар.
Меусиша
Нуни ил хабар цайналра хIабакьибра
Муиринский
Нуни мурткIал хIабакьибра иш хабар
Уркарах
Нуни мурткIал хIабякьибра иш хабар
Уркарах
Нуни гьел гъуна хабар бакьибил акку.
Харбук
Нуни цайнара хIебакьибра их хабар.

цудахарская группа

Верхний Убекимахи
Дам ачаманра гIябакьибссаб эз хабар

усиша-бутринская группа

Бутри
Дали цайнаарра гIябакьибда гьил хабар.
Герхмахи
Дали гьил ххабар ачамарра бакьибсе аккуд.
Перед ним стояла страшная женщина: волосы, ресницы и брови белые, сама черная, а на лбу торчит рог. (23)

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Илила гьалар кIачIлере урухъесил хьунул: гъизбера, чIимичIулера, нудбера цIубабе, сари цIудара, андализебад мукеки дурабикилере
Дегва
Гьитила гьалар вайна гьунул кIачIле ледже: цIуба гъизбера, чIимичIулера, нудбера, сарира цIудара, андакеб мукеки лебре
Мекеги
Нушаша гьалар качIле ледже ца цIахна гьунул: гъизбера, чIимичIулера нудбера цIубабе, сари цIудара, андализеб мукеки

акушинская группа

Леваши
Илала гьалар тIашкаризулри кахси хьунул адам : гъяз, чIимичIури ва нудби цIублири, Сар цIудара, андаличиб биалли тIирхбизувсаб мукеки.

урахинская группа

Герга
Ихила гьалар тIашкаризори цIахил хьунул : гъизбира, чIимчIулира гьур нудбира цIубаби, сари цIудара, гьур андализибад мукукрира дурхабизори
Мекегинский Канасираги
Илила гьалар цIахго хьунул тIашхьаризори: гъизра, кьяпIикIунира, нудбира цIубари, сари цIудара, анадализиб мукеки
Сергокала
Гьилила гьалар урухли-цIахна хьунул адамли тIашлири: гъизби, чIимичIвули ва нудби цIубаби, сари цIудара, андалишиб мукакира дяргъбизурил.
Сергокала
Гьилила гьалаб дебали цIахси хьунул тIашлири : гъиз , чIимичIули , нудби цIуба, сари цIудара , аммаки андаличиб мукаки тIашлири
Урахи
Сунна гьалар куцагвар хьунул адамъили тIашлири: гъизбира, чIимичIулира нудбира цIубти, сари цIудара, андайлиб бēли āбухъунил мукаки.

мугинская группа

Муги
Сунела гьалар ччярккаси хьунул тIашризуйри: гъизбира чIимичIалара ва нутбира цIублири, сари цIуттарли сари, антталикиб биалли мукек лебри
Панахмахи
Ихила гьалар тIашризуйри ччярккаси хьунул адим: гъизби,чIимчIули, нутбира цIубаби,сари цIуттара, гIур антталикиб ттурабухъуйри мукек/и

кадарская группа

Карамахи
Итис гьади кIарицIува руиб вайил хьунул: гъизбера, килпикунера, нудбера цIуба, цари цIудара, андалике лебри дурбизува мукеки.

муиринская группа

Дейбук
Итела гьалар кахсе хьунул лерре тIашле. Гъезра кьяпIикера нуттбера цIублере, сари цIуттара, анттализеб мукакира лебре
Дибгалик
Нушила гьалар гIякква хьунул адими тIашкариццулли лирри: гъизби, цIуба кьяпIикIни ва нутби ,сари цIуттара, амма антталичиб ттурасабухъуй сабири мукуки.
Кища
Или гьала карицулри дибягъ хьунил: гъизи, кьяпикIни ва нутби цIубаби, сари цIутара, а анталикиб тягъбицулри мукукари.
Меусиша
Итила гьалар уруххиаэси хьунул ташриццурлири: гъизби , кьяпIикIни ва нутби цIуба, сари цIуттара , антталичиб мукаки ттурабухъуй леб .
Муиринский
Итила гьалар лакарицур урухигьис хьунул:кьачми, кIяпIикIнира нутбира цI убаби, сари цIуттара, анталичиб гьаркабачибли мукаки
Уркарах
Итила гьалар тIашкариццур ваик, гъизби, нутби цIубаби, сари ццуттара
Уркарах
Ихила гьалаб тIашкариццуй руибли сари тамашан хьунул: гъизби, кьяпIикаби и нуттби, сари цIуттара, а ихила антталицци чIиб ца мукуки.
Харбук
Иххила гьала тIашриццурлери вайсе хьунул: кьачмера, кьяпикIера, цIуба нутбера, сари цIуттара, антиликеб беле мукекири.

цудахарская группа

Верхний Убекимахи
Ихила саллер ташриццурле лерде цахсе хьунул: гъизбе, цIимицIре и нутбе цубле сатте, сар цуттарасе, антталила сарбиукули мучече.

усиша-бутринская группа

Бутри
Нихьхьела салар цIахсе(дибягъсе) хьхьунул тIашгьариццерлесарде: гъузбе, (ресницы и брови не помню), цубасе рангла, сари цIуттярсе, антталикеб мукеки ттурасабухъуннесабде.
Герхмахи
Гьилисар ччорккасе хьхьунул тIашлиде: гъезра кьяпIикIнера нутбера цIубле, сари цIуттара, антталиб мукеки сабиццурле.
Волк укусил собаку. (23)

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
БецI хвялике кьацIбикун
Дегва
БецI хвялике кIацIбикун
Мекеги
БецI кьацIбикун хвалике

акушинская группа

Леваши
БецI кьацIбикун хяличи

урахинская группа

Герга
БецI кьацIбикори хвелики
Мекегинский Канасираги
БецIли хвелиши кьацIбухъун
Сергокала
БицI хвилиши кьацIбикун
Сергокала
БицI кацIаличи кьацIбикIун
Урахи
БицI хвилиши кьацIбикун.

мугинская группа

Муги
БецI ккаччаки кьацIбикун
Панахмахи
БецI кьацIбикуйри ккаччаки

кадарская группа

Карамахи
БецI кьяцIбикиб хвалике.

муиринская группа

Дейбук
БецI хвелизе кьацбикун
Дибгалик
БицI кьацIбиккун хвилис.
Кища
БицI кьацIбикун хвилис.
Меусиша
БецI хялис кьацIбиккун
Муиринский
БицI кьацIбикун хвилис
Уркарах
БицI кьацIбиккун хвийлис
Уркарах
БицIли кьацIатIиб хвилис.
Харбук
БецI хвелис кьацIбиккун.

цудахарская группа

Верхний Убекимахи
Без кьацIбикун хвялия

усиша-бутринская группа

Бутри
БецIли ххвя буциб. (Ххвялицце бецI кьацIбийибиккун)
Герхмахи
БецI ххолий кьацIбиккун.
Если есть яйца, сделай нам яичницу. (23)

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Гигре лердале нушаб хайнига баркьа
Дегва
Гигре лердалле, нушаб хайнига баркьа
Мекеги
Гигре лердалле, баркьа нушаб хайнига

акушинская группа

Леваши
Гидгури диалли, барагу нушаб хайнигар

урахинская группа

Герга
Гидгури дели, нушиб хайгана баркьа
Мекегинский Канасираги
Гидгурби лир дели, хайгина баркьа нушаб
Сергокала
Гидгури лирдели, нушим хайг'ина бакьагва
Сергокала
Гидгури лирдели нушим хайгина бакьа
Урахи
Гидгури лилли дēли, нушим хайґина бакьа.

мугинская группа

Муги
Ккиккури диалли, баркьа нушаб яичница
Панахмахи
Ккиккури ледли диалли,баркьа нушаб хайгина

кадарская группа

Карамахи
Гигре лер-кIа бара нушам гъуймахъ.

муиринская группа

Дейбук
Нушеб хайгани баркьа китккуре леттле ттигьвалле
Дибгалик
Ччидккури лид дигьалли, нушаб хайнига Баркьа.
Кища
Литегьели кидкури, баркьа нушиб хайгани.
Меусиша
Ккидиккари лид диалли,нушаб хайгани баркьа
Муиринский
Рахли Литигьали читкури баркьа нушаб хайгина
Уркарах
Чидккури лидигьалли, баркьа хайгина
Уркарах
Аммаки литтигьале ччиттккури, баркьа нушаб хайгина.
Харбук
Ккидккуре леттеле нушшеб хайгина баркьа.

цудахарская группа

Верхний Убекимахи
Духъне лед диханне, баркьа нищаб хайнигаре

усиша-бутринская группа

Бутри
Тухъне ледалле(ледле)дихар, баркьа нихьхьеб хонига.
Герхмахи
Тухъне леддихар, нищаб хайнига баркьа.
В озере плавали рыбы: красные, желтые, зеленые. (23)

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Шарализер куртIдукIулере балихъуне: хIинтIенабе, духъутIабе, шинишабе
Дегва
КIавлизер бялихъуне куртIдукулере: хIинтIенабе, духъутIабе, шинишабе.
Мекеги
Шарализер ледже балихъуне: хIинтенте, духъутабе, шиниште

акушинская группа

Леваши
Шаралар куртIдикIулри бялихъуни: хIунтIена, духъутIа, шиниша.

урахинская группа

Герга
КIавлизиб гарчIдикIулири бяликъуни: хIинтIинаби, духъутIаби, шинишаби
Мекегинский Канасираги
КIавлизиб лерри бялихъуни: хIинтинаби, бухъуцIаби, шинишаби
Сергокала
КIавлизир бялихъуни кIвачIлидикьули: хIинтIинаби, духъуцIаби, шинишаби
Сергокала
Къярдлизир бялихъуни кIуртIдикIулли : хIинтIина, духъуцIа, шиниша
Урахи
ШурайлихIанар гъубшри куртIдикIви: хIинтIинти, духъуцIти, шиништи.

мугинская группа

Муги
КIавлизид куртIдикIулри бялликъуни
Панахмахи
ШаралегIед куртIдикIулри бяликъкъуни: хIинтIинаби,духъутIаби, шинишаби

кадарская группа

Карамахи
КIавзе юздудукIуле дуиб бялихъме: хIинтIагара, духъутIара, шинишара.

муиринская группа

Дейбук
Шараблизер бяликъкъе лапIттикIуле леттре: хIинтIенабера ттухъутIабера шинишабера
Дибгалик
Шаралиццид бяликъи курт дикIурри: хIинтIинаби,духъутIаби, шинихьаби.
Кища
Шурагьад куртдикIулри бялихъи: хIинтIинаби, духъутIаби, шинишаби.
Меусиша
ХIеркIлиццид бялихъи лер: хIентIинаби, духъутIаби, шинишаби
Муиринский
Шурагьад куртIдикIули бялихъи: хIинтIинаби, духъутI аби, шинихьаби
Уркарах
Шурагьад куртIдикIули бяликъи, хIиртIинаби, духъутIаби, шинихьаби
Уркарах
Шарале куртIдикIули дуибли сади гьар рангла бяликъи: хIинтIинаби, бухъутIаби, шинихьаби рангунала.
Харбук
КIавлегIед куртIдикIурри бяликъкъе: хIинтIинабера, духъутIабера, шинишшабера.

