«Кастрюля разве может умереть?» Что показал народный опрос даргинских диалектов
Как перевести на даргинский фразу «Кастрюля разве может умереть?» Оказывается — четырнадцатью разными способами, и по ответу видно, из какого угла даргинского мира отвечающий (насколько точно видно — измерили ниже). Мекегинец скажет «Шег бебкIес бурую гьатIи?», акушинец — «Шанг бевкIес бирару гьатIи?», житель Дибгалика — «Шинк бебкIара биргьварув катIи?», а в Усиша и Цудахаре кастрюля — вообще не «шанг», а «ихъля».
С марта по июнь 2026 года носители даргинских диалектов заполняли онлайн-анкеты. Опрос мы ведём в сотрудничестве с учёным-лингвистом Дмитрием Ганенковым, который собирает диалектный материал для будущих исследований и актуализации диалектного даргинского словаря: каждую неделю Дмитрий присылает набор простых предложений, мы помещаем их в гугл-форму и раздаём ссылку носителям. Вышло 11 выпусков, 106 фраз и 399 анкет (формы открыты, ответы продолжают поступать) из всех основных ветвей даргинского языкового мира — от Губдена до Кубачи. Эта статья — первые итоги: что в даргинской речи едино, а что раскалывает её на север и юг.
Кто отвечал
| Диалектная группа | Анкет |
|---|---|
| муиринская (Уркарах, Дибгалик, Харбук, Меусиша, Дейбук…) | 102 |
| урахинская (Урахи, Сергокала, Герга, Нижнее Мулебки, Мургук…) | 59 |
| мекегинская (Мекеги, Дегва, Верхнее Лабкомахи, Аялакаб) | 53 |
| акушинская (Леваши, Акуша, Уллуая, Ургуба, Эбдалая…) | 38 |
| усиша-бутринская (Герхмахи, Усиша, Гинта, Бутри) | 38 |
| мурего-губденская (Мюрего, Губден, Манас) | 29 |
| мугинская (Муги, Панахмахи) | 20 |
| цудахарская (Цудахар, Хаджалмахи, Тебекмахи, Карекадани, Убекимахи…) | 16 |
| кадарская (Кадар, Ганзилахъяб, Талги, Карамахи) | 11 |
| литературный язык | 10 |
| кайтагская (Кирки, Хунгия, Кулиджа, Джаугад, Пиляки) | 8 |
| сирхинская (Карбачимахи, Нахки, Цугни) | 5 |
| мегебская (Мегеб) | 5 |
| гапшиминская (Шукты) | 2 |
| кубачинская (Кубачи) | 2 |
| санжи-ицаринская (Ицари) | 1 |
Группировка говоров — по актуальной классификации Института языкознания РАН, а для говоров, которые в ней не упомянуты, — по перечню диалектных групп даргинского языка; сам говор и село каждый участник называл сам.
Кто ставит ярлык — важно. В 311 анкетах из 399 участник называет диалектную группу своими словами («Муиринский (Дейбук)»), и тогда строка таблицы — свидетельство носителя. В остальных 88 указано только село, и группу проставляем мы по названию села. Это не мелочь: часть таких решений расходится с «Диалектологическим словарём» С. М. Темирбулатовой, откуда взят материал для матрицы говоров. Словарь числит дейбукский говором мекегинского диалекта, а Хуршни относит к сирхинским; у нас оба стоят в муиринской группе. Отступления названы поимённо намеренно — иначе опрос «подтверждал» бы то, что заранее зашито в его собственную разметку.
По этим двум сёлам, впрочем, ярлык поставили не мы: муиринскую принадлежность своей речи назвали сами участники — 6 из 9 дейбукских анкет и 8 из 8 хуршнинских (по Харбуку — 9 из 10). Остальные дейбукские анкеты подписаны просто «Дейбук», и группу им приписали правила сборки. Так что совпадение с выводами матрицы держится на самоатрибуции носителей, а не на нашей таблице соответствий, — но проверять его на разметке приложения всё равно нельзя.
Заполнены анкеты почти без пропусков, но не идеально: из 3735 ячеек переводом своей фразы заняты 3719, то есть 99,57 %, а 16 ячеек негодны. Из них 13 без перевода вовсе («Хз», «Лень уже писать», «Пуля не помню как будет», подряд идущие точки) и 3 заняты чужой фразой. Эти три устроены по-разному, и различие существенное: в 1 случае участник продублировал собственную предыдущую ячейку, а в 2 других под фразой стоит дословно ответ другого респондента на другую фразу того же выпуска — то есть текста самого участника там нет вовсе. Ещё в 41 ответах перевод есть, но с русскими вкраплениями или авторским комментарием. Все такие ячейки помечены в корпусе флагом, из счётчиков исключены, но текст участника не тронут. Полностью негодной оказалась 1 анкета из 399.
Зато каждая 3-я анкета даёт варианты («вакIи» для мужчины / «рачIи» для женщины), а некоторые участники добавляют собственные грамматические пояснения — «тут обращение к мужчине идёт», «глагол имеет род». Носители не просто переводили — они объясняли свой язык.
Общедаргинский костяк
Начнём с того, что объединяет. Целый пласт базовой лексики оказался практически одинаковым во всех анкетах — от литературного языка до кайтагского и кубачинского:
| Русское | Общедаргинское | Разброс в анкетах |
|---|---|---|
| вода | шин | почти без вариантов; щин (юг), гьин (Цугни, Ицари, Бутри) |
| село | ши | щи (Цудахар) |
| глаз | хIули | единодушно во всех группах |
| сердце | уркIи | единодушно |
| гора | дубура | единодушно |
| волк | бецI | бицI (Урахи, Дибгалик) |
| огонь | цIа | единодушно |
Это и есть то ядро, по которому даргинские идиомы, как бы их ни классифицировали, безошибочно опознаются как одна семья.
Север и юг: главные изоглоссы
А вот дальше начинаются расхождения — и они выстраиваются в удивительно стройную картину. Почти каждое «спорное» слово делит даргинский мир по одной и той же линии: севернодаргинские диалекты (литературный, акушинский, мекегинский, урахинский, губденский, кадарский) против южных (муиринский, цудахарский, сирхинский, кайтагский).
| Русское | Север | Юг и переходные зоны |
|---|---|---|
| кость | лига (лит., мекег., урах., губден., кадар., мегеб.) | ликка (муир., цудахар., кайтаг. — и уже Муги!), ликIа (Сираги) |
| два | кIел (лит., акуш., муги), кIвел (мекег., урах.) | чIвал / чIал (муир.), чIвел (цудахар., кайтаг.); особняком кадарское кIуял и мегебское кIвиял |
| что | се (лит., мекег., акуш., губден.) | си (урах., муир., муги, кубач.), це / ци (кадар., кайтаг., Цугни, Ицари) |
| твой | хIела (лит., мекег.), хIула (урах.), хIала (муир.) | гIела (цудахар.), ила / иля — вовсе без хI- (кайтаг., кубач., ицари) |
| завтра | джягIял / жагIял | ччягIял (муги, муир., меусиш.), ччугIял (цудахар.); в Кадаре — вообще савла, в Мегебе — цIабле |
| дождь | заб / дзаб (лит., мекег., акуш., кадар., Сергокала) | марка (муир., муги, меусиш. — и уже Герга и Мургук!), цца (цудахар.) |
| яблоко | гIинц | хIинц (усиша-бутринские сёла, Цудахар) |
| молоко | ниъ | ниг (Цудахар, Усиша) |
| в руке | някъ-лизи-б (лит., мекег.), някъ-ла-б (акуш.) | няхъ-лицци-б (муир.), няхъ-цце-б (цудахар.), някъ-ци (кайтаг.) |
Из таблицы видны три системных признака, известные даргиноведению и наглядно подтверждённые анкетами:
- Геминаты (удвоенные согласные): южные ликка, ччягIял, мацца «овца» против северных лига, джягIял, маза. Исторически именно северные формы — новшество: геминированные согласные существовали ещё в прадаргинском, но в речи северных даргинцев, расселившихся из окрестностей Мекеги, они перешли в звонкие смычные и аффрикаты (ликка → лига). Юг старое состояние сохранил.
- Аффрикатизация кI → чI в слове «два»: кIел/кIвел на севере против чIвал/чIвел на юге.
- Утрата фарингального хI в местоимениях: северное хIела/хIула против кайтагско-кубачинского ила/иля.
Одна изоглосса из этого ряда выпадает, и её стоит вынести отдельно. «Кровь» — хIи почти везде, но хIе пишут Акуша, Леваши, Уллуая, Ургуба и Эбдалая, а с ними Усиша, Герхмахи, Хаджалмахи и Цудахар (там — хIея); отдельно, вне этой полосы, хIе дают Харбук и Хуршни. Это не север против юга: линия проходит внутри севера, отделяя акушинский от мекегинского и урахинского, и захватывает соседние с Акушей усиша-бутринские и цудахарские сёла. По остальным словам таблицы Акуша идёт с севером — хIи/хIе выделяет именно акушинско-цудахарский коридор.
Особый случай — муиринский и мугинский: грамматически это северные диалекты, но в анкетах они последовательно дают южные геминаты («ликка», «ккачча», «ккиккари») и южное «марка». По гипотезе Р. О. Муталова это след средневековой истории: общество Муира входило в состав Кайтагского уцмийства, и под влиянием кайтагского языка геминаты в муиринской речи восстановились, а оттуда — через торговые связи — перешли в речь Муги и Верхнего Мулебки (подробнее о миграциях). Наши анкеты показывают, что цепочка тянется и дальше: участник из Нижних Мулебки — а это уже урахинская зона — пишет «Лигга кIвел мусаликиб бячун» и «Ччявал вакIи дичу»: геминаты южные, а «дичу» — форма мекегинско-урахинского типа (о ней ниже). Стоит, впрочем, назвать и более экономную альтернативу: муиринский пояс мог просто не завершить северную дегеминацию — то есть удержать прадаргинские геминаты, а не вернуть их под кайтагским влиянием. Тогда никакого «восстановления» не было, а была неполная волна изменения, остановившаяся на границе Муиры. Анкетный материал между этими сценариями не различает: обе истории предсказывают одну и ту же сегодняшнюю картину — геминаты в муиринском и мугинском, их отсутствие севернее. Развести их могли бы только данные, которых у опроса нет: письменные фиксации муиринской речи XVIII–XIX веков или следы промежуточного состояния в топонимике и заимствованиях.
Ползут через границы групп и отдельные слова: южное «марка» пишут гергинцы и мургукцы урахинской зоны, тогда как соседняя Сергокала держится за «заб». Языковой континуум, о котором пишут исследователи, в анкетах виден буквально построчно.
Одна фраза — двенадцать ответов
Вот двенадцать ответов на стимул «Кость сломалась в двух местах» — дословно, из разных углов даргинского мира (в скобках — село или говор из анкеты):
| Говор | Перевод |
|---|---|
| литературный | Лига кIел мерлизибад бургIиб (бячун). |
| мекегинский | Лига кIвел мелликебад бячун. |
| акушинский (Уллуая) | Лига бачун кIель мелабад. |
| урахинский | КIвел мусанибад лига бургIяб (бячун). |
| мугинский (Муги) | Ликка кIел меллягIятта бячун. |
| губденский | КIел мелизека лига бячун. |
| кадарский | Лига кIуял мелзака бургIиб. |
| харбукский | КIвел мерликеб ликка бячун. |
| цудахарский | ЧIвел мергваяла ликка бургIюб. |
| кайтагский | ЧIвел муссан ликка белкьун. |
| сирагинский (Канасираги) | ЛикIа кIелл мелликир бячун. |
| мегебский | Лига боргIоб кIвиял меричела. |
В одном коротком предложении — сразу четыре изоглоссы: лига/ликка, кIел/кIвел/чIвел/кIуял, мер/мел/муса «место» и разные исходные падежи (-либад, -ликебад, -лизека, -лзака, -ликир…).
А вот фраза «На завтрак дедушка ест одно яйцо» показала, как сильно расходится «домашняя» лексика:
| Говор | Перевод |
|---|---|
| мекегинский | Савла адала-адани ца гигари саби букуй. |
| урахинский | ХвалāдА джягIялал гидгалли дубвалтани сай. |
| бутринский | ГIанручI туттешли ца тухъа букуннесай. |
| мугинский (Муги) | ГIянручал хулааттали ца ккиккари бука. |
| кадарский (Карамахи) | Савлал хугилдудешли бука ца гигари. |
| муиринский (Дибгалик) | Ччава укухIи Хуттали ца ччидиккар букули саби. |
| цудахарский | АнручI хула туттешле бука ца духъа. |
| меусишинский | Ччавалис хулаттали ца ккидиккари биккули саби. |
«Дедушка» — это адала-ада (Мекеги), хвалāда (Урахи), туттеш (Бутри, Цудахар), хулаатта (Муги, Меусиша), хугилдудеш (Кадар) или хутта (Дибгалик). «Яйцо» — гигари, гидгари, ккиккари, ччидиккар, а в Бутри и Цудахаре — совсем другое слово: тухъа / духъа. Даже «завтрак» разошёлся: савла, гIанручI, ччава.
«Ко мне»: одно словечко, две оси
Отдельного разбора заслуживает крохотная форма из стимула «Приходи завтра ко мне!». Дательный падеж «мне» у всех практически одинаков (наб — «Наб гIинц биха» пишут и в Мекеги, и в Мулебки), а вот направительное «ко мне» разошлось на добрый десяток форм. Устроены они все по одной схеме «основа + суффикс направления», но обе части варьируют независимо:
| Форма | Устройство | Кто так пишет |
|---|---|---|
| дичу | ди- + -чу | Мекеги, Урахи (Сергокала, Герга, Бурдеки, Нижние Мулебки), Мурего, почти вся Муира (Уркарах, Дибгалик, Кища, Ираги, Меусиша) |
| ттичу | то же дичу с дейбукским оглушением д → тт | Дейбук |
| дишу | ди- + -шу | Мегеб |
| набчи | наб- + -чи | Акуша, Леваши, Уллуая, Наскент |
| набчу | наб- + -чу | Муги |
| набщу / набшу | наб- + -щу | Хуршни, Харбук |
| намчу | нам- + -чу | Кадар |
| дамщу | дам- + -щу | Усиша, Гинта, Бутри, Герхмахи — и Цудахар |
По основе даргинский мир делится на «дичу-зону» (личная основа ди-) и «набчу-зону» (дативная основа наб-/нам-/дам-). И тут проступает неожиданная граница: мекегинцы, урахинцы, мурегинцы и большинство муиринцев образуют единый сплошной «дичу»-ареал, а вот акушинцы из него выпадают со своим «набчи». По этой форме Мекеги и Урахи заодно, Акуша — сама по себе.
По суффиксу линия другая: -чи (литературный, акушинский; ср. «К нам больше не приходи!»: лит. нушачи машуд) против -чу (мекегинское, урахинское, мурегинское, муиринское, кадарское нушачу) против -щу (цудахарский тип: нищащу, усишинское нишшашшу).
Самое интересное — правый нижний угол таблицы: Усиша, Гинта, Бутри и Герхмахи — сёла в двух шагах от Акуши — по форме «дамщу» уходят вместе с далёким Цудахаром, а не с соседями. Анкеты честно воспроизвели известный науке факт: усиша-бутринский — отдельный идиом внутри цудахарско-сирхинского языка, и по Муталову эти сёла возникли при миграции сирхинцев на север (подробнее). Одна короткая форма — и граница двух языковых миров проходит между соседними сёлами.
А вот как эти формы ложатся на карту — каждое село подписано формой из его анкеты, цвет показывает тип основы. «Дичу»-зона сплошным зелёным массивом тянется от Сергокалы через Мекеги и Мюрего до Уркараха и Кищи, «набчи»-зона собралась вокруг Акуши и Левашей, а красные метки «дамщу» очерчивают цудахарский след от Цудахара до Гинты и Бутри:
Карта: как в разных сёлах говорят «ко мне»
Штрихи к портретам говоров
- Треугольник Мекеги — Мурего — Губден виден невооружённым глазом. Даргиноведы со времён Абдуллаева и Гасановой объединяют речь Мекеги, Губдена и Мюрего в одну группу, а Р. О. Муталов возводит все три села к одной переселенческой волне носителей мекегинского диалекта. Анкеты воспроизводят эту близость дословно: мурегинцы пишут «шег» вместо урахинского «шанг» и мекегинскую глагольную форму «бурую» — «Щег бебкIес бурую гьатIи?»; губденские ответы дают те же «се» и «хIела», что и мекегинские.