цудахарская группа

Верхний Убекимахи
КIайлед кадулхъунне сад баллекъе: гьинтIинасне, дкхъктIасне, шинишасне.

усиша-бутринская группа

Бутри
Шярлиццед куртIдикIулесатте бялихъкъе: интIинасе, духъутIасе, шенишасе(шянишасе).
Герхмахи
Шоряд бяликъе куртIдикIулде: хIинтIинте, духъутIте, шиниште.
Он впервые слышит это слово. (23)

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Илини ил гъай гьабгьабаллис/цайнаэс саби бикьуй
Дегва
Гьихин цайнаэсил саби гьил гъай бакьибил.
Мекеги
Илини цаэс саби бикьуй иш гъай

акушинская группа

Леваши
Илини цайнейс бикьувсай ил гъай

урахинская группа

Герга
Цайне*эс бикьулра иль гъай
Мекегинский Канасираги
Илиини цайналайс иль гъай аргъили сай
Сергокала
Гьил гъай гьитиини бегI гьалаб иргъвули саби
Сергокала
Гьитиъни гьалагьала саби ил гъай иргъул
Урахи
Гьӣлиини гьалаб-гьалаб саби гьил див иргъул.

мугинская группа

Муги
Гьитили цайнайс сай иш гъай бикьуси
Панахмахи
Ихили цайна саби бикьуси иш гъайла

кадарская группа

Карамахи
Итини гьине цайи бякьибил эш гъай.

муиринская группа

Дейбук
Ихели цайнес бикIан гъай саби
Дибгалик
Гьехили цайнаатIибис бикьули саби гьел гъай.
Кища
Итили цайнайс бикьули сай гьел гъай.
Меусиша
Итили бара цайнес бикIути саби ил гъай
Муиринский
Итили гьараргьар саби ил гъай бикьан
Уркарах
Итили ишгъуна гъай цайналра хIабякьиб
Уркарах
Ихили бикъули саби гъай.
Харбук
Иххили(итили) цайнайс бикьурри гьен гъай.

цудахарская группа

Верхний Убекимахи
Ихиз гьанне саб эз гъай бакьибле.

усиша-бутринская группа

Бутри
Гьители(далеко), гьилели(близко) цайналлий букьулесай гьил гъай.
Герхмахи
Гьитили беъласар сай гьил гъай бикьусе.
У моего двоюродного брата была злая собака. (23)

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Дила узикьарла вайна хвя лебре
Дегва
Дила удзикьарла вайна хвя буриб.
Мекеги
Дила удзикьалла лебре вайна хва

акушинская группа

Леваши
Дила узикьарла бири вайси хя

урахинская группа

Герга
Дила узикьарла лебри гIясий хве
Мекегинский Канасираги
Дила уцикьарла Вайна хве лебри
Сергокала
Дила узикьарла гIяссикар хви бириб
Сергокала
Дила узикьарла либри дебали вайси хви
Урахи
Дила удзикьалла вайна хви бириб.

мугинская группа

Муги
Дила уццикьарла вайси ккачча лебри
Панахмахи
Дила уццыкьарла лебри вайси ккачча

кадарская группа

Карамахи
Дия узикьала лебри вайил хва.

муиринская группа

Дейбук
Ттила уццикьарла вагьисе хве лебре
Дибгалик
Дила уццигъарла биргьви ца вагьиган хви.
Кища
Дила уцикьарла либри вагьиси хви.
Меусиша
Дила уццикьарла вагьисси хви бирусири
Муиринский
Дила уцигъарла либри вагьиган хви
Уркарах
Дила уццигъарла биргьи вагьиган хвий
Уркарах
Дила уццигъарла либри вагьиган хви.
Харбук
Дила уццикьарла лебри вайссе хве.

цудахарская группа

Верхний Убекимахи
Дила уцыкъарла лебде гIясисе хая

усиша-бутринская группа

Бутри
Дила уццикьарла лебде гIасисе ххвя.
Герхмахи
Дила уццикьарла вяйсе (чебулхъан, кьацIбикIан) ххвя бирхе.
Мы ловили рыбу руками. (23)

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Нушани балихъуне някъбани дурцира
Дегва
Нушани някъба бялихъуне дурцира
Мекеги
Нушани балихъуне някъба дурцулере

акушинская группа

Леваши
Нушани бялихъуни някъбани дурцули дирехIери

урахинская группа

Герга
Нушини бурцахIе бяликъ някъбани
Мекегинский Канасираги
Нушаани някъба бялихъ бурцира
Сергокала
Нушаъани някъба бялихъуни дурцира
Сергокала
Нушаъни бялихъ някъба буцира
Урахи
Нушаани гъубшри някъбаан дурцира.

мугинская группа

Муги
Нушали няхъбали бялихъ бурцули дирира
Панахмахи
Нушали няхъбали дурцира бяликъкъуни

кадарская группа

Карамахи
Нушани дурцунра балихъме някьбачу.

муиринская группа

Дейбук
Нушели бяликъкъе някъбали ттурцибра
Дибгалик
Нушали бяликъи няхъ-няхъли дурцаси.
Кища
Нушали някъбали бялихъ бурцахIи.
Меусиша
Нушали бяликъи някъбали дурцутири
Муиринский
Нушай бурцаси бялихъ няхъбали
Уркарах
Нушали някъбачули дуцибра бяликъи
Уркарах
Нушай бяликъи някъбали дуцибра
Харбук
Нушали няхъбали бялихъ буцибра.

цудахарская группа

Верхний Убекимахи
Нухьале балехъ нухъбале бурцулде

усиша-бутринская группа

Бутри
Нухьхьали нахъбали дурцуледе(дурцуле калгунда) бялихъкъе.
Герхмахи
Нущали бяликъе нохъбяли дурцулде.
Мурад не узнал меня. (31)

литературный язык

Литературный
Мурадли ну хIевагьурра.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Мурадли ну хIегьурджа
Дегва
Мурадни ну вагьхIегьуджа
Мекеги
Мурадли ну вагьхIегьуджа
Мекеги
Мурадлини ну вагьхIегьур.
Мекеги Аялакаб
Мурадли(лини) ну вагьхIегьур.

акушинская группа

Акуша
Мурадли ну вагьæгьуджа
Леваши
Мурадли ну вагьхIегьуджа

урахинская группа

Аймаумахи
Мурадли хIебагьурра ну
Герга
Мурадли ну хIагьунра
Сергокала
Мурадли ну ахIвагьурра
Сергокала
Мурадли ахIвагьунна ну
Урахи
Мурадли(ини) ну ахIвагьурра.

мурего-губденская группа

Губден
Мурадни вагьхIегьура ну.
Губден
Мурадни ну вагьхIевагьура
Мюрего
Мурадни ну хIавагьурджа
Мюрего
Мурадни ну хIевагьурра

мугинская группа

Муги
Мурадли ну вагьхIягьурра
Панахмахи
Мурадли ну хIягьурра.

кадарская группа

Кадар
Мурадли ну хI(ра)агьун.

муиринская группа

Викри Нововикри
Мурадли х/агьурра ну
Дибгалик
Мурадли ну хIагьурра.
Меусиша
Мурадли ну хIагьурра
Уркарах
Мурадли ну хIагьучча.
Уркарах
Мурад хIалгьулирав ну
Харбук
Мурадли ну хIегьурра.
Хуршни
Мурадли ну хIавагьурра

цудахарская группа

В. Арши
Ду Мурадиз гIахурда

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Мурадли ду хIахурда. (хI — звонкий фрикативный ларингал)
Гинта
Мурадли ду эвахурда

кайтагская группа

Хунгия
Мурадли ду авагьурда
Они пойдут через речку, чтобы сократить дорогу. (31)

литературный язык

Литературный
Илди хIеркIличибад аркьян, гьуни къантIбарес.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Илди хIеркIликебад бикиле гIяркьан, гьуни къантIбахъес
Дегва
Гьихти хIеркIликебад кидирбикиле аркьян, гьуни кьантIбаркьес
Мекеги
Къардлевад бикиле гIяркьан илди, гьуни къантIбаркьес багьандан
Мекеги
Гьуни камле ахъес багьандан хIеркIликебад гIяркьан илди. Гьуни къантIбаркьес гьанле хIеркI кедиббалта (байбирхъу) илдилини.
Мекеги Аялакаб
ХIеркIликебад бикиле гIяркьан илди, гьуни къантIбаркьес багьандан (гьанле).

акушинская группа

Акуша
Иди гьæркIизибад гIяргIя,гьуни къантIбарес
Леваши
ХIеркзибад Башар илди, гьунч къантIбарес багьандан

урахинская группа

Аймаумахи
Гьетти хIерклишивад аркьа, гьунни къантбакьис
Герга
Ихди хIеркI байбяхъали аркьян, гьуни кьантIбаркьис багьандан
Сергокала
Гьуни къантIбихъис багьандан хIалкIла иччегIибад аркьяни гьитти
Сергокала
Гьихди хIаркIлизибад аркьян, къантIбякьис гьуни
Урахи
Гьилди хIаркIлишиббит аркьян, гьуни къантIбякьис багьандан.

мурего-губденская группа

Губден
Ихди ругеризекан гIяран, гьуни гъантIбарес багьандан.
Губден
Ихти херкIизека гIаран,гьуни гъантIбарес
Мюрего
Ихти хIаркIлизека киди бухъа гIяран, гьуни гъантIбарес багьандан
Мюрего
Ихти хIаркIлизекад бикиле гIяран, гьуни гъантIбарес багьандан

мугинская группа

Муги
Илди хIеркIликитта киттибулхъан, гьуни къантбиахъара
Панахмахи
Итти хIеркIла киттит булхъан,гьуни къантIбаркьара.

кадарская группа

Кадар
Ихти хIяркизака аркьан гьуни гъантI-баресла.

муиринская группа

Викри Нововикри
Ихти х/ирк/лицци каблухъан , гьуни къанд баркьара
Дибгалик
Ихтти хIиркI ахъибли аркьян гьуни кIутIбаркьара багьандан.
Меусиша
Итди хIеркIличирад аркьян ,гьуни къантIбигьахъара
Уркарах
Ихти аркьян хIиркIла мякьле, гьуни камкабаркьара багьандан.
Уркарах
Ишти хIиркIличир аркьян, гьуни камабигьхъара
Харбук
Ихтти херкIликер биркур гьуни къантIкабаркьара.
Хуршни
Итти хIеркичир кьян, гьуни къантI баркьис

цудахарская группа

В. Арши
Хьхьуни къантIбаркьиз/алгъиз багьандан, илтти зеркала четти аргIӏя

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Хьхьуни къантIкабаркьий, гьилттали хIеркI багбирхъу.
Гинта
Ихти эркликерка кагIан, гьуни кIонтбархъиш

кайтагская группа

Хунгия
Ишти еркIер бергу хьуни кутI барара
Когда голуби улетели, у него в руках осталось золотое перо. (31)

литературный язык

Литературный
Лагьни арцурхIели, илала някъбазиб мургьила пухIяла калун.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Лавле арцурле гIярдукьунхIе илила някъбазеб мургьела пухIяла калъун
Дегва
Лагьвне арцурхIеле, гьихила някъбазеб мургьела пяхIул кальян.
Мекеги
Лавре арцуле гIярагъа, илила някъбазев мургьела пухIяла калъун
Мекеги
Арцанте арцурхIеле илила някъеб мургьела пухIяла калъун.
Мекеги Аялакаб
Лавне арцулле гIярдякьунхIеле, илила някъбазеб мургьела пухIяла калъун.