- Дейбукский — мекегинский под южным «акцентом». Муталов приводит слова старожилов Дейбука: из всех даргинских говоров им понятнее всего мекегинская речь, — а «Диалектологический словарь» С. М. Темирбулатовой и вовсе относит дейбукский к говорам мекегинского диалекта, хотя традиционно он числится муиринским. В анкетах это видно в одной строке: мекегинское «ДерхIели лертегьунте ниъ дерджиб» («Мальчик выпил всё молоко, которое было») у дейбукца звучит как «ТтярхIяли леттилла ниъ ттерччиб» — тот же костяк фразы, те же корни, но звонкие д- систематически заменены глухими геминатами тт-. И «ко мне» по-дейбукски — «ттичу»: то же «дичу» мекегинско-урахинской зоны, пропущенное через это же оглушение.
- Мекегинское «бери». Там, где остальные пишут бархIи «день», мекегинские анкеты последовательно дают бери, а «весь день» — арай бери (против урахинского абзур бархIи и акушинского лебил бари). Вместе с дз (дзаб «дождь», абдзур) это устойчивые приметы мекегинской речи, отличающие её даже от ближайших соседей.
- Мугинская собака. «Волк укусил собаку» по-мугински — «БецI ккаччаки кьацIбикун»: у всех соседей собака — хя/хвя/хве, и только в Муги — ккачча.
- Кадар и Мегеб перекликаются через полреспублики. «Завтра» в кадарских анкетах — савла (у остальных северян это слово значит «утром»), а числительное «два» — кIуял, не похожее ни на северное кIел, ни на южное чIвал. И почти такое же «два» — кIвиял — дают анкеты из Мегеба, села в аварско-лакском окружении, чья речь в современных классификациях — отдельный даргинский язык: «Сия леби нягъизеб?» («Что у тебя в руке?»), цIабле «завтра». Перекличка двух дальних окраин — не случайность: по гипотезе Муталова предки кадарцев и мегебцев когда-то говорили на одном языке мекегинского типа, а затем разошлись на противоположные периферии даргинского мира, где оба идиома в иноязычном окружении законсервировали архаичные черты.
Шесть способов написать палочку
Отдельный — и неожиданно красноречивый — результат опроса лежит не в фонетике, а в орфографии. Знаменитую «палочку» (Ӏ) в кьацI, хIули, кIел участники набирали шестью разными способами:
| Способ | Анкет |
|---|---|
| цифра 1 (кьац1) | 126 |
| кириллическая палочка ӏ (кьацӏ) | 110 |
| латинская заглавная I (кьацI) | 96 |
| латинская строчная l (кьацl) | 53 |
| восклицательный знак ! (кьац!) | 21 |
| вертикальная черта | (кьац|) | 17 |
Сумма по столбцу — 423 при 399 анкетах, и это не ошибка: 34 анкеты мешают два способа и потому считаются дважды, а ещё в 10 палочка не встречается ни разу (399 − 10 + 34 = 423). Иначе говоря, несколько способов мешает каждая 12-я анкета, а каждая 18-я — даже внутри одного предложения. Люди пишут на родном языке так, как позволяет телефонная клавиатура, — и это не небрежность, а симптом: у языка до сих пор нет удобной массовой раскладки. Для любой машинной обработки — поиска, словарей, сравнения говоров — тексты приходится сначала приводить к единому виду: без нормализации «кьац1», «кьацӏ» и «кьацI» для компьютера — три разных слова. Это ещё один аргумент в пользу того, о чём мы писали в статье о сохранении даргинского языка: цифровая инфраструктура нужна языку не меньше, чем словари.
Были и противоположные случаи: несколько участников (урахинец, бутринец, цудахарец) использовали почти научную транскрипцию — с макронами долготы (хвалāда, сабē), умляутами (бургIю̈б) и другими диакритиками. Такие анкеты — маленький подарок для диалектологии: они фиксируют то, что обычная орфография не передаёт.
Можно ли по анкете угадать село
В начале статьи сказано, что по ответу видно, откуда человек. Это стоит проверить числом, а не на глаз.
Проверка устроена так. Анкетные формы нормализуются и режутся на графемы тем же кодом, что и матрица говоров: палочка, знаки долготы, йотация, лабиализация, геминаты, взвешенная замена «похожих» звуков. Стимулы опроса — предложения, а «Диалектологический словарь» Темирбулатовой устроен по понятиям, поэтому выравнивать приходится по лексемам: в предложении «Кость сломалась в двух местах» ищется слово, ближе всего похожее на словарные формы понятия «кость», — и это оказывается лига у мекегинца, ликка у мугинца. Понятий берём только те, что есть у всех 44 говоров словаря, — таких 32. Это важная предосторожность: у Урахи, Герги, Цудахара, Хуршни и Мургука в словаре нет по два-четыре понятия из списка, и если позволить им считаться на своём, более узком наборе, они начинают вылезать в предсказаниях сверх своей доли просто потому, что им достаются задачи полегче. Так и было в первом счёте. Дальше анкета сравнивается с каждым из 44 говоров той же симметричной мерой, что в матрице, и ей приписывается ближайший.
Одной анкеты мало. Каждый выпуск — 8–10 предложений, и понятий из списка в нём обычно 2–4 (от 2 до 8). На 167 анкетах из сёл, которые есть в словаре, верный говор выходит первым в 27 % случаев и попадает в тройку в 50 %; медианный ранг верного говора — 4-й из 44. Случайное угадывание дало бы 2 %, так что сигнал есть и он сильный — но «с приличной точностью определить село» это не значит. Точность прямо зависит от того, сколько понятий удалось вытащить: где их два-три (118 анкет) — 24 %, где четыре и больше (49 анкет) — 35 %.
По селу целиком — уже похоже на определение. Если сложить все анкеты одного села (понятий становится в среднем 16,7), верный говор выходит первым у 58 % сёл (26 сёл словаря, по которым есть анкеты) и попадает в тройку у 62 %, медианный ранг — 1-й. А по 10 сёлам, где понятий 20 и больше, верный говор первый в 70 % случаев и хотя бы в свой диалект попадает в 90 %.
Промахи при этом не случайны — они уезжают к ближайшему соседу: Мекеги определяется как Дегва (в словаре эта пара стоит на 0.82), Уркарах — как муиринская Даршагала. Отдельного внимания стоит Дейбук: на его 21 понятиях первой выходит муиринская Меусиша, а «родные» по словарю Мекеги оказываются лишь на 23-м месте из 44 — при том что «Диалектологический словарь» числит дейбукский говором мекегинского диалекта. Это ровно то расхождение, которое показала матрица, и здесь оно получено на другом материале — на живых анкетах, а не на словарных статьях.
Потолок: насколько сходятся земляки. Прежде чем радоваться или огорчаться таким числам, полезно знать, а насколько вообще совпадают между собой анкеты одного села. По 22 сёлам с пятью и более анкетами: из 261 сравнений «два земляка, одно понятие» дословно совпали 62 %, средняя близость форм — 0,87. Сравнений именно столько, а не больше, потому что общие фразы есть только у анкет одного выпуска: земляки, заполнявшие разные выпуски, не пересекаются ни в одном понятии и в счёт не идут. Для сравнения: в словаре самая близкая пара разных сёл, Акуша и Леваши, стоит на 0.84, а Мекеги с Дегвой — на 0.82. То есть двое односельчан сходятся между собой чуть теснее, чем два самых близких села в словаре, — но именно «чуть»: это один и тот же уровень. Числа получены на разном материале и в лоб не сопоставимы, но порядок величины говорит ясно: разницу ниже этого уровня межсельское сравнение по анкетам не различает — она тонет в том, как по-разному пишут и говорят два человека из одного села.
Вывод по этому эксперименту честнее звучит так: по одной анкете даргинский мир сужается с сорока с лишним говоров до нескольких, а назвать село можно, когда анкет из него набралось много. Мешают три вещи: понятий на анкету мало, анкетные формы стоят в падежах и с суффиксами (словарь даёт основу — бекI, анкета пишет бекIлизи), и орфографический разнобой добавляет шума ровно там, где меряются тонкие звуковые различия.
Две оговорки к самому методу. Первая — про выбор слова. Слово в предложении ищется как «ближе всего похожее на словарные формы понятия», то есть на шаге выравнивания работает та же метрика, что и на шаге оценки, — можно заподозрить, что выбор лексемы подстраивается под сравниваемый говор. Проверили: если якорить выбор только на литературной форме, независимо ни от какого говора, точность не растёт, а падает — 19 % top-1 на 129 анкетах против 27 % на 167. Причина понятная: там, где говор берёт вовсе другой корень (кастрюля — литературное шанг против усишинского ихъля), литературный якорь слова просто не находит, и понятие теряется. Смещения этот якорь не убирает, а материала лишает.
Вторая — про перекос предсказаний, который остался. После выравнивания наборов понятий он уменьшился, но не исчез: урахинский предсказывается заметно чаще своей доли в разметке, мекегинский и акушинский — заметно реже. На «притяжение к литературному» это не похоже (акушинский из всех говоров ближе всех к литературному и как раз недобирает), одной лишь центральностью говора в матрице тоже не объясняется. Пока это неразобранный остаток, и он ещё одна причина читать главным результатом не top-1, а тройку и медианный ранг.
Чего этот опрос не показывает
Прежде чем читать выводы, стоит понимать, на чём они стоят. У выборки есть ограничения, и они не косметические.
- Перекос между группами огромен. Муиринская группа дала 102 анкеты, кубачинская — 2, санжи-ицаринская — 1. Это значит, что каждое утверждение о юге и о малых идиомах опирается на единицы информантов: одна анкета — это один человек с одной идиолектной привычкой, а не «как говорят в Ицари». Северные и муиринские выводы в статье обеспечены материалом на порядок лучше южных, и разной надёжности выводов таблицы не показывают.
- Выборка самоотобрана. Ссылку на формы мы раздавали через сайт и чаты — отвечали те, кому интересен свой язык и кто читает про даргинские диалекты в интернете. Это смещение сразу по нескольким осям: возраст, грамотность в родном языке, город против села, наличие интереса к «правильной» форме. Формы никого не отбирали по возрасту и месту жительства, и мы не знаем, где сейчас живёт отвечающий и когда он в последний раз слышал речь своего села каждый день.
- 399 анкет — это не 399 человек. Идентификатора в формах нет, а выпусков одиннадцать, и один человек мог заполнить несколько. Безусловный минимум — 73 человек (столько анкет в самом массовом выпуске, а в одном выпуске человек отвечает один раз); если считать, что человек всегда называет одно и то же село, — не меньше 109; верхняя граница — 399, если каждая анкета от нового участника. Истина где-то между, и точнее сказать нельзя.
- Сёл 62, но 19 из них представлены единственной анкетой. Для таких сёл «форма говора» в таблицах — это форма одного человека. Проверить её не с чем: внутрисельского разброса мы не видим.
- Говор и село указаны со слов участника. Никто не проверял, что человек, подписавшийся «муиринский (Уркарах)», вырос в Уркарахе, и что называет он именно тот идиом, который под этим именем числится в классификациях.
- Орфография у всех своя. Палочку набирают 6 способами, долготу и лабиализацию почти никто не обозначает, звонкость и геминация на письме передаются как придётся. Нормализация сводит только палочку и латинские гомоглифы — тонкие фонетические выводы (особенно о геминатах и абруптивах) на таком материале надо делать осторожно.
Из этого следует главное правило чтения: «почти единодушно» в статье означает «единодушно среди ответивших», а не «в говоре». Опрос показывает, что встречается в живой речи и как проходят границы там, где материала много; он не измеряет, насколько форма частотна в селе, и тем более не закрывает вопрос там, где анкета одна.
Все ответы
Разобранные выше примеры — лишь малая часть собранного. Ниже — полный массив: все фразы опроса, и под каждой — все полученные переводы в единой орфографии, сгруппированные по диалектным ветвям. Говор и село — по анкете участника (повторяющееся название группы для краткости опущено). Раскрывайте любую фразу — это готовый материал для сравнения говоров.
Все ответы опроса: 106 фраз — раскрыть
Кость сломалась в двух местах (73)
литературный язык
- Литературный
- Лига кIел мерлизибад бургIиб (бячун).
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Лига кIвел мерликеб бачун
- Дегва
- Лига квел мерликебад бячун
- Дегва
- КIел мерликеб лига бячуб
- Мекеги
- Лига кIвел мелликебад бячун.
- Мекеги
- Лига кIвел мерлеб бячун
- Мекеги
- Лига кIел мерлизеб бячун
- Мекеги
- Лига кIвел мерлеб бячун
- Мекеги
- Лига бячун кIвел мерликеб
- Мекеги
- Лига бячун кIел мерликеб
акушинская группа
- Акуша
- Лига бячун кIел мерлаб
- Акуша
- Лига кIел мерличиб бажисаб
- Акуша
- Лига бячун кIел мелабад
- Акуша
- Лига бачун кIел мерлабад
- Акуша
- Лига бячисаб кIел мерлабад
- Леваши
- Лига бячкн кIел мерлабад
- Леваши
- Лига бяжун кIел мелабад
- Уллуая
- Лига бачун кIель мелабад
- Ургуба
- Лига бячун кIел мерличибад
- Эбдалая
- Лига бячун кIел мелабад
урахинская группа
- Бурдеки
- КIвел меллизеб лига бячо саби
- Герга
- Лига буръаб квел мерликибад
- Канасираги
- ЛикIа кIелл мелликир бячун
- Мургук
- Лига бячун кIвел меллибад.
- Нижнее Мулебки
- Лигга кIвел мусаликиб бячун
- Сергокала
- Лига бячун кIел мусализибад
- Сергокала
- Лига кIел мусаниб бячуй саби
- Урахи
- КIвел мусанибад лига бургIяб (бячун)
- Урахи
- Лига бачун кIвел мусанибад
мурего-губденская группа
- Губден
- КIел мелизека лига бячун
- Губден
- Лига бячун кIелра мелака
- Манас
- Лига вачун кIел мелизикад.
- Мюрего
- Лига бячун кIел мерлакад.
- Мюрего
- Лига кIел меллакад бяча саби
мугинская группа
- Муги
- Ликка кIел меллягIятта бячун
- Муги
- Ликка бячIун кIел мерликиб
кадарская группа
- Кадар
- Лига кIуял мелзака бургIиб.
гапшиминская группа
- Шукты
- Ликка чIвел мерляб бячун
муиринская группа
- Дейбук
- Ликка кIвиял меллихIеб бячун
- Дибгалик
- ЧIёл миллеб ликка бургIяб.
- Кища
- Ликка кIвел мусаликиб бячун
- Меусиша
- Ликка кIвел мирликиб бячун
- Муиринский
- Ликка бячун чIвал милличир
- Муиринский
- Ликка бургIяб чIал муссалеб.
- Муйринский
- ЛикIа кIвел мусаликир бячун
- Нововикри
- Ликка бургIябли саби чIол муснаб
- Сиргинский Викри
- Ликка бург/яб ч/ал шайчиб
- Трисанчи
- Ликка бячун чIвал мусанир
- Трисанчи
- Ликка бячун чIвал миллер
- Уркарах
- Ликка бургIяб чIол мусанни
- Уркарах
- Ликка бургIяб чвал мирлер
- Уркарах
- Ликка хъяпберттиб ччвал миллер
- Уркарах
- Ликка чIель миллеб буръаб
- Харбук
- КIвел мерликеб ликка бячун
- Харбук
- Ликка бачун кIвел муссалягIяб
- Хуршни
- Ликка чIол муснаб бячун
- Ши Уркарах
- ЧIал милер ликка бургIяблисаби
цудахарская группа
- Хаджалмахи
- ЧIвел мергулела ликки боргIlобле саб.
- Цудахар
- ЧIвел мергваяла ликка бургIӏӱб
усиша-бутринская группа
- Акушинский Усиша
- Ликка бячун кIивара мелиркат.