акушинская группа

Акуша
Лагьни арцули гIярдягIунгьæли .итала някълаб мургьильа погьяла калун
Леваши
Лагьни арцурхIели, илала някъбазир кавлун мургьила пугь

урахинская группа

Аймаумахи
Лавгьни арцурхIели, гьихила накъбазиб мургьила пухIала уббатур
Герга
Лавгьни арцурхIали, ихила някълизиб кал*ун мургьела пяхIула
Сергокала
Лавгьни арцулларгIи, гьитила някъбазиб мургье пяхIул хьалъун
Сергокала
Лагьби арцуй ардикьвянхIели, гьихила някъбазиб гьалъун мургьила пяхIу
Урахи
Лавгьни арсурхIили, гьӣлила някъбазиб мургьē пяхIула хьалъун.

мурего-губденская группа

Губден
Лагьне арцубхIеле, ихила някъбезе мургьела пухьле калъун.
Губден
Лагьне арцубхIеле ихила накъбезе мургьела пухIели калун (или кальян,чтобы показать раздельность)
Мюрего
Чякне арцурхIале, ихила някъбезеб калун мургьила пухI
Мюрего
Лагьне арцурхIале, илила някъбезеб мургьела пухIяли калъун

мугинская группа

Муги
Лавгьни арцулли ардякьунгIели, итила няхъзиб мургьела пухIела калгун
Панахмахи
Лавгьни арцургIели,ихила няхъбазиб мургьела пяхIяла калгун.

кадарская группа

Кадар
Лагьме арцува арцува ардакьун-хIале ития някьбазе бахъари калъун.

муиринская группа

Викри Нововикри
Арцанти арцурх/ели , илила няхъбацциб мурьила пус калун
Дибгалик
Лугьни ардиркьванхIи, сунна някъкъяб мургьила пухIала калгун.
Меусиша
Лугьни арцурхIели , илила някълицциб мургьила пахIли калгун
Уркарах
Лагьни арцурхIели, ихила някъбацци буиб мургьила паз.
Уркарах
Лугьни арцурмат, някълицциб калгун музари
Харбук
Лугьне арцур гьардукьунхIеле, иххила няхъбаццеб мургье пухIяла калгун.
Хуршни
Лагьни арцурли ардикьянхIели, илила няхълицциб, мургьила ппахIяла калгун

цудахарская группа

В. Арши
Нагьурбе датарцуркъаллиз, итила няхъццеб мургьела ппухIӧли калгун

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Нугьне гьарцулла гьитий, гьилила няхъццеб мургьела музури (пухIяла) калгун.
Гинта
Нагъабе сардухъунгьале, сунела нахъцеб мургьела пухIела калгун

кайтагская группа

Хунгия
Лахьни дегуркъялла ижала никъбалци калгун мургьилла пяхIял
Сестра разожгла огонь. (31)

литературный язык

Литературный
Рузини цIа абикьур.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Рузини цIа абикьур
Дегва
Рудзини цIа абикьун.
Мекеги
Рудзини цIа абикьур
Мекеги
Рудзини цIа абикьур. Рудзини цIа алкахъун.
Мекеги Аялакаб
Рудзин(ни) цIа абикьур. Рудзини цIа алкахъун.

акушинская группа

Акуша
Рудзини цIа аркIæхъур
Леваши
Рудзили цIа бигIур

урахинская группа

Аймаумахи
Рудзиин цIа абалкун
Герга
Рузили цIа абикьун
Сергокала
Рузиини цIа абалкухъун
Сергокала
Рудзиин абалкун цIа
Урахи
Рудзиин(и) цIāбикьур.

мурего-губденская группа

Губден
Рудзини цIа бикьуб.
Губден
Рудзыни цIа алкахъун
Мюрего
Рузини абкьур цIа
Мюрего
Рудзини цIа абикьур

мугинская группа

Муги
Руццили цIа абикьур
Панахмахи
Руццили цIа алкун.

кадарская группа

Кадар
Рузили цIа бикьун/ лапкахъун.

муиринская группа

Викри Нововикри
Руццили ц/а абикьун
Дибгалик
Руццили цIа абикьун.
Меусиша
Руццили цIа абикьур
Уркарах
Руццили цIа абикьур.
Уркарах
Руццили абикьур цIа
Харбук
Руццили цIа абикьур.
Хуршни
Руццили цIа абикьур

цудахарская группа

В. Арши
Руцциле цIа гьабикьур

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Руццили цIа гьабикьур.
Гинта
Руцили цIа ньабихъун

кайтагская группа

Хунгия
Рицилли цIа чибижахиб
В сметану козий волос попал. (31)

литературный язык

Литературный
Буртлизи гIежала гъез кабикиб.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Буртлизе гIеджала гъиз бикиб
Дегва
Буртлизе гIеджала гъиз кабикиб.
Мекеги
Буртлизе гIеджала гъиз кабикиб
Мекеги
Буртлизе гIеджала гъиз кабикиб.
Мекеги Аялакаб
Буртлизе гIеджала гъиз кабикиб.

акушинская группа

Акуша
Буртизи гIæджала чур бягIун
Леваши
Буртлизи эджала цекъ кабикиб

урахинская группа

Аймаумахи
Буртлизи гIежала гъиз убахбигьиб
Герга
Буртлизи гIеджала гъиз убяхIбикиб/ агиб
Сергокала
Буртлизи гIижала гъиз агиб
Сергокала
Сметанализиб гIеджала гъиз бакIиб
Урахи
Буртлизи гIиджала гъиз убяхIбихьиб.

мурего-губденская группа

Губден
Буртизе гIеджала гъиз бикиб.
Губден
Вуртизе гIеджала гъиз бакIиб
Мюрего
Буртлизе кабкиб кьяцала гъиз
Мюрего
Буртлизе гIеджала гъиз кабикиб

мугинская группа

Муги
Буртлизи гIеччала гъиз кабикиб
Панахмахи
Буртлизи гIеччала гъиз аккиб.

кадарская группа

Кадар
Къаймахъизе гIяжала гъиз кабикиб.

муиринская группа

Викри Нововикри
Буртлицци г/иччала гъиз кабичиб
Дибгалик
Буртлицци гIиччала гъиз кабичиб.
Меусиша
Буртлицци кьяцала гъиз кабикиб
Уркарах
Буртлицци кабичиб кьяцала гъиз.
Уркарах
Бурлицци кьяцала гъиз какбичиб
Харбук
Камлицце кьяцала гъиз кабикиб.
Хуршни
Камлицци кьяцала гъиз кабичиб

цудахарская группа

В. Арши
Буртицце гIӏеччала гъиз кабичиб

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Буртлицце кьяцала гъез кабикибсаб.
Гинта
Буртлице гьидила хез кабикиб

кайтагская группа

Хунгия
Буртци кьяцала гъиз бичиб
Раньше были очень плохие дороги. (31)

литературный язык

Литературный
Убла замана гьундури дебали вайти дири.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Гьалар лергIел вайте гьунбе дуриб
Дегва
Уб дахъ вайте гьунбе дурутере.
Мекеги
Гьалаб хIябра вайте гьунбе лертере
Мекеги
НекIуб цIакьле вайте гьунбе дуриб. Гьалаб гIяхIил вайте гьундуре дуриб.
Мекеги Аялакаб
НекIуб (гьалар, гьар-ур) цIакьле (гIяхIил)вайте гьунбе дуриб.

акушинская группа

Акуша
Гьар дебали хурда гьундурби дири
Леваши
Гьалар дебали вайти гьундури дири

урахинская группа

Аймаумахи
Гьалаб вайти гьундури дириб
Герга
Гьалабла замана вуятIа вуйти гьунби дириб
Сергокала
Гьалар гьундури цIакьли вайти дириб
Сергокала
Гьалаб дириб гIяхIли вайти гьундури
Урахи
Гьалаб вайгIир уряхIти гьундури дириб.

мурего-губденская группа

Губден
Гьадила замана гIяхIял вайте гьунбе дуриб.
Губден
Гьади гьунбе вайте саже
Мюрего
Гьалаб вайте гьунбе дуриб
Мюрего
Гьалаб хIябра вайте гьунбе дуриб

мугинская группа

Муги
Гьалад гIяхIли вайти гьунби дири
Панахмахи
Гьалад гьалли гьунби вайти дири.

кадарская группа

Кадар
Аргъике гьунбе вайтIа царри.

муиринская группа

Викри Нововикри
Гьалли гьунби ц/акьли нясти дири
Дибгалик
Гьалли цIакьли вагьити гьунби диргьви.
Меусиша
Гьалли цIакьли вагьити гьунби дири
Уркарах
Гьалле дуибтири цIакьли вагьити гьунби.
Уркарах
Гьалаб вагьити гьунби диргьви
Харбук
Гьалад дебале вяйте гьунбе дири.
Хуршни
Гьалар лидри дибгали вайти гьунби

цудахарская группа

В. Арши
Сарсар девле вясне хьхьунбе дирхве

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Салаб хIелчеле вайте хьхьунбе дирхе.
Гинта
Салаб гьунбе иркиле васте дирхе

кайтагская группа

Хунгия
Ссар цакьли вяхIи хьумби диргьи
Во всех кварталах (частях) села ребята разжигают костры. (31)

литературный язык

Литературный
Шила лерилра къатIаназир дурхIнани цIами адилкьули сари.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Шила лерил къватIаназеб дерхIнани цIаме адикьуле саби
Дегва
Гьар шила къватIаназер дархIнани цIаме адилкьуле сари.
Мекеги
Лерилра къватаназер дерхIнани цIаме адилкьуле сари
Мекеги
Гьар шила къватIлизеб дерхIнани цIаме адилкьуле сари.
Мекеги Аялакаб
Шила лерилра къватIаназер дерхIна(н,ни) цIаме адилкьуле сари.

акушинская группа

Акуша
Гьар шила къатлар дурхIнани цIа дирхьули
Леваши
Дали къатIурбазир шила, дурхIнали цIа дилкьулри

урахинская группа

Аймаумахи
Либилла щиля къатIабазиб дурхIнаани цIа абалкун
Герга
….. хъяшна цIами адилкьули сади
Сергокала
ДурхIнаани шила лирилла къватIаназир цIамедилкьули сари
Сергокала
Гьар шягIиб шилизиб дурхIнаан цIа адалкун
Урахи
Шā лирилла къватIаназир дурхIна(ани) цIами адилкьули сари.

мурего-губденская группа

Губден
Шила гьар къатIлизе дехIнени цIаме дилкьуле сари.
Губден
Шила гьар авизе дехIнени цIа вилкьусаб
Мюрего
Гьар мелаб шила дахIнен адилкьуле сар цIаме
Мюрего
Гьар шила къатIлизеб дархIнени цIаме адилкьуле сари

мугинская группа

Муги
Гьар шила къатликиб дехIнали цIами адикьур
Панахмахи
Гьар шила къаттизид дехIнали цIа алукахъулри.