- Бутри
- Ликка бячун кIел муссалехIеб
- Герхмахи
- Ликка кIиварра меллирка бячун.
- Герхмахи
- КIиварра меллиб бячун ликка
- Гинта
- Ликка бячун кIиял муссалирка
- Усиша
- Лика кIиял мусалиб бачун
- Усиша
- Ликка кIивал меллиб бячунне саби
- Усиша
- Лика бячун кIивал мерлирка
- Усиша
- Ликка бачун кIивал мерлилка
сирхинская группа
- Нахки
- Ликка чIел муссалерде бëруба
- Сирагинский Карбачимахи
- КIел муснарка ликка бячун
- Сирхьяла
- Лика белкъун кат муснаб
кайтагская группа
- Хайдакь
- ЧIвел муссан ликка белкьун
мегебская группа
- Мегеб
- Лига боргIоб кIвиял меричела
По голове не бей! (73)
литературный язык
- Литературный
- БекIлизи пяхъмайкIуд!
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- БекIлизе мабирхъид
- Дегва
- БекIлике пяхъмавкIуд
- Дегва
- БекIлизи мабирхъид
- Мекеги
- БекIлике пяхъмавкIуд!
- Мекеги
- БекIЛизе мабирхъида!
- Мекеги
- БекIлизе мабирхъида
- Мекеги
- БекIлизе пяхъмавкIуд, бекIлизе бирхъмабирхъид
- Мекеги
- БекIлике мабирхъид
- Мекеги
- БекIлизе мабиркъид
акушинская группа
- Акуша
- БекIис верхъмархъуд!
- Акуша
- БекIизи мабирхъида
- Акуша
- БекIизи мяркъуд
- Акуша
- БекIизи мабирхъид
- Акуша
- БекIизи мяберхъид
- Леваши
- БекIизи мабирхъид
- Леваши
- БекIизи мабирхъид
- Уллуая
- БекIизи бирхъмабирхъид
- Ургуба
- БекIизи верхъмархъуда
- Эбдалая
- БекIизи биркърмабиркъид
урахинская группа
- Бурдеки
- БекIлике пяхъмайкIуд
- Герга
- БекIлики пахъ майкIуд / бекIлизи мабирхъад
- Канасираги
- БекIлизи мабирхъят
- Мургук
- БекIлизе пяхъмайкIуд.
- Нижнее Мулебки
- БикIлизӏи пяхъмайкIудӏ
- Сергокала
- БикIлизи пяхъмайикIуд
- Сергокала
- БикIлизи мабихъяд!
- Урахи
- БикIлизи пяхъмайкIуд!
- Урахи
- БикIлизи мабихъвяд (пахъмайкIуд)
мурего-губденская группа
- Губден
- БекIизе пяхъмавкIу!
- Губден
- БекIике пяхъмавкIу
- Манас
- ВекIлизе мамирхъид!
- Мюрего
- БекIлизе мабирхъя
- Мюрего
- БекIлике мабирхъя!
мугинская группа
- Муги
- БекIлизи мабиркьят
- Муги
- БекIлизи мерхъятта
кадарская группа
- Кадар
- БекIике пахъмавкIу! (БекIике мамирхъи!)
гапшиминская группа
- Шукты
- БекIлизе мабирхъитI
муиринская группа
- Дейбук
- БекIлизе пяхъмавкIутт
- Дибгалик
- БикIлицци мабярхъят.
- Кища
- БикIлици мабирхъят
- Меусиша
- БИКIлицци пяхъмайкIут
- Муиринский
- БикIлицци пяхъмайкIут .
- Муиринский
- Беlличи мабярхъяд!
- Муйринский
- БикIлици мабирхъятI
- Нововикри
- БикIлици мабархъятI
- Сиргинский Викри
- Биклицци пяхъ майк/ут
- Трисанчи
- БикIлицци мабирхъят
- Трисанчи
- БикIлици мабирхъят
- Уркарах
- БикIлицци пяхъмайкIутта ( или пяхъмайкIут)
- Уркарах
- БикIицци мабирхъят
- Уркарах
- БикIлицци пяхъкатмайкIут
- Уркарах
- Биклице маберкит
- Харбук
- БекIлицце мархъутI
- Харбук
- БекIлице мабирхъит
- Хуршни
- БикIицци пяхъмайкIут
- Ши Уркарах
- БикIлици мархъят
цудахарская группа
- Хаджалмахи
- БекIицце мабирхъид.
- Цудахар
- БекIлицце мабирхъид
усиша-бутринская группа
- Акушинский Усиша
- БекIли мярхъут.
- Бутри
- БекIлий маберхъит
- Герхмахи
- БекIлицце мерхъутI
- Герхмахи
- БекIлицце мерхъут
- Гинта
- БекIлиж мархъут
- Усиша
- Беклице ма биркьит
- Усиша
- БекIли мабярхъит
- Усиша
- БекIли мябярхъита
- Усиша
- БекIли маберкьид
сирхинская группа
- Нахки
- БекIлице мабургьитта
- Сирагинский Карбачимахи
- БекIлицци иабиргьитта
- Сирхьяла
- Беклици бякъя
кайтагская группа
- Хайдакь
- БекIци мабиргьатте
мегебская группа
- Мегеб
- БечIизе мимиахъади
У меня голова заболела. (72)
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Дила бекI идзес бииб
- Дегва
- Жила бекI идзесбиъиб
- Дегва
- Дила бекI изуле саби
- Мекеги
- Дила бекI идзесбиуб.
- Мекеги
- Дила бекI идзес бииб, дила бекI руръес бииб.
- Мекеги
- Дила бекI идзесбииб
- Мекеги
- Дила бекI идзесбииб
- Мекеги
- Дила бекI идзес бииб
- Мекеги
- Дила бекI изу буб
акушинская группа
- Акуша
- Дила бекI идзескабаиб
- Акуша
- Дила бекI изулисаб
- Акуша
- Жила бекI изулисаб
- Акуша
- Диля бекI изулсаб
- Акуша
- БекI изулсаб
- Леваши
- Дила бекI изесбяхIиб
- Леваши
- Дила бекI изескабяхIиб
- Уллуая
- Дила бекI ицескабагьиб
- Ургуба
- Дила бекI идзес кябяхIиб.
- Эбдалая
- Дима бекI изезбяхIиб
урахинская группа
- Бурдеки
- Дила бекI изескабииб
- Герга
- Дила бекI изискабииб
- Канасираги
- БекI ицис бехIбихьиб
- Мургук
- Дила бекI идзескабииб
- Нижнее Мулебки
- Дила бикI изӏискабииб
- Сергокала
- Дила бикI изис бахIбигьиб
- Сергокала
- Дила бикI изес бахIбихьиб
- Урахи
- Дила бикI идзисхьабииб.
- Урахи
- Дила бикI идзис хьабииб
мурего-губденская группа
- Губден
- Дила бекI идзесбииб
- Губден
- Дила бекI идзагиле саби
- Манас
- Дила векI изес вииб.
- Мюрего
- Дила бекI изагиб / Дила бекI изес бяхIиб.
- Мюрего
- Дила бекI Изуле саби
мугинская группа
- Муги
- Дила бекI иццизбяхIяб
- Муги
- Дила бекI иццисбяхIяб
кадарская группа
- Кадар
- Дия бекI изиб
гапшиминская группа
- Шукты
- Дила бекI иццескабяхIиб
муиринская группа
- Дейбук
- Ттила бекI иццарабииб
- Дибгалик
- Дила бикI иццара аберттиб.
- Кища
- Дила бикI ицарабиб
- Меусиша
- Дила бикI иццаракабииб
- Муиринский
- Дила бикI иццаракабиб .
- Муиринский
- Дила бекI изескабиуб.
- Муйринский
- Дила бикI ицарабиб
- Нововикри
- Дила бикI иццули саби
- Сиргинский Викри
- Дила бик/ иццайци бичиб
- Трисанчи
- Дила бикI иццара кабиб
- Трисанчи
- Дила бикI ицули саби
- Уркарах
- Дила бикI иццара кабииб
- Уркарах
- Дила БикI иццракабииб
- Уркарах
- БикI иццара кабииб
- Уркарах
- Дила бик итцала кабиур
- Харбук
- Дила бекI иццара кабиб.
- Харбук
- Дила бекI иццуле саб
- Хуршни
- Дила бикI иццискабиб
- Ши Уркарах
- Дила бикI ицули саби
цудахарская группа
- Хаджалмахи
- Дила бекI ицциз кабижиб.
- Цудахар
- Дила бекI иццуле саб
усиша-бутринская группа
- Акушинский Усиша
- Дила бекI Ицулесаб.
- Бутри
- Дила бекI ицций кабигиб(кабийиб)
- Герхмахи
- Дила бекI иццигьабигиб.
- Герхмахи
- БекI иццибигиб дила
- Гинта
- Дила бекI ицижгьаьигиб
- Усиша
- Дила бек ициш бигиб
- Усиша
- Дила бекI иццабигиб
- Усиша
- Дила бекI ицибигиб
- Усиша
- БекI иццийкабигиб
сирхинская группа
- Нахки
- Дила бекI ицегьабиеба
- Сирагинский Карбачимахи
- Дила бекI ицци гьабижиб
- Сирхьяла
- Дила бек ициж кабигиб
кайтагская группа
- Хайдакь
- Дила бекI иццара чикабигьяв
мегебская группа
- Мегеб
- Дила бечI изес баиб
Пуля попала в кость. (72)
литературный язык
- Литературный
- ХIярхIя лигализи агиб.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- ХIярхIя лигализе агиб
- Дегва
- ХIярхя лигазе агиб
- Дегва
- ХIярхIя лигализе агиб
- Мекеги
- ХIярхIа лигализе агиб.
- Мекеги
- ХIярхIя лигализе агиб
- Мекеги
- ХIярхIя лигализе агиб
- Мекеги
- Лигализе хIярхIя кеагиб.
- Мекеги
- ХIярхIя агиб лигалике
- Мекеги
- ХIярхIя атIун лигализе
акушинская группа
- Акуша
- ХIархIя лигализи чегиб
- Акуша
- ХIярхIя лигази бархьбизур
- Акуша
- ХIярхIя чегиб лигази
- Акуша
- ХIярхIя лигази бягIун
- Леваши
- ХIярхIя чегим лигализи
- Леваши
- ХIярхIя лигази бархьбизур
- Уллуая
- ХIярхIя лигачи къаршибикиб
- Ургуба
- ХIярхIя лигази чегиб
- Эбдалая
- ХIярхIя лигази чегиб
урахинская группа
- Бурдеки
- Лигализе хIярхIя агиб
- Герга
- ХIархIа агиб лигализи
- Канасираги
- ХIярхIя акиб ликIализи
- Мургук
- ХIярхIя лигализēгиле саби
- Нижнее Мулебки
- Лиггализӏи хIярхIя аггиб
- Сергокала
- ХIярхIя лигализи агиб
- Сергокала
- ХIярхIя лигализи агиб
- Урахи
- ХIярхIя лигализēгиб.
- Урахи
- ХIярхIя агиб лигализи
мурего-губденская группа
- Губден
- Лигазе хIярхIя бикиб
- Губден
- ХIярхIя лигалике агиб
- Манас
- ХIярхIя лигализи агив.
- Мюрего
- ХIярхIя лигализе агиб.
- Мюрего
- ХIярхIя лигализе агиле саби
мугинская группа
- Муги
- ХIярхIя ликкази аккиб
- Муги
- ХIярхIя ликкаличи аккиб
кадарская группа
- Кадар
- Гула лигалике агиб. (Гула лигалзе атIун.)
гапшиминская группа
- Шукты
- ХIярхIя ликкализе чеччиб
муиринская группа
- Дейбук
- ХIярхIя ликкализе аккиб
- Дибгалик
- Ликкалицци хIярхIя аччиб.
- Кища
- ХIярхIя ликкалици акиб
- Меусиша
- ХIярхIя ликкалици аккиб
- Муиринский
- ХIярхIя аччиб ликкалицци .
- Муиринский
- ХIярхIя ликкализи аччиб.
- Муйринский
- ХIярхIя ликIалици акIиб
- Нововикри
- ХIярхIя ликкалици ачибли саби.
- Сиргинский Викри
- Х/ярх/я ликкалицци аччиб
- Трисанчи
- ХIярхIя аччиб ликкалици
- Трисанчи
- ХIярхIя аччиб ликалици
- Уркарах
- ХIярхIя аччиб ликкалицци
- Уркарах
- ХIярхIя аччиб ликалицци
- Уркарах
- ХIярхIя ликкалицци биркьян
- Уркарах
- ХIархIа ликалицы атун
- Харбук
- ХIярхIя атIун ликкалице.
- Харбук
- ХIярхIя оккиб ликкалице
- Хуршни
- ХIярхIя аччиб ликкалци
- Ши Уркарах
- Ликалици хIярхIа ачиб
цудахарская группа
- Хаджалмахи
- ГIlярхIя ликкацце аччиб.
- Цудахар
- ГIӏярхIя ликкацце аччиб
усиша-бутринская группа
- Акушинский Усиша
- ХIярхIя аккиб ликкаце.
- Бутри
- ГIархIа аккиб ликкаце
- Герхмахи
- ХIярхIя ликкацце аккиб.
- Герхмахи
- ХIярхIя ликкацце аккиб
- Гинта
- ХIярхIя аккиб ликкаце
- Усиша
- ХIархIа ликалице акIиб
- Усиша
- ХIярхIя ликкай аккиб
- Усиша
- ХIярхIа акиб ликаце
- Усиша
- ХIархIа ликIай чакIиб
сирхинская группа
- Нахки
- ХIярхIя аччиба ликкаце
- Сирагинский Карбачимахи
- ХIярхIя ликкацци аччиб
- Сирхьяла
- Хьярхья акиб ликалици
кайтагская группа
- Хайдакь
- Ликканцци гьяргья чибагъив
мегебская группа
- Мегеб
- Гулла бизур лигализе
Мясо съели. Остались одни кости. (73)
литературный язык
- Литературный
- Диъби деркун. ДацI лигуби сари калунти.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Диъ беркун. Лигбе цун калъун
- Дегва
- Диъ беркун. Лигвецун сари калъунте
- Дегва
- ДигI беркуб. Ца лигбе калъо сари.
- Мекеги
- Диъ беркун. Лигбецун калъун.
- Мекеги
- Диъ беркун. Лигбецун калъун.
- Мекеги
- Диъ беркунра. Лигбе сари калъунте
- Мекеги
- Диъ беркун. ЧIянкIле лигбе калъун.
- Мекеги
- Диъ беркун. Калъун цадехI лигбе
- Мекеги
- Диъ беркIа. Лигве калун
акушинская группа
- Акуша
- Диъ беркун. Ца лигуби сар калунти
- Акуша
- Диъ беркун. лигуби цун калун
- Акуша
- Диъ беркисаб. цадехI лигуби калисар
- Акуша
- Диъ беркун. Калун лигни
- Акуша
- Диъби деркунра, лигубицун кавлун
- Леваши
- Диъ беркун. ЧIянкли лигуби калун
- Леваши
- Диъби деркун. Калун цадехI лигуби
- Уллуая
- Диъ беркун, цадегь лигуби калун
- Ургуба
- Диъ беркун. Лигуби цун Сар калунти.
- Эбдалая
- Диъ беркун. ЦадехI лигуби калунул
урахинская группа
- Бурдеки
- Диъ беркун. лигубе калъун
- Герга
- Диъ берко, лигби калъун
- Канасираги
- ДигI беркун.Калъун ликни цум
- Мургук
- Диъ берква саби. ДацI лигубе сари калъунте.
- Нижнее Мулебки
- Диъ биркун.Лиггуби калгун
- Сергокала
- Диъ биркун. Лигубицун сари гьалъунти
- Сергокала
- Диъ беркун. Лигубицун калъун
- Урахи
- Диъби диркун. ДацI лигуби сари хьалъунти.
- Урахи
- ДигIби деркун. Хьалун лигуби
мурего-губденская группа
- Губден
- Диъ беркун. ЧIянкIле лигбе сари калъунте
- Губден
- Диъ беркуб, лигбе калъуб
- Манас
- Диъ веркун. Калъун цадехI лигве.