кадарская группа

Кадар
Шила гьар мер-мусалзе дурхIнани цIаме лупкахъу.

муиринская группа

Викри Нововикри
Гьар бут/алицциб шила бишт/ятали ц/ами адикьун
Дибгалик
Гьар шила кьватлицциб дархIнали цIами адилкьули сади.
Меусиша
Шила гьар къватIлизир дурхIнали цIа кадикьур
Уркарах
Лидичча шила бутIнацци дархIали цIа адиркьули сади.
Уркарах
Гьар шила кьватлиццид дархIнали цIа адикьур
Харбук
Ледил шила къутIракед дярхIнали цIаме адилкьве сади.
Хуршни
Гьар щилла бутIалиццид дярхIнали цIа абилкьули саби

цудахарская группа

В. Арши
Щила гьар кьватIлед гулале цIуме гьадилкьунне сади

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Шшилла гьар къотIлиб дохIнали цIадирхьхьулсаб.
Гинта
Ледирра щила муснаяд жагьилте адимтали ца гьабилхъунесаб

кайтагская группа

Хунгия
Гьар шилла баэ дихIнала цIа чидиржухулцади
Перья у птицы намокли. (31)

литературный язык

Литературный
Арцанна пухIли шинкIадиуб.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Чвякола пухIле шинкIадуб
Дегва
Арца пухIле шинкIадуб.
Мекеги
Чяквала пухIяла шинкIадуб
Мекеги
Арцанла пухIле демхIур (шинкIадуб)
Мекеги Аялакаб
Арцанла(чяквала) пухIле демхIур(шинкIадуб)

акушинская группа

Акуша
Арцанла погьлуми дæмгьур
Леваши
Арцантала пугьлуми демгьулри

урахинская группа

Аймаумахи
Арцанла пухIяла шинкIадиб
Герга
ЧякОла пяхIула шинкIадигьо сади
Сергокала
Арсанла пяхIли дамхIулли сари
Сергокала
Чвякола пяхIри шинкIадиб
Урахи
Арсā пухIли дамхIур.

мурего-губденская группа

Губден
Чякала пухьбе шинкIадуб.
Губден
Вякала пухIле шинкIадуб
Мюрего
ПухIре чякола шинкIадуб
Мюрего
Арцанла пухIле шинкIадуб

мугинская группа

Муги
Чякала пухIли шинкIадиуб
Панахмахи
Чякала пяхIли шинкIадиуб.

кадарская группа

Кадар
Гъушла бахъурме шинкIа-дугьуб.

муиринская группа

Викри Нововикри
Чат/ала пусли ши дамх/ур
Дибгалик
Арцанла пухIли дамхIур.
Меусиша
Арцанла пахIли шимидиуб
Уркарах
Арцантала пазни дамхIур.
Уркарах
Арцанла музри дамхIур
Харбук
Арца пухIле шимидиб.
Хуршни
Арцанна ппяхIли щими дигьуб

цудахарская группа

В. Арши
Гьарцанна ппухIле дяхIун

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Чякала похIле дяхIунсад.
Гинта
ЧакIала пухIела дагьун

кайтагская группа

Хунгия
Чякола пяхIли дамсун цади
Руслан взял палку и убил змею. (31)

литературный язык

Литературный
Русланни тIерхьа касиб ва чIичIала кабушиб.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Русланли тергьа касиле чIичIа кабушиб
Дегва
Руслайни тIергьа касиле чIичIа кабушиб.
Мекеги
Руслайни тIергьа касиле чIичIа кабушиб
Мекеги
Русланли тIергьа кисиле чIичIа(мусебад башан) кабушиб (бебкIахъиб)
Мекеги Аялакаб
Русланлини(йни,ли) касиле тIергьа чIичIа кабушиб (бебкIахъиб)

акушинская группа

Акуша
Русанли касили мурчI чIичIала кабушиб
Леваши
Руслай касили мурчI чIичIала кабушиб

урахинская группа

Аймаумахи
Русланли мурчI асили чIичIала кабушиб
Герга
Руслай мурчI асили жанигвар кабушиб
Сергокала
Руслайини дирхьа асили чIичIала хьабушиб
Сергокала
Русланли асили мурчI хьабушиб чIичIала
Урахи
Руслай(ъини) дирхьāсили чIичIала хьабушиб.

мурего-губденская группа

Губден
Руслайни дерхьа асиле мусекан башан кабушиб.
Губден
Руслайни мурчI асиле мусекабашан кабушиб
Мюрего
Русланни асиле тIергьа кабушиб чIичIала
Мюрего
Русланни тIергьа асиле чIичIала кабушиб

мугинская группа

Муги
Русланли ттирхьа кассиб ва чIичIала кабушиб.
Панахмахи
Русланли кассиб тIерхьа-мурчI, ГIур кабушиб чIичIала.

кадарская группа

Кадар
Русланли терхьа буциле чIичIа/мусекабашан кабушиб.

муиринская группа

Викри Нововикри
Русланли т/ирхьа няхъбацци буциб эбри ч/ич/ала кабушиб
Дибгалик
Руслай тIирхьа ассибли чIичIала кабушиб.
Меусиша
Руслай асибли тIирхьа чIичIала кабушиб
Уркарах
Русланли ассиб тIирхьа и иличули кабушиб чIичIала.
Уркарах
Русланли ассибли тIирхьали чIичIала кабушиб
Харбук
Руслай ассиб хIясса чIичIала кабушиб.
Хуршни
Русланни дирхьа ассибли, чIичIала кабущиб

цудахарская группа

В. Арши
Руслан не гьассибле тIирхьхьа числа кабущиб

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Русланни тIирхьхьа гьассибле чIичIала кабуршшиб.
Гинта
Русланли диргьа гьасибле чIичIало кIабущиб

кайтагская группа

Хунгия
Русланни хамул гьассили мялгIум кабишуб
Испеченная на огне картошка бывает вкусная. (31)

литературный язык

Литературный
ЦIаличиб берцIибси картушка бизиси бирар.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
ЦIаликеб лерцIибте хъартушка тIягIямла дурар
Дегва
ЦIаликер дерцIибте гIяку бидзите дурар.
Мекеги
ЦIаликеб берцIибил картушка тягIямла бурар
Мекеги
ЦIаликеб берцIибил картушка бидзил бурар.
Мекеги Аялакаб
ЦIаликер дерцIибте картушка бидзите (тIягIямла) дурар.

акушинская группа

Акуша
ЦIаличиб берцIибси гIяб бидзиси бирар
Леваши
ЦIаличир дерцIибти гIяби дирар бизити

урахинская группа

Аймаумахи
ЦIализиб картушка берцIибиль бидзиль бирани саби
Герга
ЦIализиб берцIибил къяртушка биз*или бирар
Сергокала
ЦIализиб бирцIибил картушка бизил бирар
Сергокала
ЦIалишиб бирцIибил картушка гIяхIна тIимла бирар
Урахи
ЦIализир дирцIибти гIвяби бидзити дирар.

мурего-губденская группа

Губден
ЦIалике берцIибил картушке гIяхIбай тIемла бурар.
Губден
ЦIалике белхьунил картушке гIяхIбай бурар
Мюрего
ЦIаликеб барибил картушка гIяхIна бурар
Мюрего
ЦIаликеб берцIибил гIяби бидзий бурар

мугинская группа

Муги
ЦIаликиб берцIибси кяртушка биццили бирар
Панахмахи
ЦIаликиб берцIибси ккярттушкка бицциси бирар.

кадарская группа

Кадар
ЦIалике берцIахъибил картушка миръил бурhар.

муиринская группа

Викри Нововикри
Ц/аличиб берц/иб картушка бицциган бирар
Дибгалик
ЦIалиццид дерцIибти кIартIушка цIакьли гIяхIти диргьвар.
Меусиша
ЦIаличид дерцIиб хIукIи гIяхIти диргьар
Уркарах
ЦIалицциб берцIибил кIартIушкIа биргьван саби бицциган.
Уркарах
ЦIалицциб берцIибил кIартушкIа бицциган биргьар
Харбук
ЦIаликед дерцIиб ккарттукIе бицците дирар.
Хуршни
ЦIаличид дирцIиб гIяби гIяхти диргьар

цудахарская группа

В. Арши
ЦIалиссеб берцIай гIӏӱб/ӧб биццисе бирху

усиша-бутринская группа

Герхмахи
ЦIалиццеб берцIай хIукI биццисе бирхор.
Гинта
Цалицеб белгьунсе калтуш бициле бирху

кайтагская группа

Хунгия
ЦIалци берцIиб къяртушке бицикай биргьор
После обеда подул сильный ветер. (14)

литературный язык

Литературный
ХIерила гIергъи цIакьси дягI бухъун.

мекегинская группа

Дегва
ХIере гIярагъа цIакьил дагI кабухъун.
Мекеги
ХIере гIярагъа хвалал дегI кабухъун

акушинская группа

Леваши
ХIерила гIергъи залами дягI уфбухъун
Леваши
Гьери эргъи халаси дягІ бухъун.

урахинская группа

Сергокала
ХIирейс гIилаббит цIакьли двягI бухъун
Урахи
ХIирергIи хвалал двягI бухъун.

мурего-губденская группа

Мюрего
ХIаре гIяргъа хвалал дагI абухъун

мугинская группа

Муги
ХIира баили гIерегъ хуласи дегI кабухъун

кадарская группа

Кадар
ХIярияла гIярагъа/Дакьувала вахти цIакьил букIма гьуббикиб.

муиринская группа

Дейбук
ХIерияла гIерегъе хваласе бярям сабухъун
Дибгалик
ХIирела гIир хулаган дагI бухъун.
Меусиша
ХIерелагIир цIакьил дагI сабухъун

усиша-бутринская группа

Герхмахи
ХIерилла гьитти хIелчеле догIбухъун
Красиво выглядят белые облака на голубом небе. (14)

литературный язык

Литературный
ХьанцIа заклизир цIуба къирми жагали чедиули сари.

мекегинская группа

Дегва
Джагвале сари цIуба гъугре гьанцIа закликер.
Мекеги
Цуба зубре джагвале сари гьанцIа заклизер

акушинская группа

Леваши
Джагали кадизувсар цIуба дирихьми хьанцIа закличир
Леваши
Джагалли кайзуллисар цІуба дирихьми хьанцІа закличир

урахинская группа

Сергокала
Джагвали хьадилзан хьанцIа заклизир цIуба гъагулти
Урахи
ХьанцI дзубрир цIуба гъагулти къугъали сари шидаис.

мурего-губденская группа

Мюрего
ГьанцIа закликер цIуба гъагулте джагвале кадилзан

мугинская группа

Муги
Кугъалли кадизулли сади цIуба къуври хьанцIа закликид

кадарская группа

Кадар
ХьанцIа зубразе/зуберхилзе цIуба диривт жагвай цари.

муиринская группа

Дейбук
ХьанцIа ццаклизер цIуба облакабе къугъале каттизулле сатти
Дибгалик
Ччакквали кадилццуйри хьанцIа ццакличид цIубаби къургри.
Меусиша
Къугъали лер цIуба къургъи хьанцIа ццакличид

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Щала-хьхьанцIа ццакетте цIуба къавне къугъале сади
Видишь там впереди высокую гору? (14)

литературный язык

Литературный
Итаб гьалабси ахъси дубура чебиулрив?

мекегинская группа

Дегва
Кибииду гьитеб гьалаб ахъил дубура.
Мекеги
Кибиулерев итеб гьалаб ахъил дубур?

акушинская группа

Леваши
Чебиулрив итаб гьалаб ахъси дубур
Леваши
Чебиулрив итаб галаб эхъси бяхІ

урахинская группа

Сергокала
Шибиуллив гьиткIуб гьалаб ахъил дубура
Урахи
ГьиткIуб гьалаб ахъил дубура шибиуллив?

мурего-губденская группа

Мюрего
ИкIаб гьалаб ахъил дубура кебиулерев?

мугинская группа

Муги
Итаб гьалаб ахъси дубура кибиулрив

кадарская группа

Кадар
Кебииду эйта гьади бухъенил дубура?

муиринская группа

Дейбук
Нушела гьалаб ахъсе ттубур кибиулерев
Дибгалик
Чибиуйрив гьетеб гьалаб чикъкъа дубура?
Меусиша
Кибиулрив итеб гьалаб ахъил дубурла ?

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Чебигулди гьитттуб саллиб ахъсе дабур?
Раньше сжигали колючки и золу от колючек добавляли в тесто. (14)

литературный язык

Литературный
Гьалаб занзби цIализир дигубли, илдала палда башнилизи дархиути дири.

мекегинская группа

Дегва
Уб дзандзбе игутере гIур гьилдала палда башнилизе дархиутере.
Мекеги
Гьалаб дзандзбе дигубле - палда илди дзандзбела башнилизе дархиутере

акушинская группа

Леваши
Гьалаб игутири къидзкъидзаг кьадурби ва илала палда бетIузи бархиусири
Леваши
Бегьеб дзандзуби дигубли, дзандзубала палда бетІузи дархиутири

урахинская группа

Сергокала
Гьалар занзби дигвили, гьилдела палда башнилизи хьадулхъиб
Урахи
Убла замāна дзандзуби цIали игвантири ва гьилдēла палда башнилизи хьадулхъантири.

мурего-губденская группа

Мюрего
Гьалаб дзандзбе дигубле, илдила палда башнилизе дархиутере

мугинская группа

Муги
Гьалад хIянцби диккубли ва хIянцбала ппалтта башнилизи дархиути дири

кадарская группа

Кадар
Аргъике/Гьадикан занзурбе дигуле палда хамиризе бархихъун.

муиринская группа

Дейбук
Гьалаб замана хIянццбе икквахъуле ихттия палтара бетIулизе ттархииуле
Дибгалик
Гьалли ццунцци деккубли гьелттела палтта битIулицци кадуршули диргьви.
Меусиша
Гьалаб адамтали диккубли хIанцци , илдала палтта битIулицци дархиутири

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Салаб хIянцце иккуле дирхе, хIянццала палтта бетIулицце дархигъулера.
У детей животы опухли от голода. (14)

литературный язык

Литературный
ДурхIнала кунби гашили демдахъурли сари.

мекегинская группа

Дегва
БиштIатала кванбе демдурле сари гушбубле.
Мекеги
БиштIатела кванбе демдур гушдешли

акушинская группа

Леваши
БиштIати дяхIнала канурби демдурлири гушдешлизирад
Леваши
ДяхІнала кунби демдуллисар гушдешли

урахинская группа

Сергокала
Гашили дурхIнела квамми димдухъур
Урахи
ДурхIнēла кумми гашили димдулли сари.

мурего-губденская группа

Мюрего
БиштIатела кванбе демдур гушдешни

мугинская группа

Муги
ДехIнала кунби кушли дентулли сади

кадарская группа

Кадар
ДурхIнаа кунбе гашилзакан демдува.

муиринская группа

Дейбук
БиштIутела кашаттикликелле кунбе ттемттур
Дибгалик
БиштIятела кумппи демттулли сади ккушдихьлиццир.
Меусиша
БиштIатела кунби демттурли сади ккашили

усиша-бутринская группа

Герхмахи
НикIатала ккашали кумппе демттахъурсад.
Мама дала мне большую подушку. (14)

литературный язык

Литературный
Нешли наб халаси гIянила гиб.

мекегинская группа

Дегва
Абан наб хулал гIенала гиб.
Мекеги
Абани наб хвалал миндар гиб

акушинская группа

Леваши
Нешли гиб наб халаси гIянала
Леваши
Нешли наб халаси гІянала гиб

урахинская группа

Сергокала
Адайъини нам хвалал гIвянила гиб
Урахи
Абаани нам хвалал гIвянила ґиб.

мурего-губденская группа

Мюрего
Абани нам хвалал миндар гиб

мугинская группа

Муги
Абали наб хуласи гIенихьала гиб

кадарская группа

Кадар
Нешли нам хугина гIяния гиб.

муиринская группа

Дейбук
Абали наб хваласе гIянила гиб
Дибгалик
Абали наб хулаган гIанила биччиб.
Меусиша
Арали наб хулел гIанила ккиб

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Абали дам ххуласе гIонела ккиб.
От ветра гнутся деревья. (14)

литературный язык

Литературный
ДегIли галгуби гIечIдирахъули сари.

мекегинская группа

Дегва
ДагIни галгбе гIечIдиркьуле сари.
Мекеги
ДегI багьандан галгбе гIечIдукIуле сари

акушинская группа

Леваши
ДягIли гулги гIячIарахъулри
Леваши
ДягІлизирад гулги дулкІулисар

урахинская группа

Сергокала
ДвягIли галгуби лукIихъа/лукIухъули сари
Урахи
ДвягIлиини галгуби хьалгьухъули сари.

мурего-губденская группа

Мюрего
ДагIни галгбе дялчIуле сари

мугинская группа

Муги
ДегIли ккалкби дулкIахъулри

кадарская группа

Кадар
БукIмали гъутIбе гъавдиру.

муиринская группа

Дейбук
Бярямли ккалккубе гIяшукаттиркьуле саби
Дибгалик
ДагIли дулчIихъули сади ккалкни.
Меусиша
ДагIли ккалккни ласкадиркьули сади

усиша-бутринская группа

Герхмахи
ДогIли ккалкбе дулкIахъунсад.
Одно облако похоже на гору. (14)

литературный язык

Литературный
Ца гъагул дубурличи мешули саби.

мекегинская группа

Дегва
Ца гъагул дубурликем мешуле саби.
Мекеги
Ца зубари дубурлике мешуле саби

акушинская группа

Леваши
Ца дирихь мешувсаб дубурличи
Леваши
Ца дирихь дубураличи мешувсаб

урахинская группа

Сергокала
Ца гъагвул дубуллиши мишули саби
Урахи
Ца къири дубуллиши мишуран саби.

мурего-губденская группа

Мюрего
Ца гъагул дубурлике мешуле саби

мугинская группа

Муги
Ца къав дубурлики мушули саби

кадарская группа

Кадар
Ца дирив дубурике мушубукIар.

муиринская группа

Дейбук
Ца облако ттубурлике мешуле саби
Дибгалик
Ца къургури дубураличи мушули саби.
Меусиша
Ца дубура къургъичи мешули саби

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Ца къав дабуллий михьиле саб.
У меня живот заболел от чуду, которое поел на их свадьбе. (14)

литературный язык

Литературный
Илдала мекъличиб беркунси чудули дила кани изесбиахъиб.

мекегинская группа

Дегва
Гьидала мекъликеб беркунил чудуни дила квани идзес биахъиб.
Мекеги
Дила квани идзесбииб - илдила мекъликеб беркунил чуду багьандан

акушинская группа

Леваши
Дила кани изувсаб чуду багьандан, мехъичиб беркунси илдала
Леваши
Дила кани идзесбяхІяхъиб идала мекъичиб беркунси чудуни

урахинская группа

Сергокала
Дила Квани изисхьаиб гьишдела микълишиб бирквунил чудулиин
Урахи
Гьиттēла микълишиб биркунил чудулиин дила квани идзисхьабииб.

мурего-губденская группа

Мюрего
Чула мекъликеб беркунил чудуни дила квани идзесбяхIиб

мугинская группа

Муги
Дила кани иццизбяхIяхъяб иттала мехъликиб беркунси чуттули

кадарская группа

Кадар
Итила жийке/бекьике беркунил чудулзакан дия квани изиб.

муиринская группа

Дейбук
Иттия мекъликеб беркунсе чуттуликелле ттила квангби бакьун
Дибгалик
Чула михъличиб беркун(ил) чуттули квани иццара аберттихъиб.
Меусиша
Дила ккани иццаракабииб , чуттули ит микъличиб беркунси

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Дила куни иццигьабигиб гьилттала мехълиб беркай чуттули.
Зимой у нас дуют холодные ветра. (14)

литературный язык

Литературный
Янила аргълизиб нушачиб вайси бугIярси букIма бирар.

мекегинская группа

Дегва
ГIини нушачур дугIярте дагIане дурар.
Мекеги
Эни нушачур бугIярте дегIяне кадулхъуте сари

акушинская группа

Леваши
Яни нушачиб уфдикIар дугIярти дягIани
Леваши
Яни нушачир дугІярти дугІби дулхъутар

урахинская группа

Сергокала
ГIинили нушачур дугIварти двягIани уфдикIвар
Урахи
ГIинē замāна нушачур дугIярти дугIруми дулхъули дирар.

мурего-губденская группа

Мюрего
Эни нушачур дугIярте дагIане дурар

мугинская группа

Муги
Енила замана нушачуд дяргIябти дегIи дегIдикIар

кадарская группа

Кадар
Эни нушачу бяргIибил букIма гьурбукIар.

муиринская группа

Дейбук
Йени ттягIте бярямте сатташар
Дибгалик
Ини нушила дяргIяб дугIри дулхъули диргьвар.
Меусиша
Инила замана нушачуд бугIярти дягIурби дирар

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Гани нищашуб буххалле догIбикIор.
Здесь постелем тонкий палас. (18)

литературный язык

Литературный
Иша букIуси чIухъан убуршехIе.
Литературный
Иша букIула царка убуршехIе

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Ише убурше букIулил чIянкIа
Дегва
Гьишеб бяхIихъахIе букIуй палас
Мекеги
Ишеб убурше букIулил чIянкIа

акушинская группа

Леваши
Ишаб букIула царка убуршехIе

урахинская группа

Мургук
ГьишахIа гIяйкайахIа букIул чIянкIи
Сергокала
ГьишкIуб букIул чIухъан удебулхъахIа
Урахи
ГьишкIу букIул чIухъан убитуршухIа.

мурего-губденская группа

Губден
Иша буршехI букIуй буруш
Мюрего
Ишаб букIуй чIябар буршяхI (бихIяхъяхI)

муиринская группа

Дибгалик
Гьешеб бяхIихъиса букIуган чIянкIи.
Меусиша
Иш мирликиб букIусси палас убуршехIе
Уркарах
Гьеш бурушличи букIуган чIянкIи кабиршиса.
Хуршни
Ишя букIула палас кабирщехIе

цудахарская группа

Цудахар
Изе букIул палтав кархьвахIе

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Гьиштту букIула гукалкьан калкьехIе.