- Мюрего
- Диъ беркун, дацI лигбе калъун.
- Мюрего
- Диъ беркун. Лигбе Цун калун.
мугинская группа
- Муги
- Диъ берккун. ЦадяхI ликкби калгун
- Муги
- Диъ беркун. ЦадехI ликби сади калгунти
кадарская группа
- Кадар
- Лебил диъ беркун. Лигбе калъува дар, гьатIи зат агвара.
гапшиминская группа
- Шукты
- Диъбе деркун. ликкубе цуна калгун
муиринская группа
- Дейбук
- Ттиъ беркун. Ликкне цуни калгун
- Дибгалик
- Диъ беркун. Ликнигинти калгун.
- Кища
- Ди биркунра. Калгун цадахI ликни.
- Меусиша
- Диъ беркун. Ликкни цун калгун
- Муиринский
- Диъ беркун .Калгун цадахI ликни .
- Муиринский
- Диъ беркун. Ликницун калгун.
- Муйринский
- Двиби диркун ликIни сади калгунти
- Нововикри
- ДигI беркуй. Ликкни гинти калгуй сади.
- Сиргинский Викри
- Диг/ беркун. Калгун ликни гина
- Трисанчи
- ДигI беркунра. Калган цадахI ликни
- Трисанчи
- Диъ(дигI) беркунра калгун цадахI ликни
- Уркарах
- Диъ беркунра нушай. Хидал ца ца ликкни
- Уркарах
- Диъ беркуй, калгун ликни
- Уркарах
- Диъ беркун. Калгун цадахI ликкни
- Уркарах
- Дий беркун. Лидаль ликни
- Харбук
- ДигI беркун. Ликнецун сад калгунте.
- Харбук
- Диъ беркун. Калгьун ликкбе цIуна
- Хуршни
- Ди биркур. ГIеладичиб ликмицун
- Ши Уркарах
- ДигI беркуй ликни калгун
цудахарская группа
- Хаджалмахи
- Диг беркунне, ликне калгунне сад.
- Цудахар
- Диг беркун. Ликне калгун
усиша-бутринская группа
- Акушинский Усиша
- Диг беркун. Ликбе калгун.
- Бутри
- Дигбе деркун. Ликне аккар котIгIалгун
- Герхмахи
- Дигбе деркун. Ца ликка калгун.
- Герхмахи
- Диг беркун. Ликбегьуна сад калгунте
- Гинта
- Диг беркун. Калгун ликбецуна
- Усиша
- Диг беркIун. Ликне калгьун
- Усиша
- Диг беркунсаб. Ликбе сади калгунте
- Усиша
- Диг беркуне. калгун цидехI ликбе
- Усиша
- ДигI беркунле КалгIун ликбе
сирхинская группа
- Нахки
- Диг беркунне ликне калгуна
- Сирагинский Карбачимахи
- Диг беркунни ликни калгун
- Сирхьяла
- Диг беркун лидал цада лик ликни
кайтагская группа
- Хайдакь
- Диг берквун.Ликкни акквала адел
мегебская группа
- Мегеб
- Диъ беркун. Лигубе калъун
Если они туда пойдут, я им обоим головы оторву! (или отрежу) (73)
литературный язык
- Литературный
- Рахли илди ита букьялли, нуни илди кIилалра бурги къябдирис.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Саби иле букьяле нуни чула кIилалра букIре кердирхъис
- Дегва
- Гьиди гьите арбукьялле, нуни кIвилалалра бекI кеббирхъис
- Дегва
- Рахле саби гьите арбукьале, нуни ихдас бекI къябиркьис! (Гъяриис)
- Мекеги
- Рахле илди иле гIярбукьалле, нуни илди кIвилалра букIре къябдиркьис!
- Мекеги
- Нагагьладан илди иле букьялле, нуни илдила букIре къябдиркьис (улъис).
- Мекеги
- Ихти ите гIярбукьале, нун чула букIре къябудисра
- Мекеги
- Нагагьла илди гIярбукьялле, нуни илдила кIвилалла букIре улъис.
- Мекеги
- Илди иле букьяле, нуни Илди кIулилалра букIре къябдиркьис
- Мекеги
- Иди ите букьяле нуни идила бекI кевудис
акушинская группа
- Акуша
- Илди ила бугIяли, нуни илдас букIри черкалдас
- Акуша
- Ильди ита бугIали, нуни чула кIилалра бекI чебкалдас (чабхъябирхъис)_
- Акуша
- Иди итта бугIяли, нуни кIилалра букIри черудас! (Яра чярдирхъис)
- Акуша
- Идти иха бугIяли, нуни ихтала бекI чебкалдас!
- Акуша
- Иди Ита буали, букIри черулдас
- Леваши
- Илди ита букьалли нуни илдала букIуни черудас
- Леваши
- Рахли илди ила бугIяли нуни илдала кIилалра букIри удас
- Уллуая
- Ильди ита бугIяли нуни идала букIри черудас
- Ургуба
- Нагагь илди ита бугIялли , ну илди кIилалра бекI чебъудас!( яра чябберхъис)
- Эбдалая
- Рахли иди ита бугIяли нуни идала кIилалра букIри черудас
урахинская группа
- Бурдеки
- Гьилде гьилахIа букьялле, кIулисалла букIре къябадиркьис(яра кьахIдиркьис)
- Герга
- Гьиди гьите гIарбукьали, нуни и гьихдела кIвелелра бекI булгьас
- Канасираги
- Ихти букьяли, нуни ихтеля букIри къяпайис
- Мургук
- Рахле гьитти гьитахIа букьялле, гьитти кIвелилалла букIре къябадиркьис.
- Нижнее Мулебки
- Ихдӏи гьите арбукьяли, нуни кьвилиселра букIри гъвяриис
- Сергокала
- Илди гьиткIу букьяли нуни гьилдела букIри къябадикьус
- Сергокала
- Илди икIу букьяли нуни илди кIелисалра бурги къябадирус
- Урахи
- Рахли гьилди гьиткIу букья̄ли, нуни гьилди кIвилалла бурґи къябадикьус!
- Урахи
- Рахли гьилди гилькIу дукьалли нуни гьилдас бикI къабаюикьус(кьисбикьус)
мурего-губденская группа
- Губден
- Рахле илди иха арбугIяле, нуни кIилалра букIре къябдирис
- Губден
- Рахле ихди иха гIербеале, кIелилара букIре къябдирис
- Манас
- Илди иха арвягIяле, нуни кIелисалра вукIра къябдирис!
- Мюрего
- Рахли илди иха арбягIяле, нуни кIилисалра букIре къябдирис
- Мюрего
- Ихти гьиха арбягIяле, илди кIилиалра букIре къябдирис! (Яра кьахIдирис)
мугинская группа
- Муги
- Рахьли гьилди гьита букьялли, нуни кIилалра букIри кируттис
- Муги
- Ихти ита букьялли,нуни илдас букIри эвттисра
кадарская группа
- Кадар
- Ити ита арбукьале, кIулиялра букIре лугъас.
гапшиминская группа
- Шукты
- Эхти эху букьянне, нуни чула букIре черуттис (чердирхъис)
муиринская группа
- Дейбук
- Итти кIвилаялла букIре керавттис итакIу букьяй
- Дибгалик
- Гьете букьялли ,бикI кьяппабирькис чула нуни (яра чиралас)
- Кища
- Рахли гьехи букьялли, нун кIвилала бурки киравтис.
- Меусиша
- Рахли илтти ите букIялли,нуни илтела буркки киравттис
- Муиринский
- Рахли итти ите букьялли , нуни иттала чIуллела буркки къяппадиркьис ! ТI
- Муиринский
- Рахли илди ите букьялли, нуни илдала буркиl къападирис!
- Муйринский
- ИкIти гьекIи букьяли, нуни кIвелала букIми киравтIис
- Нововикри
- Рахли ихти ите букьялли, нуни ихтала бурки къяппадиркьис!
- Сиргинский Викри
- Рахли ильти ихе букьялли , нуни ильтала бурки хъяппадиркьис
- Трисанчи
- Итти ите букьялли, нуни иттала бикIкури къяппадиркьис
- Трисанчи
- Илти ите букьялли бикIкури къяппадиркьис
- Уркарах
- Рахли ихти гьэхебяхI букьялле, нуни ихти чIуллела бурккри лугьас.
- Уркарах
- Рахли итти итебяхIбукьялли, нуни чуллела бикI хъяппабиркьис
- Уркарах
- Букьялли ихе нуни ихттала бикI хъяппабиркьис
- Уркарах
- Ихтала йте тах кацуй чебаюсь , нуни ихтес чIеллес бик капберкис (чирбекис) фраза немного другая так как у нас так не говорят
- Харбук
- Итти итегIе букялле, нуни итти кIвеллиллара буркке керавтис! (яра кердирхъис)
- Харбук
- Рахле итягIя букъале, нуни кIвелиссера бекI кербирхъис
- Хуршни
- Итти итя букьянни, нуни чулрала буркки чиравтис/чирдитярхъис
- Ши Уркарах
- ЧIара ихти ите букьяли бикI хъяпабиркьу
цудахарская группа
- Хаджалмахи
- Итти ите богIlянне, дале иттала буркке чед гьавттид! (яра лугъад)
- Цудахар
- Нагагь илтти ите арбугIӏянне, даге илтти чIулланра буркуе чедгьавттид! (Яра гьалугъад).
усиша-бутринская группа
- Акушинский Усиша
- Рахле гьихте гьитту бëкьанне, дали кIиварала буркке чергьавттид!
- Бутри
- Гьитти гьите букьянне, дали гьилтала бекI кергьавттид(кергьаберхъид)
- Герхмахи
- Гьиттте гьиттту бокьянне, дали гьиттте кIиллаярра буркке чергьавттид! (яра чердирхъид)
- Герхмахи
- Рахле гьилтте гьитту бўкьянне, дали чула кIиллаярра буркке черкавттид (яра черкядирхъид)
- Гинта
- Рахле гьате бутугIян, дали чула бурке кергьавтид
- Усиша
- Рахле ихти гьате бутаанне, дали кияращас бек керутид (яра кербихъид)
- Усиша
- Илди гьитту бякьанне, дали гьилтала букIре черадярхъид
- Усиша
- Рахле гьихте гьиту бокьоне,дали гьитте кIиварала букIре чергьавтида
- Усиша
- Рахле ихIте гIитту бакIанле дали буркIе черкавттид
сирхинская группа
- Нахки
- Рахле гьатте гьатту букьянне дали чIиллилагал бурке чергьаттида
- Сирагинский Карбачимахи
- Гьетту букьянни илтти,кIеллала буркки чиргьадирччид
- Сирхьяла
- Рахли ихти гьету букъяни дудил ихтала бек чергьавтанда
кайтагская группа
- Хайдакь
- Рахбели гьихти гьехин бяннал, чIулела бекIри черкадирчихит
мегебская группа
- Мегеб
- Гьете букъякIа идди , нуни иддила кIвилиялла бечI берциша [алъиша]
Из пальца кровь идет. (73)
литературный язык
- Литературный
- ТIул хIили башули саби.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- ТIуллизерад хIи душуле сари
- Дегва
- ТIуйзерад хIи дашуле сари
- Дегва
- ТIуллизерад хIи дашуле сари
- Мекеги
- ТIуйзерад хIи дашуле сари.
- Мекеги
- ТIуйзерад хIи дашуле сари. ТIуйзерад хIи руркIуле сари. ТIуллизерада хIи дашуле сари.
- Мекеги
- ТIуйзерад хIи дашуле сари
- Мекеги
- ТIуллизерада хIи дашуле сари
- Мекеги
- ТIуллизерад хIи дашуле сари
- Мекеги
- ТIуйзерада хIи дашуле сари
акушинская группа
- Акуша
- ТIул хIели башулсаб
- Акуша
- ТIуйзирад хIе дашулисар
- Акуша
- ТIуйзирад хIе дашулисар
- Акуша
- ТIулизирад хIе дашулсар
- Акуша
- ТIуйзирад гье дашулсар
- Леваши
- ТIуйзирад гье дашули сар
- Леваши
- ТIулзирад (тIуйзирад) хIе дашувсар
- Уллуая
- Туйзирад хIе джугIдикIулсар
- Ургуба
- ТIуйзирад хIе дашулсар.
- Эбдалая
- ТIуйзирад хIе дашулсар
урахинская группа
- Бурдеки
- ТIуйзерад хIи дашуле сари
- Герга
- ТIуйзирада(ли) хIи дашулисад
- Канасираги
- ТIулизибал хи дашули сади
- Мургук
- ТIуйзерад хIи дашале сари
- Нижнее Мулебки
- Туйзӏирадӏ хIи дашули сади
- Сергокала
- ТIуйзирад хIи дашули сари
- Сергокала
- ТIуйзирад хIи дашули сари
- Урахи
- ТIул хIили башули саби.
- Урахи
- ТIуйзибад хIи дашули сари
мурего-губденская группа
- Губден
- ТIул хIини башуле саби
- Губден
- ТIуйзекан хIи дашуле сари
- Манас
- ТIуйзека хIи дашули сар.
- Мюрего
- ТIуллизекад хIи
- Мюрего
- Туйзекад хIи дашуле сар.
мугинская группа
- Муги
- ТIуллягIятта хIи дашули сади
- Муги
- ТIуллизит хIи дашули сади
кадарская группа
- Кадар
- ТIуйзака хIи дашар.
гапшиминская группа
- Шукты
- ТIуллярад хIи дашуле
муиринская группа
- Дейбук
- ТIул хIеликабииб
- Дибгалик
- Туйццир хIи адашули сади.
- Кища
- ТIуйци хIи турадикиб.
- Меусиша
- ТIуйццир хIи дашули сади
- Муиринский
- ТIуйццир хIи кадашули сади
- Муиринский
- ТIуйзибад хIи Дашули сари.
- Муйринский
- ТIуллицIир хIи кадашусади
- Нововикри
- ТIуллицид хIи адашули.
- Сиргинский Викри
- Т/уллицид х/и кадашули
- Трисанчи
- ТIуличир хIи хид кадашули
- Трисанчи
- ТIулицир хIи адашули
- Уркарах
- ТIуйцци хIи кадашули хид.
- Уркарах
- Туллицир хIи дачIиб
- Уркарах
- ХIи туллиццир кадашули сади
- Уркарах
- Тулалицил й1 башули
- Харбук
- ТIуйцер хIе кадашуле сад.
- Харбук
- ТIуйцерад хIя дашулесад
- Хуршни
- ТIуллицир хIе дахьули сад
- Ши Уркарах
- Туйцир хIи кадпшули сади
цудахарская группа
- Хаджалмахи
- ТIуллегIlела хIе дахьуле сад.
- Цудахар
- ТIуллиццела ещё ледъунне сад.
усиша-бутринская группа
- Акушинский Усиша
- ТIулицеркат хIе дахьуле сад.
- Бутри
- ТIуллицерка (туллерхIерка) э дахьулесод.
- Герхмахи
- ТIуллиццирка хIе дахьулсад.
- Герхмахи
- ТIул хIели бахьулесаб
- Гинта
- Туллицерка э дахьулесал
- Усиша
- Тул лягьерко э кадухъун
- Усиша
- ТуллехIерка хIе лед
- Усиша
- ТIуллицерка хIе дахьуле сад
- Усиша
- Туллицирка хIе дакIиб
сирхинская группа
- Нахки
- ТIуллицерка э дахьулцади
- Сирагинский Карбачимахи
- ТIуллицир гIи кадахьули
- Сирхьяла
- ТIуплицика бигIи хьадагьулцади
кайтагская группа
- Хайдакь
- ТIупIпIунццир беэ кадахьулца
мегебская группа
- Мегеб
- ТIуйзела хIи дикIуве лер
Осторожно, в кровь не наступи! (73)
литературный язык
- Литературный
- Вари, хIилизи камайцIид!
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Джагвале, хIилизе ганзмалхъад
- Дегва
- Джагвале, хIике гандзмайхъид
- Дегва
- Джоголе хIике ганз малхъуд!
- Мекеги
- Варе, хIилизе камайцIид!
- Мекеги
- МяхIкамле, хIилизе(хIийзе) гандзмавхъуд.