кайтагская группа

Хунгия
Гьежин гъярц палас лузанда
Дядя далеко ездил, чтобы поменять шерсть на зерно. (18)

литературный язык

Литературный
ЦIулилис бала дарсаэс багьандан, абзи (адавзи) гьарахъла ваши.
Литературный
ЦIули балалис дехIсураэс адаузи гьарахъли ваши.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Бала анкIилис дарсдаркьес адавзи гьарахъле вашибилре
Дегва
Адзи гьарахъле арукьунилре бала анкIилис дарсдаркьес.
Мекеги
Адаудзи гьарахъле арашиб, бала анкIилис дарсдаркьес багьандан

акушинская группа

Леваши
Дудешла (нешла) удзи вашусири бала анкIичи дегьсурдарес

урахинская группа

Мургук
Адази гьарахълахIа вашанре анкIилис бала дарсаэс
Сергокала
Адавудзи гьарахъли ваиб, бала ризкьилис дарсдякьис багьандан
Урахи
Бала цIуйс дарсурдякьис адавдзи гьарахъли вашиб.

мурего-губденская группа

Губден
Дудешла(нешла) удзи арашив бала анкIилис дарсдарес
Мюрего
Адала (абала) удзи гьарахъла вашиб бала анкIилис дарсдарес багьандан

муиринская группа

Дибгалик
Ацци гьарахъигIив калгун ппала ризкьиличи дарсдаркьара багьандан.
Меусиша
Ацци гьарахь гьуйчи ваши ,маццала ппала анкIилики дарсдаркьара
Уркарах
Ацци гьарахъгIе вашули уибли сай, си барсбаркьара ппала анчIиличулли
Хуршни
Ацци гьарахъ икьян, спала анчIиличи дикIардаркьис

цудахарская группа

Цудахар
Нешла/ттутиешла уцци цIуллизӏя ппала дехIссурагъиз багьандан, гIӏехъле ваше

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Абулцци/аттулцци, ппала анкIий дехIссурагъиж, хIерехъле вякьунссай.

кайтагская группа

Хунгия
Уци итем вашиб ппала анкIилиж дарсдарара
Племянники помогли отнести тяжелый сундук. (18)

литературный язык

Литературный
Узила (рузила) дурхIнани декIси кьани арбухес кумекбариб.
Литературный
Узила дурхIнани декIси кьани бухес кумекбариб.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Удзила дерхIна кумек баркьиб кьвангIи арбухахъес
Дегва
Удзила (рудзила) дархIнани кумек баркьиб декIил кьвангIи арбухахъес.
Мекеги
Удзила дерхIна кумекбаркьиб - декIил кьванъи арбухес

акушинская группа

Леваши
Удзила (рудзила) дяхIнани кумекбариб декIси ъани бухес

урахинская группа

Мургук
Удзила дахIнаан кумек баркьиб кьонгIи арбухес
Сергокала
Рузила уршба кумекбякьиб дикIил кьвангIи бухихъис
Урахи
Удзила (рудзила) уршбаани зугьал кьванъи арбухис икьалабякьиб.

мурего-губденская группа

Губден
Удзила(рудзила)дехIнени кумек бариб декIил кьанъи арбухес
Мюрего
Удзила (рудзила) дархIнени кумек бариб декIил кьанъи арбухахъес

муиринская группа

Дибгалик
Уццила(Руццила) дархIнали кумекбаркьиб дикIил кьвани букъара.
Меусиша
Уццила дархIнали сугьел кьани арбукъара кумекбаркьиб.
Уркарах
Уцце (или руцце) дархIнали кумек баркьиб букъкъара дикIил кьвани.
Хуршни
Уццила (руццила) никIатали дикIси кьани букъис кумекбаркьиб

цудахарская группа

Цудахар
Уццмла/руццила гулале декIв къамас бетегъахъиз икьал баркьиб

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Руццила/уццила дохIне декIсе кьуни букъий икьалабихуб.

кайтагская группа

Хунгия
ДихIналли кумек бариб декI кьвони букъара
Мы просто ели крапиву, посыпав солью. (18)

литературный язык

Литературный
Нуша ити зеладарибти низба дукулри.
Литературный
Нушани зе писдарили ити низби дукутири.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Нушани дзе кедухъиле низбе дукутере
Дегва
Дзени писдаркьиле дукира нушани низбе
Мекеги
Нушани низбе дзеладаркьиле дукуле дуибтере

акушинская группа

Леваши
Нушани гьалли-малли дукутири низби, дзеладарили

урахинская группа

Мургук
Нушаан низбе гьитIэ дукантере дзе писдаркьиле
Сергокала
Нуша дзили дагIунти низбацун дукира
Урахи
Нушаани дзēдякьили низби, гьитъвай дукулли.

мурего-губденская группа

Губден
Нушани низбе дукира дзени писдариле
Мюрего
Нушани низбе дукира дзени писдариле

муиринская группа

Дибгалик
Нуша миццали дукули калгунра ццили далгIули.
Меусиша
Нушали мицци дукахIи, цци бара бара кикакIурли
Уркарах
Нушай мицц букуччи, цциличули дархаибли.
Хуршни
Нухьа маццали дукуннири, цци какьурли/ццила даркьибли

цудахарская группа

Цудахар
Нухьхьале ццера какьурле чIянкIле мицце дукаде

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Нуща гьититIле цце писдаркьибле миццали дукаде. .

кайтагская группа

Хунгия
Ниссали дукунди миц гьатти, чикадарили це
Осенью дни становятся короче. (18)

литературный язык

Литературный
ГIебшни бурхIни къантIдикIар.
Литературный
ГIебшни бурхIни къантIдикIути сари.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Бегьни берхIне къантIдукIуте сари
Дегва
Бегьни бурхIне къантIдуруте сари
Мекеги
Бегьни бурхIне къантIдурар

акушинская группа

Леваши
ГIебшни бурхIни къантIкадикIар

урахинская группа

Мургук
ГIебшни бурхIне къантIле дирар
Сергокала
ГIибшни бурхIни къантIдикIвар
Урахи
ГIибшни бурхIни къантIдикIули дирар.

мурего-губденская группа

Губден
Бехьни барубе гъантIдурар
Мюрего
Бегьни бурхIне гъантIдукIуле сари

муиринская группа

Дибгалик
ГIибщни бурхIни кутIдиргьули сади.
Меусиша
ГIебшни бурхIни къантIкадиули сади
Уркарах
ГIибшнала замана бурхIни кукай тамандиргьули сади.
Хуршни
ГIебхьни бурхIни къантIдикIар

цудахарская группа

Цудахар
Бихьне берме къантIкалгва

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Бихьни бурме къантIдикIор.

кайтагская группа

Хунгия
Ибшнала бирми кудтIи цади
На этом склоне полно змей. (18)

литературный язык

Литературный
Иш бяхI чIичIлума бицIили саби.
Литературный
Иш бяхIлизир дахъал чIичIлуми лер.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Иш бяхIруглизер дахъал чIичIне лер
Дегва
ЧIичIнани бицIизбил саби гьиш хIяр
Мекеги
Иш хIяр чIичIна бицIиле саби

акушинская группа

Леваши
Ишиш бяхIчир дахъал чIичIлуми лер.

урахинская группа

Мургук
Гьиш бяхI чIичIлума бицIибил саби
Сергокала
Гьиш бяхI чIичIлума бицIили саби
Урахи
Гьиш бяхIлишир дахъал чIичIлуми лир.

мурего-губденская группа

Губден
Иш бяхIике дахъал мусеканбашанте ( чIичIабе) дурар.В губденском диалекте если говорится просто змея употребляют мусеканбашан.Если она ядовитая-чIичIа
Мюрего
Иш бяхI чIичIнени бицIиле саби

муиринская группа

Дибгалик
Гьеш бяхIлед дахъил чIичIлуми диргьвар.
Меусиша
Иш бяхIликид дахъал чIичлуми лид
Уркарах
Гьех бяхIлицци хид дяхъил чIичIлуми.
Хуршни
Иш бяхIличид дахъил чIичIлуми лид

цудахарская группа

Цудахар
Из бяхIлеццед дяхъил чIичIлуме дирху

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Гьиж ххяллиццед дахъил чIичIлуме леттесад.

кайтагская группа

Хунгия
Гьеж гат мялгIумтали бицIиб цаби
Ребята выкопали яму и сверху положили тонкие прутья. (18)

литературный язык

Литературный
ДурхIнани дукъ барили чеди гъярцIа мурчIи дихьиб.
Литературный
ДурхIнани кур абитIун ва чедирад гъярцIти мурчIи кадихьиб.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
ДерхIна дукъ биркъубле ахъу гъвярцIа мурчIе кадигьиб
Дегва
ДархIани дукъла биркъубле ахъу дукIуте мурчIе кадигьиб
Мекеги
ДерхIна хвалал дукъ биркъва - ахъу гъвярцIа мурчIе кадигьиб

акушинская группа

Леваши
ДурхIнани пуъа битIун ва илала чеди чIяртIа мурчIи чедихьиб

урахинская группа

Мургук
ДахIнаан гьями абуркъиле кирад гъвярцIа мегьламурчIе кадихьиб
Сергокала
ДурхIна дукъ бурхъили, шиди гъвярцIа мурчIи хьадихьиб
Урахи
Уршбаани кур буркъили, шиббит гъвярцIти мурчIа шēбихьиб.

мурего-губденская группа

Губден
ДехIнени чукъла биркъуб гIур ахъу дихьиб цIиркIа мурчIе
Мюрего
ДархIнени чукъла (кур) буркъиле, ахъу гъярцIа мурчIе кадигьиб

муиринская группа

Дибгалик
ДархIнали абитIуй гIями читти чидитишиб дукIути мурчIи.
Меусиша
ДурхIниали гIями буркъибли кигIелли гъвярцIа мурчIи кадихьиб
Уркарах
ДархIнали абитIун гIями и гьехила читти кадишиб букIути мурчIби.
Хуршни
ДархIнали кур/гIями абитIунни/буркъибли, хъаркат дукIула мурчIби кадищиб

цудахарская группа

Цудахар
Гулале кур буркъубле четти ххалипIне кадищиб

усиша-бутринская группа

Герхмахи
ДохIнали кур гьабитIунне черка гъорцIте мурчIе дитихьхьиб.

кайтагская группа

Хунгия
ДихIнали гьабуркъили шукъкъа кадарию гъвярцI химли
В этих яблоках черви завелись. (18)

литературный язык

Литературный
Ишди гIинцби милкъаладиубли сари.
Литературный
Ишди гIинцбази миликъ бикили саби.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Илди гIинцбазе милякъ дииле сари
Дегва
Гьишти гIинцбазе милкъе дииле сари
Мекеги
Ишти гIинцбазер милкъе дагьаридуб

акушинская группа

Леваши
Ишди инцбазир дахъал милкъи дикилсар

урахинская группа

Мургук
Гьишди гIинцбазе милкъва дииле сари
Сергокала
Гьишди гIинцбазир мулкъи дакIудили сари
Урахи
Гьишди гIинцбази мулкъи дихьили сари.

мурего-губденская группа

Губден
Ишди гIинцбезе дахъал милкъя дагьар дуб.Для червя есть слово миликъ,но в губденском его не употребляют,по крайней мере мне неизвестно,возможно среди старожилов есть
Мюрего
Ишти гIинцбеке милкъя дииб

муиринская группа

Дибгалик
Гьештти гIинцбаццид лимкъи адигьубли сади.
Меусиша
Илтти гIинцбаццид чIичIлуми адигьубли сади
Уркарах
Гьехти гIимцнаццир милкъни хили.
Хуршни
Иштти гIенцбагIе милкъи кадибли сад

цудахарская группа

Цудахар
Илтти хIинцбацце миликъве какьур

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Гьиштте хIинцбацце милихъ бикибсаб.

кайтагская группа

Хунгия
Гьежти хIинцналци милкъвя агур цади
Тётя умерла, когда ей было девяносто девять лет. (18)

литературный язык

Литературный
Абадай (зизи) урчIемцIали дуслизир ребкIиб.
Литературный
Адарузи урчIемцIанну урчIемра дусличир ребкIиб.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Адала рудзи ребкIиб урчIемцIали дус рубхIе
Дегва
УрчIемцIанну урчIемра дус рубхIеле ребкIибилре абдзи
Мекеги
Адзи ребкиб - сунес урчIемцIану урчIемра дус рубхIеле

акушинская группа

Леваши
Дудешла (нешла) рудзи ребкIиб урчIемцIану урчIемра дус риубхIели

урахинская группа

Мургук
Ададай ребкIиб урчIемцIанну урчIемра дус рибхIале
Сергокала
Адзидзи дибкIибхIили, урчIимцIанну урчIимра дус дилли
Урахи
Дзидзи (абāдай) урчIимцIанну урчIимра дус дӣли дибкIиб.

мурего-губденская группа

Губден
Дудешла(нешла) рудзи ребкIиб урчIемцIану урчIемра дус рубхIеле
Мюрего
Адала (абала) рудзи урчIемцIанну урчIемра дус рубхIале ребкIиб

муиринская группа

Дибгалик
Адай(абази) урчIимцIали дус ригьубли ребчIиб .
Меусиша
Аттали руцци ребкIибсири урчIемцIану урчIемра риубхIели
Уркарах
Адам ребчIиб, урчIимцIану урчIимра дусриубхIели.
Хуршни
Азай рибчIиб, урчIимцIану урчIимра дус ригьубхIели

цудахарская группа

Цудахар
Нешла/ттуттешла руцци урчIемцIанну урчIемна дус рихубкъаллиз ребчIиб

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Абалруцци/атталруцци урчIамцIанну урчIамра дус рихубле ребкIиб.

кайтагская группа

Хунгия
Цици ребчIиб ирчIамцIану ирчIамра рихIябкъялла
Из середины яблока вылез большой червь. (18)

литературный язык

Литературный
ГIинцла цугдайнибад халаси милякъ дурабухъун.
Литературный
ГIинцла байлад халаси миликъ дураберхур.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
ГIинцла ургабад дурабухъун хвалал милякъ
Дегва
ГIинцла ургабад дурабухъун хулал милякъ
Мекеги
ГIинцла ургабад хвалал милякъ дурабухъун

акушинская группа

Леваши
Инцла байзибад дурабухъун халаси миликъ

урахинская группа

Мургук
ГIинцла цугдайнабад милякъ дурабухъун
Сергокала
ГIинцла цугдайнибад хвалал мулкъ дурабухъун
Урахи
ГIинцла дайълибад хвалал мулеркъ гьаббакIиб.

мурего-губденская группа

Губден
ГIинцла цугдайлака дурабухъун хирил милкъя
Мюрего
ГIинцла цугдайлакад хвалал милякъ дурабухъун

муиринская группа

Дибгалик
ГIинцила дайлиццир ттурабухъун хулаган лимяхъ.
Меусиша
Дай гIинцлицциб чIичIала ттурабухъун
Уркарах
ГIинцла дайлер ттурабичиб хулал милкъвя.
Хуршни
ГIенцила дайлиццир хуласи миляхъ ттура бачIиб/абухъун

цудахарская группа

Цудахар
Хендай баглера ххула милихъв ттурабухъун

усиша-бутринская группа

Герхмахи
ХIинцла баглехIерка ххуласе милихъ ттурасеберххур.

кайтагская группа

Хунгия
ХIинцалла уркаттар хула миляхъ тура хIябун
Мальчик выпил все молоко, которое было. (19)

литературный язык

Литературный
Уршили лерилра лерти ниъ держиб.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
ДерхIели лертегъунте арале ниъ держун
Дегва
ДархIени лертегъунте ниъ дерджиб.
Мекеги
ДерхIели лертегьунте ниъ дерджиб
Мекеги
Уршили лертегъунте ниъ дерджиб.

акушинская группа

Леваши
Уршини далли лерти ниъ дерджиб.
Леваши
ДярхIяни держун дали ниъ, лерти

урахинская группа

Герга
ДархIали гьали лертиибти ниъ дерджиб
Мургук
ДархIали лерэкъе ниъ дерджиб
Урахи
Уршилиини лирилла лиртигъунти ниъ дирджиб.

мурего-губденская группа

Мюрего
ДархIани лертегъунте ниъ дерджун
Мюрего
ДархIани лебил ниъ бержун.
Мюрего
ДархIани держун лертегъунте Лерилра ниъ

кадарская группа

Кадар
ДурхIали лерил ниъ держун.

муиринская группа

Дейбук
ТтярхIяли леттилла ниъ ттерччиб
Дибгалик
ДархIали гьани лидти ниъ дерччиб.
Уркарах
ДархIали дерччиб лидичча хитти ниъ.

цудахарская группа

Цудахар
Урщиле ледилте ниг цехIнадле дерчииб

усиша-бутринская группа

Герхмахи
ДурхIяли леттегъунте ниг дерччиб.
Мы думали, что наши овцы умрут. (19)

литературный язык

Литературный
Нушаб гьанбикиб нушала маза дубкIар или.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Нушаб гьанбикиб нушала арале маза дубкIар иле
Дегва
Нушала лерилра маза дубкIар иле гьамбикиб.
Мекеги
Нушаб гьанбикиб маза нушала дебкIиле сари иле
Мекеги
Нушала мазне дубкIар иле пикридукIира. Нушала мазне дубкIар иле кадиъилере. Нушала мазне дубкIар иле хIерлере(гьанбикибилре)

акушинская группа

Леваши
Нушаб гьамбикиб, нушала маза дувкІар или.
Леваши
Нушала пикри сабри, нушала дали маза дубкIар или

урахинская группа

Герга
Нуши пикридукIулири, нушала мазни дубкIар или
Мургук
Нушаб гьанбикиб нушала маза дубкIар иле
Урахи
Нушила маза дубкIар или хьадиилли нуша.

мурего-губденская группа

Мюрего
Нушала мазне дубкIар иле пикридукIира нуша
Мюрего
Нушала мазне дубкIар иле гьамбикиб нушаб.
Мюрего
Нушаб гьанбикиб, нушала маза дубкIар иле

кадарская группа

Кадар
Нушия мас дубкIар иле гьанбикиб нушам.

муиринская группа

Дейбук
Нушела мазне ттубкIар ибле пикриттикIвибра
Дибгалик
Нушаб гьанбичиб нушила мацца дубкIар дикIули.
Уркарах
Нушаб гьанбичиб, нушила гьехти маццни дубкIвар.

цудахарская группа

Цудахар
Нищаб гьанбичиб, нищала чахъне улхха ибле

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Нишшала мацца дубкIар ибле гьанбикиб нишшаб.
Врач скоро придет. (19)

литературный язык

Литературный
Тухтур гъамли лявкьян.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Тухтур вахъхIе агварле лявкьан
Дегва
БусягIят левкьян тухтур.
Мекеги
Тухтур бусягIят лавкьан
Мекеги
ВахъхIеагварле тухтур лявкьан.

акушинская группа

Леваши
Тухтур вахъи гьевъили лявкьян.
Леваши
Тухтур бусягIят лявкьан

урахинская группа

Герга
ВехIхъела агарли, тухтур лявкIян
Мургук
Цагисекли тухтур лавкьян
Урахи
Тухтур вахъхIēгули ливкьян.

мурего-губденская группа

Мюрего
Тухтур дахъхIаагварле лявян
Мюрего
Тухтур жавле (къалабале, кецле) ляван.
Мюрего
Тухтур цягIяцхъани ляван

кадарская группа

Кадар
Тухтир гьине левкьан.

муиринская группа

Дейбук
Тухтур бахъхIеакквалле левкьян
Дибгалик
Духттур вахIхъе акквалли ливкьян.
Уркарах
ГьанахIа тухтур ливкьян.

цудахарская группа

Цудахар
Дяхънӱш чявле левгIӏя

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Тухтур вехIхъаакколле лявкьян.
Раньше раны перевязывали корой деревьев. (19)

литературный язык

Литературный
Гьаб-уб дяхъурби галгала гIянкIбани дилгьули дири.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Уб замана дяхъурбе галгила гIянкIба рургутере
Дегва
Уб дяхъурбе галгбала гIянкIани алавдиркьутере.
Мекеги
Гьалаб дяхъурбе алавдиркьутере галгила гIянкба
Мекеги
Гьалаб дяхъилике галгила гIянкIа кабиргьиб. Гьаланакеб дяхъилике гIянкIа кабиргьуйре.

акушинская группа

Леваши
Гьана замана, дяхъурби гулгала камли дилгьутири.
Леваши
Гьалаб дяхъи билгьусири галгала камли

урахинская группа

Герга
Гьалбла замана дяхъурби дилгьиб галгила гIянкIали
Мургук
Гьалаб галгала камли дилгьиб дяхъурбе
Урахи
Убла замāна дяхъруби галгā гIянкIалиин шидилгьанти дириб.

мурего-губденская группа

Мюрего
Гьалаб галгбела гIянкIбени дяхъурбе дилгьиб
Мюрего
Гьалаб дяхъурбе галгала гIянкIани билгьутере.
Мюрего
Гьалаб дяхъи билгьуйре галгила гIянкIани

кадарская группа

Кадар
Аргъике дахъубе гъутIбала камичу дилгьун.

муиринская группа

Дейбук
Гьалаб ттяхъурбе ккалккала ттуълали ттуркки
Дибгалик
Гьалад дихъвярби лугIули диргьви ккалккала камличули.
Уркарах
Гьалле гъяраибти мусни лугIуччи ккалккнала гIянкIабали.

цудахарская группа

Цудахар
Салаб дяхъбе ттултмалла хъямснале дилхене

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Салаб дöхъурбе ккалккила гIянкIбали дилхунте дирхе.
Кастрюля разве может умереть? (19)

литературный язык

Литературный
Шанг бебкIес бирусив гьатIи?

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Шег бебкIес бурую гьатIи?
Дегва
Шенг бебкIес бурую?
Мекеги
Шег бебкIес бурую гьатIи?
Мекеги
Шег бубкIуйу гьатIи?

акушинская группа

Леваши
Шанг бевкІес бирару гьатІи?
Леваши
Ягъари, шанг бебкIес бирусив ?