- Мекеги
- Воре, хIилизе гандзмалхъад
- Мекеги
- Варе, хIилике гандзмалхъада
- Мекеги
- Варе, хIилизе ганзмалхъад
- Мекеги
- Жягале, ращен хIилике ганзмарулхъада
акушинская группа
- Акуша
- Багьлали, хIелизи ганзмайхъид!
- Акуша
- Багьлаги, хIеличи ганзмайхъида!
- Акуша
- Багьлали, хIелизи ганз мяйхъид
- Акуша
- Багьлали, хIеличи ганзмайхъид!
- Акуша
- ХIера, гье лачIмалучIад
- Леваши
- МяхIкамли, гьелизи ганзмярхъид
- Леваши
- Багьлали, хIелизи ганзмархъид
- Уллуая
- Магькамли, хIялизи ганз
- Ургуба
- Вари мяхIкамли, хIелизи гандзмайхъид.
- Эбдалая
- МяхIкамли, хIелизи ганзмайхъид
урахинская группа
- Бурдеки
- МяхIкумле уэн(багьлале), хIилизе кахIацIес
- Герга
- Багьлали, хIилизи катIмайцид
- Канасираги
- Багьлали, хилизи катмайцIид
- Мургук
- Багьлале, хIилизе катмайцIид
- Нижнее Мулебки
- МяхIкумли, хIилизӏи катмайцIидӏ
- Сергокала
- Багьлали, хIилизи чяртмалхъад
- Сергокала
- Вари, хIиличи ганзмаулхъад
- Урахи
- Вари, хIилизи хьадмахьайцIуд!
- Урахи
- Багьлали хIилиши гандзмайкьуд
мурего-губденская группа
- Губден
- Багьлале, хIилизе гандзмалхъад!
- Губден
- Багьлале, хIилике къандзмавкIу
- Манас
- Варе, хIилизе ганзмайкIуд.
- Мюрего
- Варе, хIилизе кимайцIи/ганзмаулхъа
- Мюрего
- Варе, хIийке ганзмалхъад
мугинская группа
- Муги
- Вари, хIилики шякмайцIит
- Муги
- МехIкамли иркьин,хIилики шякмейцIид
кадарская группа
- Кадар
- ХIархIале! ХIилике ганзмайхъи. (ганзмавкIу, ицI-майцIи)
гапшиминская группа
- Шукты
- МяхIкамле, хIиння чекадмелзат
муиринская группа
- Дейбук
- Къугъале виркьен, катмайцIитт хIелизе
- Дибгалик
- Ччакквали, хIиличи чикатмайцIит.
- Кища
- Вари хIилики кикатмалцат.
- Меусиша
- Багьлали,хIилики кикатIмайцIит
- Муиринский
- МӏяхIкамви , хIилицци чикатмайцIит .
- Муиринский
- ХIlиличи тIахI чекатIмабилцIад.
- Муйринский
- ХIерикIи, хIлици кикатмалцIатI
- Нововикри
- Вере, хIилици катмайцIитI
- Сиргинский Викри
- Чаккали, х/илицци катмай/цит
- Трисанчи
- Вари, хIиличи чикатIмайцIит
- Трисанчи
- Багьлали , хIилици чикатIмайцIит
- Уркарах
- Къугъали, хIийцци катIмайццитта.
- Уркарах
- Къугъали, хилицци чикатмайцит
- Уркарах
- Къухъали, хIиллицци чикатIмайццит
- Уркарах
- Осторожно, й1ле кацмайкет
- Харбук
- Вари хIелицце тяхI катмайцIитI
- Харбук
- Бахьлале, хIялицце тяхI катмабалтат
- Хуршни
- ..., хIелици кканцмайхъит
- Ши Уркарах
- БахIлали хIиличи чикатмайцит
цудахарская группа
- Хаджалмахи
- Ссахъле, хIея чемалхъад (обращение к мужскому роду), чемарулхъад (обращение к женскому роду), чемадулхъаттая (обращение к множественному числу), чемабулхъад (обращение к животному).
- Цудахар
- Варе, хIея чемалхъвад!
усиша-бутринская группа
- Акушинский Усиша
- ГIяхIле иркье хьелличе чекатIмайцIутта
- Бутри
- Багьлале, элицце канц майхъит
- Герхмахи
- Варилла, хIелий чекатIмайцIитта!
- Герхмахи
- Багьлале, хIелицце катIмайцIут
- Гинта
- Элике канцмалхъат
- Усиша
- Варе, э лице канц майкIит
- Усиша
- Багьлали, хIелехIе катмайцIутI
- Усиша
- Вари хIели чекатIмайцIита
- Усиша
- Багьлале хIели чекатмайцIид
сирхинская группа
- Нахки
- Вари элице пасмалхъатта
- Сирагинский Карбачимахи
- ГIилия паччигIериццуттай
- Сирхьяла
- ТIашици бигьиле чикемерцут
кайтагская группа
- Хайдакь
- Кьарикиже, беэлцци четтир макирцатте
мегебская группа
- Мегеб
- ЦIудурле уэ, хIиличе милзади
Не мой ноги холодной водой. (57)
литературный язык
- Литературный
- ДяргIибти шинни кьяшми ицмайцид.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- ДяргIибте шинли кьвашме майцид
- Дегва
- ДаргIибте шинни кьвяшме майцид
- Мекеги
- Кьвяшме дяргIибте шинли майцид
- Мекеги
- ДугIярте шинли кьвяшме мадирцид. ДугIярте шинлизе кьвяшме мадирцид.
- Мекеги
- ДяргIибте шинли кьвашме майцид
акушинская группа
- Акуша
- Ицмайцида гIяшми дугIярти шинли
- Леваши
- ГIяшми ицмайцид дукьярти шинли
- Леваши
- Кьяшми дугIярти ши майцид
- Леваши
- ДугIярти шичир гIяшми майцида.
- Ургуба
- ДугIярти шинли гIяшми ицмайцида
урахинская группа
- Бурдеки
- ДяргIяб шинни кьвяшме майцид
- Герга
- Майцида даргIаб ший кьвашми
- Нижнее Мулебки
- Майцид кьяшми дяргIябти шинличол
- Нижнее Мулебки
- Кьвяшми дяргIябти шинли майцидӏ
- Сергокала Дешлагар
- ТIвяхIми маицуд дяргIябти шиийин
- Урахи
- ДяргIяб шӣ тIвяхIми майцудра.
- Урахи
- ДаргIябти шиъин тIвяхIми майцудра
- Урахи
- Майцуд тIяхIми дяргIябти шийини
мурего-губденская группа
- Губден
- Кьяшме дяргIибте шини майци
- Манас
- ДугIярт шичал ицмайцид накъве.
- Мюрего
- ДяргIибте шийни кьяшме ицмайци.
- Мюрего
- ДяргIибте шинни кьяшме майци.
мугинская группа
- Муги
- ДяргIябти шинли кьашми мейцит
- Муги
- Кьашм майцид дяргIябти шинличул
- Муги
- Мейцитта кьашми дяргIябти шинличул(шичул)
кадарская группа
- Кадар
- ДяргIибил шийчу кьяшме майца.
гапшиминская группа
- Шукты
- Кьашме дяръиб щинни майцит
муиринская группа
- Внутри гор
- Майцит тIахIми дяргIяб ши
- Дейбук
- ТтяргIиб ший тIяхIме майцитт
- Дейбук
- Т’яргIиб шичуле тIяхме майцит’
- Дибгалик
- ДяргIяб щичули тIахIми майцит.
- Зильбачи
- ТIахIми дяргIябти шинли майцит.
- Ираги
- Майцит тIахIми дяргIябти шинничули.
- Кища
- Майцит тIахIми дяргIиб ший.
- Меусиша
- ДяргIяб шинли тIахми майцитт
- Муиринский
- Майцит тIахIми дяргIяб шинли
- Муиринский
- Майцит тIахIми дяргIяб шинли.
- Трисанчи
- Майцит тIахIми дяргIяб шинни
- Уркарах
- ТIахIми майцит даргIяб шийчули.
- Харбук
- ДаргIиб ший тIахIме маицит.
- Харбук
- ДаргIиб ши тяхIме майцит.
- Хуршни
- Майцит тIяхIми дяргIиб щинни
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Духорси гьинни къяшми мойцид
- Бутри
- Ицмайцит(майцит) кьошме дяргIиб гьинницела.
- Герхмахи
- Духхар шинни кьошме майцитта.
- Герхмахи
- ДяргIиб шинни кўшме майцит
- Гинта
- Къашме дурххарте шинни майцIит
- Гинта
- Майцит кьяшме дяргIяибте шинницерка
- Усиша
- Майцита кьошме дяргIиб шинни.
- Усиша
- Духарти шиннизил кьяшми майцит
сирхинская группа
- Акушинский Цугни
- Духарце гьиницIала тIумме майцитIа
санжи-ицаринская группа
- Ицари
- ТIЯми маицит духар гьинни
кайтагская группа
- Кирки
- ТIаме мадирце даргIив шиней
- Кулиджа
- ТIями маицат дяргIив шинеци
кубачинская группа
- Кубачи
- Духужуд шинициль ттуме чиисмесит
мегебская группа
- Мегеб
- ДяргIиби шинчу [шийзер] дагубе мидизади
Правая рука совсем не двигается. (58)
литературный язык
- Литературный
- ЛехIил някъ гьеч вяшбикIули ахIен.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Балу някъ ца чIиъ шушбукIуле ахIина
- Дегва
- Балуй някъ аслу шишбукIуле ахIИн
- Мекеги
- Балу някъ лебгIел шишбукIуле ахIина
- Мекеги
- Балуй някъ чIиъ (бекIлел) бузуле гIехIина.
- Мекеги
- Балуй някъ чIигIра шишбукIуле ахIина
акушинская группа
- Акуша
- Балуй нахъ сеннилра ( в разговорной речи чаще используют сабсин от совсем) вашбикIули ахIен
- Леваши
- Балуй някъ сапсин вашбикIули эгьен
- Леваши
- Балуй някъ циълалра вяшбикIули ахIен
- Леваши
- Балуй някъ сапсин вяшбикьулли ахIен.
- Ургуба
- Балуй някъ сегIяйдалра вяшбикIули ахIен
урахинская группа
- Бурдеки
- ЛихIил някъ сеналла шикьбикIуле ахIин
- Герга
- Балан някъ лебъели шиш бикIули ахIин
- Нижнее Мулебки
- ЛихIил някъ либгIили шишбикIули агара
- Нижнее Мулебки
- ЛихIил някъ сенкъелра шишбикIули аг"вара
- Сергокала Дешлагар
- Балул някъ сионалла шишбикIули ахIин
- Урахи
- ЛихIал някъ сиъваналла шишбикIулēхIин.
- Урахи
- ЛихIал някъ шишбулхъулехIин
- Урахи
- Салгъай някь шиш
мурего-губденская группа
- Губден
- Балу някъ шиш ара букIуле эхIена
- Манас
- Валу накъ вара ара шишвукIуле эхена.
- Мюрего
- Балу някъ шишкьишбукIуле ахIин.
- Мюрего
- Балу някъ шишбукIуле (бузуле) ахIин.
мугинская группа
- Муги
- ГIяхIгIяр някъ сепсен вяшхIябулхъули саби
- Муги
- ГIяхIгIяр някъ сагъуналра вяшхIебикIули саби
- Муги
- ГIяхIгIяр няхъ тамай шикьбикIули аккара
кадарская группа
- Кадар
- Балу някь кIантIалра шикь-хIабукIар.
гапшиминская группа
- Шукты
- Балан няхъ бекIлел шикьбикIуле («бузурле» если в смысле «работать») акку
муиринская группа
- Внутри гор
- Алгъай шали буццулекку
- Дейбук
- ЛехIал някъ севекIал журбикIуле ахIин
- Дейбук
- ЛехIал някъ севекIал журбикIУле ахIин
- Дибгалик
- ГIяхIилил няхъ сенарра шикь бикIулакку.
- Зильбачи
- ГIяхIша някъ шикь булхъули акку.
- Ираги
- ГIяхI няхъ бикIли шикьбикIулекку.
- Кища
- ЛихIил някъ бикIли шикьбикIули акку.
- Меусиша
- ЛихIил някъ бикIли шикьбикIулиакку
- Муиринский
- Алгъай няхъ вообще шикьбикIулеккура
- Муиринский
- ГIяхI няхъ бикIлил шикьбикIулиакку.
- Трисанчи
- ГIяхI няхъ шикь бикIули акку
- Уркарах
- ГIяхI някъ шикьбикIулакку.
- Харбук
- ЛехIил няхъли шикьикIвара ируле аккваса
- Харбук
- ЛехIил няхъ цакьвилара шикьбулхъе акку.
- Хуршни
- ГIяххил няхъ шикьбикIули аккура
цудахарская группа
- Цудахар
- ЛехIе няхъ щикьал гIебикIуле саби
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Солгъай някъ вяшабикули саб
- Бутри
- Салгъай няхъ вяшал гIабикIулесаб
- Герхмахи
- ЛехIей няхъ бекIлел шикьхIабикIуле саб.
- Герхмахи
- ЛехIей няхъ бекIлел шикьбикIуле аккора
- Гинта
- Лугъой накъ шишэбикулесаб
- Гинта
- Леил няхъ шишэбикIулесаб
- Усиша
- ЛехIей няхъ бекIлел шиш гIабикIуле саб.
- Усиша
- Алгъай няхь себсен шикьхIабикIули саб
сирхинская группа
- Акушинский Цугни
- ГIяхиль няхъ гIабуццуле цаби
санжи-ицаринская группа
- Ицари
- Жягьиб няхъ буцатякку
кайтагская группа
- Кирки
- ГIяхI някъ щикъбикIулакку
- Кулиджа
- Дука няхъ шикь бикIкул аку
кубачинская группа
- Кубачи
- Гьяхиль някъ сипсун хьакь букуласаб
мегебская группа
- Мегеб
- Бархьил нягъ шиш букIуве агвара
Что у мальчика случилось с рукой? (58)
литературный язык
- Литературный
- Уршила някълис се бетаура?
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- ДерхIела някъличал се бетагьура?
- Дегва
- Се бетагьурле дархIела някълис?
- Мекеги
- Се буба дерхIела някъличал?
- Мекеги
- Уршила някъличал се бубле, се бетагьурле?
- Мекеги
- ДерхIела някъличал се агьура?
акушинская группа
- Акуша
- ДархIяла нахъис себиубсив?
- Леваши
- ДярхIяла някълис се бетаура?
- Леваши
- Уршила някълис се бииба?
- Леваши
- Се биилив дярхIяла някъис?
- Ургуба
- Се бетаурлив уршила някъис?
урахинская группа
- Бурдеки
- Си бетаурал уршила някъличол?
- Герга
- ДархIала някълис си БИТАО?
- Нижнее Мулебки
- Себитаурлен дурхIяла някълис
- Нижнее Мулебки
- ДурхIяла някъличел си битаунан?
- Сергокала Дешлагар
- Си битагьуя уршила някъличол
- Урахи
- Уршē някълис си бӣба?
- Урахи
- Уршила някълис си биле?
- Урахи
- Си битауйле уршила някьлис
мурего-губденская группа
- Губден
- Се саба дерхIела някъиз бубил
- Манас
- Се вува дерхIела някъичал?
- Мюрего
- Се бетагьура дархIала някъличел?
- Мюрего
- ДархIала някълис се бетаурле?
мугинская группа
- Муги
- Си битаура уршила някъличуб
- Муги
- ДерхIела някълис си биубли
- Муги
- ДерхIела няхъличул си биубси?
кадарская группа
- Кадар
- ДурхIяла някьис це бугьуле?
гапшиминская группа
- Шукты
- Урщила няхъличу се беуран?
муиринская группа
- Внутри гор
- Си битавле дар дархIала няхълис
- Дейбук
- ТтярхIяла някълис се бигьуба
- Дейбук
- Се бигьублея т’ярхIяла някълис?
- Дибгалик
- ДархIала няхъличули си бигьубле?
- Зильбачи
- Си библе дархIала някълис?
- Ираги
- Си битауле дархIала няхълис?
- Кища
- Си бигьубле дархIала лицIил някълис?