урахинская группа

Герга
Шинг* бебкIисб бирару ?
Мургук
Шинг бебкIес бирарутIи
Урахи
Шанг бибкIис бирару гIади (мага)?

мурего-губденская группа

Мюрего
Щег бебкIес бурую гьатIи?
Мюрего
Шег бебкIес бурую?
Мюрего
Шег бебкIес бурую?

кадарская группа

Кадар
Шенг бебкIес бурару (гьатIи)?

муиринская группа

Дейбук
Шинкк бебкIара биргьванив
Дибгалик
Шинк бебкIара биргьварув катIи?
Уркарах
Валла шинк биргьвару бебкIара

цудахарская группа

Цудахар
Ӥхъля бебчIиз бирхуй?

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Ихъля бебкIий бирхусей гьатIи?
К нам больше не приходи! (19)

литературный язык

Литературный
Нушачи гIур машуд.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Нушачу гIур мякьад
Дегва
Нушачу гIур левмякьяд.
Мекеги
Нушачу лавмакьад гIур!
Мекеги
Нушачу гIур макьяд. ЧIиъ макьяд нушачу. ГIур гьатIи макьяд нушачу.

акушинская группа

Леваши
Нушачи гьатІи лявмягІяд.
Леваши
Нушачи гьатIи лявмягIяд

урахинская группа

Герга
Нушичу гIур мякIяда
Мургук
Эв нушучу макьяд
Урахи
ГIур ливмякьядра нушачу!

мурего-губденская группа

Мюрего
Нушачу гьатIи левмягIя!
Мюрего
Нушачу гьатIи мягIя.
Мюрего
Нушачу гьатIи мягIя !

кадарская группа

Кадар
Нушачу гьатIи левкь-макьада!

муиринская группа

Дейбук
Нушечу гIе мякьятт
Дибгалик
Нушачу цIилелагIир мякьят.
Уркарах
Нушила мякьле мякьатта.

цудахарская группа

Цудахар
ГьатIел нищащу мягIӏяд!

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Эр мякьятта нишшашшу.
Ребята бросили спичку и сено сгорело. (19)

литературный язык

Литературный
ДурхIнани пирхикI игьубну мура дигуб.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
ДерхIна пирхикIла чIала ибубле мура дигуб
Дегва
ДархIнани пирхикIла чIугIя лайбакIиле мура дигахъуб.
Мекеги
ДерхIна пирхикIла чIугIя лайбакIиле балча дигахъуб
Мекеги
ДерхIнани пирхикIван ибубну, мура дигуб.

акушинская группа

Леваши
ДяхІнани пирхикІ лейбакІиб ва цІукизи цІа дикий.
Леваши
ДурхIнани пирхикI игьуб Ур мура дигуб

урахинская группа

Герга
Хъяшнани ишпишка игьо мура диг*уб
Мургук
ДахIнаан испишкIа лайбакIиле мура дигуб
Урахи
ДурхIнаани ишпишкā чIала лайбакIибну, мура диталкун.

мурего-губденская группа

Мюрего
ДархIнени пирхикI ибубни мура дигуб
Мюрего
ДахIнени пирхихъ лайбакIиб ва мура бигуб.
Мюрего
ДахIнени лейбакIиб хиртикIан и мура дигуб

кадарская группа

Кадар
ДурхIнани ишпишка лебакIиле мура дигуб.

муиринская группа

Дейбук
ТтярхIнали пирхикI игьуб гIе мура ттиккуб
Дибгалик
ДархIнали пирхикIла чIала ларкабаркьибли мура деччихъуб.
Уркарах
ДархIнали ларбаччиб пирхикI и мурара деккуб.

цудахарская группа

Цудахар
Гулале пирххикIв ихьубну, мура диккуб

усиша-бутринская группа

Герхмахи
ДöхIнали пирххикI ихьубну, мура диккуб.
Они это всё не выпьют. (19)

литературный язык

Литературный
Илдани лерил илди дужхIедужу.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Илдили ишди арале хIедуджа
Дегва
Гьихтани гьилди лерилра дуджхIедуджа.
Мекеги
Илдили илди лерилра хIедуджа
Мекеги
Илдилини лерилра хIедуджа ишди.

акушинская группа

Леваши
Илдани ишди лерил дуджгьевджа.
Леваши
Илдани илди лерил дуджхIедуджу

урахинская группа

Герга
Ихди гьали хIадуджа ихди
Мургук
Ихдаани ихди лерилла хIадуджа
Урахи
Гьилдилиини гьилди лирилла ахIдуджа.

мурего-губденская группа

Мюрего
Илдини илди лерилра хIадуджа
Мюрего
Ил лебилра хIабуржу илдини.
Мюрего
Ихтини ил лебилра хIабужа

кадарская группа

Кадар
Иштили ишти лерил хIадужа.

муиринская группа

Дейбук
Иттили иштти лет леттгIер хIаттуччу
Дибгалик
Гьани хIадуччу ихттали.
Уркарах
Гьехттали гьехти лидичча хIадуччу.

цудахарская группа

Цудахар
Чуле/илттале лединра илтти гIадуччу

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Гьилттали гьилтте дарх ʕадуччу.
Если дерево старое, кора у него трескается и отваливается кусками. (19)

литературный язык

Литературный
Бухъна галга биалли, илала гIянкIа пIякьбиркур ва бутIа-бутIали кабиркур.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
Галги бухънале балле илила гIянкIа пякьбикиле бутIнадбубле кабиркур
Дегва
Бухънабаъибил галгила кам пIякьбикиле бутIа-бутIале кабиркур.
Мекеги
Галги бухънале балле - гIянкIа пякьбикиле бутIнадбубле кабиркур
Мекеги
Галги бухънай балле, илила гIянкIа пIякьра биркуй саби тIутIура букIар бутIнадле.

акушинская группа

Леваши
Галг бухъна биалли, илала кам пІягІбиркусаб ва бутІнани чебкабиркусаб.
Леваши
Галга бухъна биали, кам илала пякьбиркур, ур кабиркур бутIнани

урахинская группа

Герга
Галги буркьа бели, гIянкIа пякьбикили убяхIбиркур кускрадли
Мургук
Рахле галга бухъна белле илила кам тIякь-тIякькабикиле бутIнадле пашкабирар
Урахи
Галга бухъна бēли, гьӣлила гIянкIа пIякьбирхьули бутIнадли тIутIухьабикIвар.

мурего-губденская группа

Мюрего
Галги бухъна балле, илила гIянкIа пякьбикиле кабиркур бутIнадбубле
Мюрего
Галги бухъна бале, илила гIянкIа пяхъбирку ва бутIнеке кабирку .
Мюрего
Галги бухъна бале, ихила гIянкIа пякьбиркур и кусукамале кабиркур

кадарская группа

Кадар
ГъватI бухъна бугьале, ития кам пIакьбикиле гесекмар бугьуле кабиркур.

муиринская группа

Дейбук
Ккалкка бухънабаибле бигьвалле ихела ттуъле ттякьттухъуве кьуллумали керкаттиркур
Дибгалик
Ккалкка бухъна бигьалли, кам тякькаберттибли чиркабиркан саби кьуцIратли.
Уркарах
Рахли ккалкка бухъна бигьалле, гьехила гIянкIа тякьбулхъан и чиркабиркур гьар бутIаличи.

цудахарская группа

Цудахар
Ттултта бухънасе бихванне, илила хъямсси пякьгьабмчибле бутIнат кабичибле чебкабирку/кабусу

усиша-бутринская группа

Герхмахи
Ккалкки бухънасе бихар гьилила гIянкIа пIякьсабикибле бутIнатле черсабирку.
Чабан сжег сухие ветки. (19)

литературный язык

Литературный
БукIунни деруб кьялуби дигуб.

мекегинская группа

Верхнее Лабкомахи
БукIунли деръубте кьялбе дигуб
Дегва
БукIунни деръубте кьялбе дигуб.
Мекеги
БукIунли галгбела деръубте кьялбе дигуб
Мекеги
БукIунли(йни, лини) деръубте кьялбе дигахъуб.

акушинская группа

Леваши
БукІунли дерубти гІялуби дигуб.
Леваши
БукIунли дигуб дерубти мурчIи

урахинская группа

Герга
БукIунли дигуб деръубти ( чIигIя )
Мургук
БукIуйин деръубте кьялубе дигуб
Урахи
БукIуйъин диръва кьялуби дигвиб.

мурего-губденская группа

Мюрего
БукIуйни деръубте кьялбе дигуб
Мюрего
БукIунни деръубте кьялбе дикъахъуб.
Мюрего
БукIунни дигуб деръубте кьялбе

кадарская группа

Кадар
БукIуйни дергъва/дергъубил къалубе дигуб.

муиринская группа

Дейбук
БукIунли ттеръубте кьялубе ттиккуб
Дибгалик
БукIуй(букIунли) деккуб деруб кьялбби.
Уркарах
Дучикьяли деккуб дерубти кьялппи

цудахарская группа

Цудахар
БукIунне дергъуб кьялбе диккуб

усиша-бутринская группа

Герхмахи
БукIунни дергъай кьялубе цIалидиккуб.

Что дальше

Об ограничениях выборки сказано выше, и они существенны. И всё же 399 анкет по 106 фразам, где 99,57 % ячеек заняты переводом, — это готовый сравнительный корпус живой даргинской речи 2026 года, собранный самими носителями. Все ответы сохранены в двух видах — как написал участник и в нормализованной записи, — так что материал пригоден и для чтения, и для машинного анализа.

Данные согласуются с тем, что известно академической науке — от классификаций Корякова и Муталова до гипотезы о прародине в верховьях Уллучая и древнедаргинских миграциях, — но добавляют к ним то, чего в грамматиках нет: сегодняшнюю, не книжную речь конкретных сёл, вплоть до отдельных говоров вроде дегвинского или панахмахинского. Р. О. Муталов не раз подчёркивал, что малые даргинские идиомы исчезают на глазах и «остро стоит вопрос скорейшего сбора языкового материала», пока живы носители, — такие народные анкеты и есть этот сбор, доступный каждому.

Заполните анкеты — каждый диалект важен

Все одиннадцать форм открыты и продолжают собирать ответы. Если вы носитель даргинского диалекта и какую-то из форм ещё не заполняли — пожалуйста, заполните. Предложения простые, одна форма занимает не больше минуты. Пишите как удобно — с ошибками ничего страшного, с ними мы разберёмся; главное — зафиксировать живую речь вашего села.

Особенно ждём носителей редких ветвей: чирагской (её в анкетах пока нет совсем), кубачинской, сирхинской, кайтагской, мегебской. Каждый диалект важен.


По материалам онлайн-анкетирования носителей даргинских диалектов, с марта 2026 г.: 11 выпусков, 106 фраз-стимулов, 399 анкет на 20 августа 2026 года (формы открыты, корпус пополняется). Опрос ведётся в сотрудничестве с лингвистом Дмитрием Ганенковым — собранный материал пойдёт в будущие исследования и в актуализацию диалектного даргинского словаря. Все примеры приведены дословно из ответов участников (в единой орфографии с палочкой I); говоры и сёла указаны так, как их назвали сами участники (в полном списке ответов повторяющееся название группы для краткости опущено).