- Меусиша
- ДархIала някълис си бигьубле ?
- Муиринский
- Си битавле дархIала няхъличули?
- Муиринский
- Си битавле дархIала няхъличули?
- Трисанчи
- Си битавле иш дархIала няхълис?
- Уркарах
- ДархIала някълис си битаура?
- Харбук
- ДархIала няхълис се битауле?
- Харбук
- ДярхIяла няхълис се битавурле?
- Хуршни
- Си битава дурхIяла няхълис?
цудахарская группа
- Цудахар
- Урщила няхъ се бихублей?
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Се бихублей дурхьяла накълий?
- Бутри
- Се бихублей дурхIалла няхълицела?
- Герхмахи
- ДурхIяла няхълий се бихубсей?
- Герхмахи
- ДурхIяла няхъ се бихубсея
- Гинта
- Се бихуби дурхIала нахълицерко
- Гинта
- Се бихуби дурхIяла няхълиж
- Усиша
- Се батагурлей дурхIяла няхъли.
- Усиша
- ДурхIяла няхъли се бихубсей?
сирхинская группа
- Акушинский Цугни
- ДурхIялла няхълицала це бихубле?
санжи-ицаринская группа
- Ицари
- Дорхьола няхъли ця агурни ?
кайтагская группа
- Кирки
- Ци аргуле уршила някъци?
- Кулиджа
- Уршила някъуй ци агурлей ?
кубачинская группа
- Кубачи
- Галла някъициль сагулну?
мегебская группа
- Мегеб
- Уршила нягъис сия бугьуби?
Что у тебя в руке? (58)
литературный язык
- Литературный
- Се саби хIела някълизиб?
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- ХIела някъеб се саби?
- Дегва
- Се саби хIела някълизеб?
- Мекеги
- Се саби хIела някълизеб?
- Мекеги
- ХIела някъеб се леба?
- Мекеги
- Се саби хIела някъеб
акушинская группа
- Акуша
- ХIела нахълаб се сабу?
- Леваши
- ХIела някълаб се лебу ?
- Леваши
- ХIела някълаб се леба?
- Леваши
- Се сабу гьела някълабси?
- Ургуба
- Се лебу някълаб?
урахинская группа
- Бурдеки
- Си сабел хIала някълизебил?
- Герга
- Си сабе хIала някълизиб
- Нижнее Мулебки
- ХIула някълизиб сисабен
- Нижнее Мулебки
- ХIала някълизӏиб си сабен?
- Сергокала Дешлагар
- Си сабе хIула някълизиб?
- Урахи
- Си сабē хIула някълизибил?
- Урахи
- Си сабе хIула някълизиб?
- Урахи
- Си сабе хIула някьбазибил
мурего-губденская группа
- Губден
- Се саби хIела някъа
- Манас
- Се сави хела накъизе?
- Мюрего
- Се леба хIала някълаб?
- Мюрего
- ХIала някълабил се саби?
мугинская группа
- Муги
- Си саби хIела някълизибси
- Муги
- ХIела някъзиб си леба
- Муги
- Си саби хIяла няхълизиб
кадарская группа
- Кадар
- ХIâ някьизе це леба?
гапшиминская группа
- Шукты
- Се лебан хIяла няхъличеб?
муиринская группа
- Внутри гор
- Си либа ХIала някъяб
- Дейбук
- Се леба хIала някълизеб?
- Дейбук
- Се сабия хIала някълизебсе?
- Дибгалик
- Си сабе ил хIала няхълиццибил?
- Зильбачи
- Силиба хIала някълицциб?
- Ираги
- Сия хIала няхълиццибил?
- Кища
- Си сабе хIала някълициб?
- Меусиша
- Си либа хIала нукъяб
- Муиринский
- Си сабе хIала няхълицциб?
- Муиринский
- Си либа хIала няхълицциб?
- Трисанчи
- Си либа хIала някъяб?
- Уркарах
- Си хиба хIала някълицциб?
- Харбук
- Няхълице се сабен?
- Харбук
- ХIела няхълицебил се сабен?
- Хуршни
- Си сабе хIала няхълициб
цудахарская группа
- Цудахар
- ГIела няхъццебил сейи?
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Се саби гьела някълицеб?
- Бутри
- Се саби эла нахълиццеб?
- Герхмахи
- Се саби хIала няхъццебсе?
- Герхмахи
- X̅ӏала няхъццеб се леби
- Гинта
- Се саби Эла накъцеб
- Гинта
- Се саби Эла няхълицебсе
- Усиша
- Се саби гIала няхълицеб
- Усиша
- ХIала няхълизиб се Саби?
сирхинская группа
- Акушинский Цугни
- Няхълиццеб це леба?
санжи-ицаринская группа
- Ицари
- Ила Няхъуци киб це лебни ?
кайтагская группа
- Кирки
- Ци бия ила някъци ?
- Кулиджа
- Ция ила някъуци бити
кубачинская группа
- Кубачи
- Иля някъициб сисабну?
мегебская группа
- Мегеб
- Сия леби нягъизеб?муг
Не давай мне воду, даже если я очень попрошу. (58)
литературный язык
- Литературный
- Ну дебали цIакьли тиладиикIаслира наб шин малугад.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Нуни гIяхIил тилади баркьаслера наб шин малугад
- Дегва
- Нам шин малугад, нуни диха аслера
- Мекеги
- Шин малугад дизе, тиладиукIаслера
- Мекеги
- ГIяхIил тиладиукIаслера наб шин малугад. Наб (дизе) шин малугад, гIяхIил тиладиукIаслера.
- Мекеги
- ТиладиукIаслера малугад наб шин
акушинская группа
- Акуша
- Лугмалугад наб шин, нуни дебали тилади барасра.
- Леваши
- Наб шин малугад, рахли нуни дебали суравбарасра
- Леваши
- Наб шин малугад, нуни дебали тилади барасра
- Леваши
- Над шин малугада, ну дебалли тиледивикIасра.
- Ургуба
- Лугмалугада наб шин, ну дебали тилади икIухьалра
урахинская группа
- Бурдеки
- Вахъ цIакьле диха икIослера - нам шин малугад
- Герга
- Наб шин малугада, нуни гIяхIли тилади баркьусра
- Нижнее Мулебки
- Цад гIяхIли теледи икIаваслира наб шин малугад
- Нижнее Мулебки
- Наб шин малуг"адӏ,нуни гIяхIли тиладиикIаваслира
- Сергокала Дешлагар
- Малугад нам шин, нуни чIумъали тилади бакьаслира
- Урахи
- Нуни гIяхIял тиладибакьаслилла нам шин малуґад.
- Урахи
- Сиъван тиладикIваслира нам шин малугад
- Урахи
- Малугад нам шин нуни ахIли тиладибакьасли
мурего-губденская группа
- Губден
- Нам шин лугмалуга, рахле ну гIяхIял тиладиукIаслера
- Манас
- Лугмалугад нам шин, ахIял диладирукIаслера.
- Мюрего
- Ну "шин диха иле" укIаслера, малуга нам шин.
- Мюрего
- Нуни цIакьле (гIяхIле)тиладибараслера нам шин малуга (малва)
мугинская группа
- Муги
- Малугат наб шин, гIяхIли тилади даркьасалра
- Муги
- Малугат наб шин, ну гIяхIли тиладирикIасалра
- Муги
- Малугатта наб шин,ну гIяхIли тилади’икIасра
кадарская группа
- Кадар
- Ну цIакьле тилади-укIасле ра, нам шин луг-малуга.
гапшиминская группа
- Шукты
- Ну хIялчеле тиладирикIаслера, малугат наб щин
муиринская группа
- Внутри гор
- Малуккат наб шин, ну цIакьли дикъа викIасра
- Дейбук
- Наб шин малугатт цицатт тиладибаркьаслера
- Дейбук
- Руни цицат’ тилади баркьаслера наб шин малугат’
- Дибгалик
- Малуккат наб щин ,цIакьли тиледи викIасарра.
- Зильбачи
- Шин малуккат наб,куца дикъкъа викIосра.
- Ираги
- Малуккат наб шин, нуни цIакьли тилади баркьуслира.
- Кища
- Малукат наб шин, квица ну тилавикIухьал.
- Меусиша
- Нуни цIакьли тиладиикIухьал , наб шин малуккат
- Муиринский
- Малуккат наб шин дикъа викIаслира
- Муиринский
- Малуккат наб шин, ну гIяхIли дикъкъа викIвасра.
- Трисанчи
- Наб шин малукат, рахли нуни дикъа атIусра
- Уркарах
- Наб малуккатта шин, рахли цIакьли ну икIасали
- Харбук
- Наб шин малуккат нуни тиладибиркьу хIялера
- Харбук
- Шин малуккат наб, нуни дебале тилади баркьассиллера.
- Хуршни
- Малуккат наб шин, ну тилади икIухьарра
цудахарская группа
- Цудахар
- Дале девле тилабаркьаннера, дам шин малуккад.
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Малуккад наб гьин, тиладибикаслира
- Бутри
- Малуккат дам гьин, девале тиладиикIухьар.
- Герхмахи
- Дам шин малуккат, дали хIелчеле тилади баркьадра.
- Герхмахи
- Дам шин малуккат, тилади икIехIедра
- Гинта
- МалукIат дам шин, дали иркиле кIа адлера
- Гинта
- Малуккат дам шин , рахле эркиле тиладиикIехIедра
- Усиша
- Малукат дам шин,хIелчеле дали тилади баркьалера
- Усиша
- Дали тиладибакьиблехьар дам шин малукIат
сирхинская группа
- Акушинский Цугни
- Малукката дам гьин ду рикъулехьарра.
санжи-ицаринская группа
- Ицари
- Маллучит дам гьин , дул хялли теридибаркьигьанни
кайтагская группа
- Кирки
- Маллукатте дами шин дам цакIле дикканда
- Кулиджа
- Малукат дам шин, дул цIакьли гьака бивхьалра
кубачинская группа
- Кубачи
- Дами шин хамалукат, хакал хьака хаиллечун
мегебская группа
- Мегеб
- Мулугади наб шин ,сецад нуни гьари бакъакIараверхI
Надо принести воду из семи источников. (57)
литературный язык
- Литературный
- ВерхIел гIинидзла шин хес хIяджатли саби.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- ЕрхIел гIинизлизерад шин кадухес гIягIниле сари
- Дегва
- ЕрхIел гIинидзликерад шин кадухес гIягIните сари
- Мекеги
- ЙерхIел гIиндзурбела шин кадухес гIягIниле сари
- Мекеги
- ЕрхIел гIинидзлизерад шин хес гIягIниле сари.
- Мекеги
- ЕрхIел гIиндзурбазерад шин кадухес гIя|ниле сари
акушинская группа
- Акуша
- ВерхIел иникъларад шин касес гIягIнилисар
- Леваши
- Шин хес гIягIнилсар верхIел инидзлизирад
- Леваши
- Вергьел инидзларад шин хес гIягIнилисар.
- Ургуба
- ВерхIел шин авдуси меларад шин хес гIягIнилисар
урахинская группа
- Бурдеки
- ЕрхIал урунжлизерад шин кадухес ягIниле сари
- Герга
- ВерхIал гIинизлехIрад шин садухис гIягIнили сади
- Нижнее Мулебки
- Садухис гIягIнили сади ярхIал гIинизла шин
- Нижнее Мулебки
- ЯрхIал урунжӏлерадӏ шин кадухис гIягIнил саби
- Сергокала Дешлагар
- Шин атхис гIягIнилисар верхIал гIинидзлизирад
- Урахи
- ВерхIал гIиндзанирадгIилли шин хис гIягIнили сари.
- Урахи
- ВерхIел урунжлизирад шин атхис гIягIнили сари
- Урахи
- АгIнили сатхис шин верхIал инидзлишибад
мурего-губденская группа
- Губден
- ЕрхIел гIинидзизекан шин кадухес гIягIните сари
- Манас
- ВерхIел гIинизизикан шин кадухен гIягIнили сав.
- Мюрего
- ЕрхIал гIинизлизекад шин кадухес гIягIниле саби.
- Мюрего
- ЕрхIал инидзла шин кадухес гIягIнили сари
мугинская группа
- Муги
- ГIягIнили сади шин кадухара верхIел гIиниццлизитта
- Муги
- Кадухьара гIягIнили сади шин верхIел гIиниццлягIят
- Муги
- Кадухара гIягIнили сади шин верхIель гIиницлегIет
кадарская группа
- Кадар
- ЯрхIал гIянизизака шин гатес биркур.
гапшиминская группа
- Шукты
- ВерхIял гIиницлизерад щин ххес гIягIниле
муиринская группа
- Внутри гор
- Шин садукъара гIягIнили сади верхIал шигIир
- Дейбук
- ВерхIал гIиницлихIерте шин сатхара гIягIниле саби
- Дейбук
- Шин хара гIягIниле сатти верхIал гIиниц’лихIерат’
- Дибгалик
- ВерхIал урунчлер щин кадукъара гIягIнили сади.
- Зильбачи
- ВерхIал гIиницла шин, садукъкъара гIягIнили сади.
- Ираги
- Садукъара гIягIнили сади шин верхIал гIинццар
- Кища
- Садухъара гIягIнили шин саби вирхIал кикьлалихIир (гIинцар).
- Меусиша
- ВерхIал шинхълигIир шин садукъара гIягIнили сади
- Муиринский
- Шин садукъара гIягIнили сади верхIал гIиницлер
- Муиринский
- ГIягIнили сади садукъкъара шин верхIал гIинццар.
- Трисанчи
- Садукъара гIягIнили сади шин верхIал гIиницла
- Уркарах
- ГIягIнили саби адукъара шин гьар верхIъибил гIинццурбаццир. (Возможны там ошибки).
- Харбук
- ВерхIел гIиницле гIярат шин садуккара гIягIниле саби
- Харбук
- ВерхIел гIиницлегIер шин садукъкъара гIягIниле саб.
- Хуршни
- ГIянили саб садукъис щин верхIал чякьлалигIер (гIиницлигIер)
цудахарская группа
- Цудахар
- Вэрал/вIерал гIIиницлила шин къиз гIIягIIниле саб
усиша-бутринская группа
- Бутри
- ГIярал Иницла гьинн дуцес
- Бутри
- ГIагIнилесаб гьин къий ярал иницлехIерка.
- Герхмахи
- ХIерал инццерка шин къий гIягIниле саб.
- Герхмахи
- X̅ӏерал иницла шин сакъи гIягIнилесаб
- Гинта
- Вярал эрклицерко шин гьакъиш гIанилесаб
- Гинта
- ГIягIнилесад шин сакъиж вярал хIиницла
- Усиша
- ГIянилесади хъи шин гIердехI инцурбала
- Усиша
- ВерхIел инихъларад шин къис гIягIнили саб
сирхинская группа
- Акушинский Цугни
- Гьин къи гIяниле цади верал шикьила
санжи-ицаринская группа
- Ицари
- Вар кьуллацир гьин сякъи гьяжатилцаб
кайтагская группа
- Кирки
- Цаккъара агIнильце шин верал аниц
- Кулиджа
- Шин цикъанца верал гIяниццир
кубачинская группа
- Кубачи
- Ве мусаннал шин сакъи бажильсаб
мегебская группа
- Мегеб
- ВерхIал меръичела шин хес биркул
Если в рану попадет грязь, нога опухнет. (57)
литературный язык
- Литературный
- Дяхъилизи нясдеш дикалли, кьяш бумдар.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Дяхъилизе жярго дикале кьваш бумдар
- Дегва
- Дяхъилике джяргне агалле, кьвяш бумдар
- Мекеги
- Дяхъилизе джяргва агале, кьвяш бумдар
- Мекеги
- Нагагь хIегъ (джяргва, няс) агалле хIянализе (дяхъилизе) кьвяш бумдар.
- Мекеги
- Дяхъилизе джяргне дукьале, кьваш бумдар
акушинская группа
- Акуша
- Дяхъилизи хIегъ дугIяли кьяш бумдар
- Леваши
- Рахли дякъилизи джярга бикали, гIяш бумдар
- Леваши
- Дяхъилизи жярга бугIали, кьяш бумдар
- Леваши
- Дяхъила джяргни дугIяли, гIяш бумдар.
- Ургуба
- Хъасла бехIна чят дугIяли , гIяш бумдар.
урахинская группа
- Бурдеки
- Дяхъилизе няс агалле, кьвяш бумдар
- Герга
- Дахъялизи няс агали, кьваш бумдар
- Нижнее Мулебки
- Дихъялизи няс агали кьяш бундар
- Нижнее Мулебки
- Дихъяле нясдиш ардукьяли, кьвяш бумтIар
- Сергокала Дешлагар
- Дяхъилизи нястишь агали, тIвяхI бумдар
- Урахи
- Дяхъилизи нясдиш дихьāли, тIвяхI бумдар.
- Урахи
- Дяхъилизи нясдиш дихьали тIвяхI бумдар
- Урахи
- Рахли дахъилиши нас агали тIяхI бумдар
мурего-губденская группа
- Губден
- Рахле дяхъилизе джяргадеш агале, кьяш бундар
- Манас
- Дяхъилизе жярга агале, кьяш вундар.
- Мюрего
- Дяхъилизе няс дакIале, кьяш бумдар.
- Мюрего
- Дяхъилизе няс бикалле кьяш бундар
мугинская группа
- Муги
- Дякъялизи няс дакIалли, кьаш бунттар
- Муги
- ДякъялягIя няс ардукьялли, кьаш бунттар
- Муги
- Дяхъилизи няс аккалли,кьаш бунттар
кадарская группа
- Кадар
- Дяхъализе нас дикале, кьяш бумдар.
гапшиминская группа
- Шукты
- Дяхъилизе чят чекалле (дяхъи дибягъбелле), кьаш бемтессе
муиринская группа
- Внутри гор
- Дихъялицци няс аккалли , тIахI абумттар
- Дейбук
- Ттяхъилизе няс аккай тIяхI бумттар
- Дейбук
- Рахле т’яхъиличе няс д’укьяй тIях бумт’ар
- Дибгалик
- Дихъялицци пухI аккалли, тIахI бумттар.
- Зильбачи
- Дихъялицци няс кадиркой,тахI бумттар.
- Ираги
- Дихъялицци няс ккачдикалли, тIахI бумттар.
- Кища
- ДяхъилихIи няс дукьялли, тIахI бумтар.
- Меусиша
- Рахли дяхъилицци няс ардукьялли ,тахI бумттар
- Муиринский
- Рахли дихъяличи кадикалли няс, т lахI бумттар.
- Трисанчи
- Рахли дихъяличи няс кадикали, тIахI бумтар
- Уркарах
- Рахли бихъяб муссанни аккали няс, тIахI бумттар. (Тоже возможны ошибки).
- Харбук
- Дякьилице няс къячбикалле, тIахI бумттар.
- Харбук
- Дяхъилице няс дукьяхъяттилле, тIяхI бумттар.
- Хуршни
- ДяхълигIе няс кадикар, тIяхI бумттар
цудахарская группа
- Цудахар
- Дъяхъиле ччӱркне диканне, кьӱш бумтту
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Дякъиличи нас кабикаб къяш бумтар
- Бутри
- ХъяшхъилехIе чяркка-цехъ дикарле, кьош бумтту.
- Герхмахи
- Дяхъицце няс бикалле, кьош бумттар.
- Герхмахи
- Дяхъи нясбихар, кьўш бумттар
- Гинта
- Къашкъалице чад дикалле, хъаш бумту
- Гинта
- Рахле дяхъилице няс кадикар , кьяш бумту
- Усиша
- Рахле дяхъий кабикале няс,кьош бумтар
- Усиша
- Дяхъилизи няс бикали, кьяш бумдар
сирхинская группа
- Акушинский Цугни
- Дахъиле цекIал битикарле тIу бумттар
санжи-ицаринская группа
- Ицари
- Няс кидяранни дяхъаци , тIогIо бубтан
кайтагская группа
- Кирки
- Белике гIяра качдикав тягI бувтIан
- Кулиджа
- Дяхъилци гIяра чибегъал, тIя бувтан
кубачинская группа
- Кубачи
- Дихъяльце бячIя аккале, тIуй бибтиялсаб
мегебская группа
- Мегеб
- ДяхъилехIе чурукдеш бикакIа дага бемхес
Пусть мальчик помоет руки, когда придет домой. (58)
литературный язык
- Литературный
- Урши хъайгIи чариубхIели някъби дирцаб.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- ДерхIе хъули вакIибхIе някъбе дирцаб
- Дегва
- ДархIени някъбе дирцаб хъули вакIибхIеле
- Мекеги
- ДерхIели някъбе дирцаб, хъули бакIибхIеле
- Мекеги
- Хьули вакIибхIеле, уршили някъбе дирцаб. Уршили някъбе дирцаб, хъули вакIибхIе.
- Мекеги
- ДерхIе хъули вакIибхIеле, някъбе дирцаб
акушинская группа
- Акуша
- ДархIяни нахъби дирцаб, хъайи вакIибхIяли
- Леваши
- ДярхIяни някъби дирцаб, хъайи вакIибхIели
- Леваши
- Уршини някъби дирцаб, хъайи чарухъунхIели
- Леваши
- ДярхIяни някъби дирцаб, хъайи вакIибхIелли.
- Ургуба
- Някъби дирцаб дярхIяни, хъайъи вакIибхIели
урахинская группа
- Бурдеки
- Уршини някъбе дирцаб, хъули вакIибхIале.
- Герга
- ( нет подходящего для перевода слова) дархIа хъули вакIибхIали, някъби дирцихъис
- Нижнее Мулебки
- ДурхIялизи нягъби дирцихъа хъули вакIибхIяли
- Нижнее Мулебки
- ДурхIяли някъби дирцаб. хъули лявкьвяхIяли
- Сергокала Дешлагар
- Хъули вакIибхIели, някъби дирцаб уршиин
- Урахи
- Уршилиини хъайгIи вакIибхIили някъби дирцаб.
- Урахи
- ХъайгIи вакIибхIили уршилис някъби дирцаб.
- Урахи
- Урши вакIибхIели дирцаб някьби
мурего-губденская группа
- Губден
- ДерхIени някъбе дирцаб, хъули вакIибхIеле
- Манас
- Дирцав дерхIени накъве, хъули вакIивхIеле.
- Мюрего
- ДархIа хъули вакIибхIале, някъбе дирцаб
- Мюрего
- ДархIа хъули вакIибхIале някъбе дирцаб.
мугинская группа
- Муги
- Уршили някъби дирцаб, хъули вакIибгIели
- Муги
- Дирцаб някъби дерхIели хъули вакибгIяли
- Муги
- ДерхIе ли няхъби дирцаб,хъули вакIибгIели
кадарская группа
- Кадар
- Урши-дурхIя хъули вакIибхIале някьбе дирцаб.
гапшиминская группа
- Шукты
- Хъули чарубял, нахъбе дирцаб урщили
муиринская группа
- Внутри гор
- ГIив дерцаб няхъби дархIали, хъайи вачIибхIи
- Дейбук
- ТтярхIя хъули вакIибхIеле някъбе ттирцаб
- Дейбук
- Хъули уввакIибхIеле дярхIЯлт някъбе дирцаб
- Дибгалик
- ХъайгIи чаригьубхIи дархIали няхъби дерцаб.
- Зильбачи
- ДархIаци някъби дерцихъа,хъайи авхъунхIи.
- Ираги
- ДархIали няхъби дерцаб, къайи вачIибхIили.
- Кища
- Гьалли дархIали някъб дирцаб, гIи вакIаб хъайгIи.
- Меусиша
- ДархIа хъули вакIибхIели някъби дерцаб
- Муиринский
- ДархIали дерцаб няхъби хъайи вачIибхIи
- Муиринский
- Биквалли дархIали няхъби дерцаб, вачIибхIили хъайи.
- Трисанчи
- БегIла гьалли дархIали дерцаб няхъби , хъайгIи вачIибхIи
- Уркарах
- ДархIали дерцаб някъби, хъайгIе вачIибхIели.
- Харбук
- Хъули вакIиб хIели, дархIали няхъбе дерцаб.
- Харбук
- Хъули вакIибхIеле, дярхIяли няхъбе дерцаб.
- Хуршни
- ДурхIяли няхъби дирцаб, хъули вачIибхIела
цудахарская группа
- Цудахар
- Хъули вачIибкъаллиз, урщиле нухъбе дирцаа
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Дирцекъа някъби
- Бутри
- Нахъбе дирцехъий бурса дурхIяцце, хъули вакIибкъеле.
- Герхмахи
- Хъули вакIибхIал дурхIяли нохъбе дирцаб.
- Герхмахи
- ДурхIяцце нўхъбе дирцахъа хъули вакIибхIели
- Гинта
- ДурхIали нахъбе дирцаб хъуливакибхIале
- Гинта
- ДурхIяли няхъбе дирцаб, хъули вакIибхIяле
- Усиша
- Дирцаб дурхIяли няхъбе ,вакIибхIели хъули.
- Усиша
- ДурхIяли хьули вакIибхIели няхъби дирцаб
сирхинская группа
- Акушинский Цугни
- Хъули вачIибгьерал нухъбе дирца ага
санжи-ицаринская группа
- Ицари
- Доргьол няхъби дирцаб, хъил сягъибял
кайтагская группа
- Кирки
- Дирца някъбе хъилькагъивкIель
- Кулиджа
- Уршили няхъби дирцав, хъил кегъивгван
кубачинская группа
- Кубачи
- Галдиль нукбе чидисака, киль вакумутиль
мегебская группа
- Мегеб
- Уршилини нугъя даза бетIа , хъули вакIибиягъе
У меня на ноге появилось странное пятно. (57)
литературный язык
- Литературный
- Дила кьяшличи ца мягIниагар дамгъа бакIиб.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Дила кьвашликеб багьарибуб гIяжаибил данкъа
- Дегва
- Дила кьвяшликеб тамашала данкъа багьарибуб
- Мекеги
- Дила кьвяшлизеб тамашала данкъа дурабухъун
- Мекеги
- Дила кьвяшликеб гIяжаибил дамкъа дакIубухъун, дакIубудь (багьрибухъун, багьарибуб)
- Мекеги
- Дила кьвашликер аврумме дагьаридуб
акушинская группа
- Акуша
- Диля кьяшличиб гIейабси пIяцIа багьарбиуб
- Леваши
- Дила гIяшличиб багьарбиуб гIяжаэбси пяцIа
- Леваши
- Дила кьяшлизиб дакIубииб гIяжаибси пяцIа
- Леваши
- Дила гIяшичиб гIяжаибси дамгъа багьарбиильсаб.
- Ургуба
- Дила гIяшличиб гIяйабси пяца хяб дакIубиубли
урахинская группа
- Бурдеки
- Дила кьвяшикеб тамашала дамкъа бакIиб
- Герга
- Дила кьвашлизиб ца тамашала этIа багьарбигьо саб
- Нижнее Мулебки
- Дила кьяшлизиб бахIарбиуб гIяжаибил дамгъа
- Нижнее Мулебки
- Дила кьвяшликиб тамашала дӏамкъа дакIубухIун
- Сергокала Дешлагар
- Дила твяхIлизиб багьарбиб гIяжаибиль дамкъа
- Урахи
- Дила тIвяхIлишиб ца гIяжēиб дамкъа багьарибӣли саби.
- Урахи
- Дила тIвяхIлишиб гIяжегIиб дамкъа багьарибиб
- Урахи
- Дила тIяхIлизиб багьарабиб гIяжаибил дамгъа
мурего-губденская группа
- Губден
- Дила кьяшике гIяжеибил данкъа бакIиб
- Манас
- Дила кьашике вакIив гIяживил данкъа.
- Мюрего
- Дила кьяшликеб хIебалуй дамкъа багьрибуб
- Мюрего
- Дила кьяшликеб тамашала дамкъа багьрибубле саби
мугинская группа
- Муги
- Кьашликиб дила тамашала ттангъа багьарбиуб
- Муги
- Дила кьашликиб тамашала ттангъа бакIубиуб
- Муги
- Дила кьашликиб багьарбиуй саби гIяжибси ттангъа
кадарская группа
- Кадар
- Дия кьяшике тамашай дамгъа дакIу-бугьуб.
гапшиминская группа
- Шукты
- Дила кьашличеб гIяламатзе пIяцIа дакIубиб
муиринская группа
- Внутри гор
- Дила тIахIлицциб дикIара ттамгъа абиб
- Дейбук
- Ттила тIяхIлизеб тамаша ттамгъа абигьуб
- Дейбук
- Т’ила тIяхIлике б тамашала бясунсе мер абигьуб
- Дибгалик
- Дила тIахIличиб тамашаган ттамгъа абигьубли саби.
- Зильбачи
- Дила тахIлицциб дикIара пIяцIа абибли хиб.
- Ираги
- Дила тIахIлицциб дакIубиб тамашаган ттамгъа.
- Кища
- Дила тIахIликиб дикIара тамгъа бакIиб.
- Меусиша
- Дила тIахIлицциб цадикIара ттамгъа абигьуб .
- Муиринский
- Дила тIахIличиб абиб дикIара ттамгъа.
- Трисанчи
- Дила тIахIлициб бачIибил хиб тамашала тугъ
- Уркарах
- Дила тIахIлицци абигьуб тамашан пIяцIа.
- Харбук
- Дила тIахIлицеб ца диккара тамгъа бакIиб.
- Харбук
- Дила тIяхIликеб ца дикIара ттамгъа лебабиб.
- Хуршни
- Дила тIяхIличиб багьарбигьуб хъахси (сикIал/сурат)
цудахарская группа
- Цудахар
- Дила кьӱшлиццеб нихьсе щухIури дукIубухъун.
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Дила къяшлизиб дикарсе тамгъа леб
- Бутри
- Дила кьошликеб бахарбихуб гIажибсе ттамгъа
- Герхмахи
- Дила кьошлиццеб дикIарсе авра бакIибсаб.
- Герхмахи
- ДикIарсе дамкъа бакIиб дила кьўшлиццеб
- Гинта
- Дила хъашликеб дикарсе тамгъа битагур
- Гинта
- Дила кьяшлиб дакIубихуб дикIарсе тамгъа
- Усиша
- Дила кьошлицеб дакIубухъунне дикIарсе хъалип леб
- Усиша
- Дила кьяшлизиб тамашала къаяв бахарбиуб
сирхинская группа
- Акушинский Цугни
- Дила тIулигеб бикIарце тамгъа дукIубухъун
санжи-ицаринская группа
- Ицари
- Лида тIогIоличиб тамашаци цикьал леб
кайтагская группа
- Кирки
- Дила тягIли би тамашала кIант
- Кулиджа
- Дила тIялжи странный къвяча турабичив
кубачинская группа
- Кубачи
- Диля туижиб сизибиляху тIамгъа агулсаб
мегебская группа
- Мегеб
- Дила дагаличеб гIяжягIяби бярчIу гьаъ бугьуб
В горах есть одно маленькое село. (51)
литературный язык
- Литературный
- Дубриб ца кьицIаси ши кIеб.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Дубуртазеб ца биштIал ши кIеб
- Дегва
- Дубуртазеб ца биштIал ши леб.
- Мекеги
- Дубуртазеб леб ца биштIал ши
- Мекеги
- Дубуртазеб ца биштIал ши теб
- Микlехlела
- Ца биштIал ши кIебил(тебил) саби дубуртазеб. Дубриб биштIал ши кIебил(тебил) саби. Дубуртазеб(дубриб) ца ши кIеб(теб)
акушинская группа
- Акуша
- Дубуртазиб ца биштаси ши ле саб
- Леваши
- Дубуртазиб леб ца биштIал ши
- Леваши
- Дубуртазиб лебсаб ца биштІаси ши.
- Леваши
- Дубуртазиб леб ца биштIаси ши
- Уллуая
- Дубуртазиб кIеб ца биштIаси ши
урахинская группа
- Бурдеки
- Дубуртазеб ца биштIал ши леб
- Герга
- Дубуртазиб теб биштIал ши
- Герга
- Дубуртазиб леб ца биштIал ши
- Мургук
- Дувуртазев хев ца виштIал ши.
- Нижнее Мулебки
- Дубуртазӏиб ца биштIат ши либ
- Сергокала
- Дубуртазиб либ ца биштIал ши
- Сергокала
- Дубуртазиб тиб ца бибгIял щи
- Урахи
- Дубриб ца биштIал ши кIиб.
- Урахи
- Дубуртазиб ца биштIал ши кIиб
мурего-губденская группа
- Губден
- Дубуртезе леб биштIал ши.
- Губден
- Дубуртазе ца биштIал ши лебил саби
- Мюрего
- Дубуртезеб леб ца биштIал ши
- Мюрего
- Дубуртазеб ца биштIал ши леб.
мугинская группа
- Муги
- Дубуртазиб хяб ца биштIуси ши/махьхьи
- Муги
- Дубуртазиб кIеб ца биштIаси ши
- Муги
- Дубуртазиб биштIуси ши кIеб
- Муги
- Дубуртазиб леб ца биштIаси ши
кадарская группа
- Кадар
- Дубуртизе леб ца виргил ши.
муиринская группа
- Дибгалик
- Дубуртацциб ца биштIяган ши чIиб.
- Ираги
- Дубуртацциб чIиб ца биштIаган ши
- Кища
- Дубуртациб дила биштIа ши кIиб.
- Кища
- Дубуртациб бищтIаси щи кIиб
- Меусиша
- Дубуртациб биштIаси ши кIиб
- Трисанчи
- Дубуртачиб либ ца бибгIя(биштIал) ши
- Трисанчи
- Дубуртациб чIиб(тиб, хиб) ца биштIаси ши
- Уркарах
- Дубуртацци чIиб ца биштIал ши
- Харбук
- Дубуртаццеб леб ца биштIуссе ши.
- Хуршни
- Дубуртацциб кIиб ца никIусси щи
- Чумли
- Дубуртацциб тиб ца биштIаган ши.
цудахарская группа
- Хаджалмахи
- Дабуртаццеб ца никIасе щи чIеб
- Цудахар
- Дубуртаццеб ца Ника щи леб.
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Дабуртаяб ца никIасе щи леб.
- Герхмахи
- Дабуртаяб никIасе ца ши теб
- Гинта
- Дубуртацеб цIа никIусе ши хеб
- Усиша
- Дубуртаццеб леб ца никIасе ши
- Усиша
- Дабуртацеб леб ца ник/асе ши
сирхинская группа
- Сурх1инский Цугни
- Дубуртаццеб ца никIаце щи леб
кайтагская группа
- Джаугад
- Дубурталцци бигIра ца НикIва щщи
- Кирки
- Дубурци би никьо ши
мегебская группа
- Мегеб
- Гъирмезеб леби ца биштIал ши
Чем твое место, мое место лучше. (51)
литературный язык
- Литературный
- 1. ХIела мерличиб дила гIяхIси саби. 2. ХIела мерван ахIи, дила гIяхIси саби.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- ХIелайкеб дила мер гIяхIна саби
- Дегва
- ХIела мерликем дила мер гIяхIна саби.
- Мекеги
- ХIела мелликеб, дила мер гIяхIна саби
- Мекеги
- ХIела мерликеб дила мер гIяхIна саби
- Микlехlела
- ХIелайкеб дила мер-муса гIяхIнай саби.
акушинская группа
- Акуша
- ХIела мерличиб дила мер гIяхIсаб (гьалабсаб)
- Леваши
- ХIела мерличиб дила мер ахIили саби
- Леваши
- Гьела мерличиб, дила мер гІяхІсаб.
- Леваши
- ХIела мерличиб, дила мер гIяхIси саб
- Уллуая
- Гьела мерличиб дила мер гIахIли саб
урахинская группа
- Бурдеки
- Дила муса хIалайкем гIяхIна саби
- Герга
- ХIала мер_икиб, дила мер гIахIна саб
- Герга
- ХIала мер икиб ( муса икиб ), дила мер (муса ) гIахIна саб
- Мургук
- ХIала мерикем, дила мер гIяхIна сави.
- Нижнее Мулебки
- ХIала мусаикир, дила муса гIяхIна саби
- Сергокала
- ХIула мусалишиб, дила муса гIяхIна саб
- Сергокала
- ХIула мусайщиб, дильа муса ахIна саби
- Урахи
- 1. ХIулайшиб дила муса гIяхIна саби. 2. Дила муса гIяхIна саби, хIулаъваннāхIи.
- Урахи
- ХIулайшиб дила муса ункъли саби
мурего-губденская группа
- Губден
- ХIела меликем дила мер гIяхIбай саби.
- Губден
- ХIела меликем дила гIяхIбай саби
- Мюрего
- ХIела мерликем, дила мер гIяхIна саби
- Мюрего
- ХIала мерликем, дила мер гIяхIна саб.
мугинская группа
- Муги
- ХIяла мерликиб,дила мер гIяхIси саби
- Муги
- ХIела мерликитта, дила мер гIяхIли саби
- Муги
- Силикит хIяла мер дилаликитта гIяхIси
- Муги
- ХIела мелликир дила мер гIяхIси саби
кадарская группа
- Кадар
- ХIя меликем, дийа мер гъулайил цаби
муиринская группа
- Дибгалик
- ХIалайчир дила мусса гIяхIиган саби.
- Ираги
- ХIала муссачир, дила мусса гIяхIиган саби
- Кища
- ХIала мирикиб, дила мир гIяхси саби.
- Кища
- ХIала мусакир, дила муса гIяхси саби
- Меусиша
- ХIала мирликир ,дила мир гIяхIли саби
- Трисанчи
- ХIала муссаличир, дила мусса гIяхIси саби
- Трисанчи
- ХIала муссаличир , дила мусса гIяхIиган саби
- Уркарах
- Аммаки хIала муссаличи дила мусса гIяхIиган саби.
- Харбук
- ХIела мерликел дила мер гIяхIсе саб.
- Хуршни
- ХIала муссаличир, дила мусса гIяхси саби
- Чумли
- ХIала муссаличиб, дила мусса гIяхIиган саби.
цудахарская группа
- Хаджалмахи
- ГIяла муссая гьираб, дила мусса гIяссе саб/ ГIяла муссаякинра дила мусса гIяссаб
- Цудахар
- ГIалаллекар дила мергва гIӏяхIсе саби.
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- ХIала меллирка дила мер гIяхIссаб.
- Герхмахи
- X̅ӏалаллирка дила мер гIяхIссаб
- Гинта
- Эла муссалирка, дила мусса ахIлесаб
- Усиша
- ХIала мерлиркад, дила мер гIяхIси саб
- Усиша
- Г/ала мерлирка ,дила мер г/ях/саб
сирхинская группа
- Сурх1инский Цугни
- Эла муссалехIер дила мусса гIяхццаби
кайтагская группа
- Джаугад
- Ила эттен дила мусса гIяхIци ца
- Кирки
- Ила аттен дила мусса гIяхIле
мегебская группа
- Мегеб
- ХIалайчеб дила меръ гIяхил леб
Тебе досталось самое хорошее место. (51)
литературный язык
- Литературный
- ХIед бегIлара гIяхIсигъуна мер бикиб.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- ХIед бикIиб бегIлара гIяхIна мер
- Дегва
- ХIед бегIлара гIяхIна мер бикиле саби.
- Мекеги
- ХIед бикиб бегIлара гIяхIна мер
- Мекеги
- ХIед бегIлара гIяхIна мер бикиб
- Микlехlела
- ХIед бегIла гIяхIна мер (муса) бикибил саби. ХIед бегIла гIяхIна мер (муса)бикиб.
акушинская группа
- Акуша
- ХIед бикиб бяъляра гIяхIси мер
- Леваши
- ХIед бикиб бегIла гIяхIси мер
- Леваши
- Гьед бикилисаб беълара гІяхІси мер.
- Леваши
- ХIед бикиб беълара гIяхIси мер
- Уллуая
- Гьед бикиб бегIлара гIахIси мер
урахинская группа
- Бурдеки
- ХIад бегIла гIяхIна муса бикиб
- Герга
- ХIад беълара гIахIна мер ( муса) бикиб
- Герга
- ХIад бикиб беъалара гIахIна мер ( муса)
- Мургук
- ХIад вегIлалла гIяхIна мер викив.
- Нижнее Мулебки
- ХIадӏ бегIлара гIяхIна муса бикиб
- Сергокала
- ХIуд бихьиб бегIлара гIяхIна муса
- Сергокала
- ХIуд бегIля вхIна муса бихьили саби
- Урахи
- ХIуд бегIлалла гIяхIна муса бихьиб.
- Урахи
- ХIуд бегIла гIяхIна муса бихьили саби
мурего-губденская группа
- Губден
- ХIет бегIла гIяхIбай мер бикиле саби.
- Губден
- ХIет бегIлара гIяхIбай мер бикиб
- Мюрего
- ХIад бегIлара гIяхIна мер бикиб
- Мюрего
- ХIад беъла гIяхIна мер бикиб.
мугинская группа
- Муги
- ХIят бегIлара гIяхIси мер бикиб
- Муги
- ХIят бягIлара гIяхIси мер бикиб
- Муги
- Бахъ гIяхIси мер бикиб хIятт
- Муги
- ХIят бягIлара гIяхIси мер бикиб
кадарская группа
- Кадар
- ХIатI бикиб бегIра гIяхIалил мер.
муиринская группа
- Дибгалик
- ХIат бегIлара гIяхIиган мусса бичибли саби.
- Ираги
- ХIат бичиб бегIла гIяхIиган мусса
- Кища
- ХIат багIлара гIяхси мир бикиб.
- Кища
- ХIат багIла гIяхси муса бикиб
- Меусиша
- ХIат бегIла гIяхIси мусса бикибли саби
- Трисанчи
- ХIат бичиб бегIла гIяхIиган (гIяхIси ) мусса(мер)
- Трисанчи
- ХIала бегIлара гIяхIин мусса саби
- Уркарах
- ХIат бичиб бегIлара гIяхIиган мусса.
- Харбук
- ХIет бегIла гIяхIсе мер бикиб саб.
- Хуршни
- ХIат бичиб багIла гIяхси мусса
- Чумли
- ХIат бичиб бегIла гIяхIиган мусса.
цудахарская группа
- Хаджалмахи
- ГIят бягIинра гIяхIбагIял мусса бичибсаб
- Цудахар
- ГIат бегIӏра гIӏяхIбагIӏел мергва бичиб.
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- ХIат беъла гIяхIсе мер бикибсаб.
- Герхмахи
- X̅ӏат беъла гIяхIсе мер бикибсаб
- Гинта
- Эт бегIла ахсе мусса бикIиб
- Усиша
- ХIат бегIлара гIяхIсе мер бикиб
- Усиша
- Г/ат бикиблесаб бег/ла г/ях/се мер
сирхинская группа
- Сурх1инский Цугни
- Эт бегIла гIяхце мусса бичиб
кайтагская группа
- Джаугад
- Эттижи багь гIяхI мусса бягъив
- Кирки
- Этти бичив гIяхI мусса
мегебская группа
- Мегеб
- ХIад баиб гIяхил меръ
Вам достанутся самые хорошие места. (51)
литературный язык
- Литературный
- ХIушаб бегIлара гIяхIти мерани диркур.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- ХIушаб диркур дегIлара гIяхIте меране
- Дегва
- ХIушаб дегIлара гIяхIте меране диркур.
- Мекеги
- ХIушаб дикиб дегIлара гIяхIте меране
- Мекеги
- ХIушаб дегIлара гIяхIте меране диркур
- Микlехlела
- ХIушаб дегIла гIяхIте маране диркур. ДегIла гIяхIте меране хIушаб диркур.
акушинская группа
- Акуша
- ХIешаб диркар дягIляра гIяхIти мерани
- Леваши
- ХIушаб диркур дегIла гIяхIти мерани
- Леваши
- Гьушаб диркур деълара гІяхІти спраги.
- Леваши
- ХIушаб диркур деълара гIяхIти мерани
- Уллуая
- Гьишаб диркур дегIлара гIагьти мерани (мермуса - иногда)
урахинская группа
- Бурдеки
- ХIушаб дегIла гIяхIте мусне диркур
- Герга
- ХIушиб беъалара гIахIти мерани ( мусни)диркур
- Герга
- ХIушиб диркур деъалара гIахIти мерани (мусни)
- Мургук
- ХIушав диркур вегIлалла гIяхIте мусне.
- Нижнее Мулебки
- ХIушиб дегIлара гIяхIти мусни диркур
- Сергокала
- ХIушим дирхьур бегIлара гIяхIти мусни
- Сергокала
- Нушим дирхIур бегIла ахIти мусни
- Урахи
- ХIушим бегIлалла гIяхIти мусни дирхьур.
- Урахи
- ХIушим бегIла гIяхIти мусни дирхьур
мурего-губденская группа
- Губден
- ХIушаб диркур бегIлара гIяхIте мусре.
- Губден
- ХIушаб бегIлара гIяхIте мусне диркур
- Мюрего
- ХIушаб бегIлара гIяхIте мусне диркур
- Мюрего
- ХIушаб беъла гIяхIте меране дилкан.
мугинская группа
- Муги
- ХIушаб бегIлара гIяхIти мер-муса дирку
- Муги
- ХIушаб диркур бягIлара гIяхIти мерани
- Муги
- Бахъ гIяхIси мер бикиб хIушаб
- Муги
- ХIушаб бягIлара гIяхIси мусни диркур
кадарская группа
- Кадар
- ХIушам диркур бегI гIяхIте мусре.
муиринская группа
- Дибгалик
- ХIушаб бегIлара гIяхIти мусни диркур.
- Ираги
- ХIушаб диркур бегIлара гIяхти мусни
- Кища
- ХIушиб диркур дагIла гIяхти мирани (мусни).
- Кища
- ХIущиб дагIла гIяхти мусни диркур
- Меусиша
- ХIушаб бегIла гIяхIти муссни диркур
- Трисанчи
- ХIушаб диркур бегIла гIяхIти мусни
- Трисанчи
- ХIушаб гIяхIти муссни къарши диркур
- Уркарах
- ХIушаб биркур бегIлара гIяхIти мусни
- Харбук
- ХIушеб дегI гIяхIте мусне диркур.
- Хуршни
- ХIущиб диркат багIла гIяхти мусни
- Чумли
- ХIушаб диркур бегIла гIяхIти мусни.
цудахарская группа
- Хаджалмахи
- ГIущаб дягIинра гIяхIдагIялте мусне дирку
- Цудахар
- ГIат дегIӏра гIӏяхIдагIӏелте мергвне дирку.
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- ХIущаб беъла гIяхIте мусне дирку.
- Герхмахи
- X̅ӏущаб беъла гIяхIте мусне дирку (диркутесад)
- Гинта
- Ищиб бегIла ахте мусне диркIу
- Усиша
- ХIушаб бегIлара гIяхIте меране диркор
- Усиша
- Х/ушаб дирку бег/ла гях/те меране
сирхинская группа
- Сурх1инский Цугни
- Эщиб бегIла гIяхце мусне диркар
кайтагская группа
- Джаугад
- Нищщай багьлала гIяхI муссуппи дигъар
- Кирки
- Нишай биркар гIяхI мусса
мегебская группа
- Мегеб
- ХIушаб дааси гIяхила гIяхил меръане
У девочки лоб горячий. (51)
литературный язык
- Литературный
- Рурсила анда буцIарли саби.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Рурсила анда буцIарле саби
- Дегва
- Рурсила анда буцIарле саби.
- Мекеги
- Рурсила анда буцIалле саби
- Мекеги
- Рурсила анда буцIарле саби
- Микlехlела
- Рурсила анда буцIарил саби.
акушинская группа
- Акуша
- Рурсила анда буцIарлисаб
- Леваши
- Рурсила анда буцIарли саби
- Леваши
- Рурсила анда буцІалли саб.
- Леваши
- Рурсила анда буцIарли саб
- Уллуая
- Рурсила анда буцIал саб
урахинская группа
- Бурдеки
- Рурсила онда буцIарле саби
- Герга
- Рурсила анда буцIарли саб
- Герга
- Рурсила анда буцIа(р)ли саб
- Мургук
- Рурсила анда венжулле сави.
- Нижнее Мулебки
- Рурсила андӏа буцIарли саби
- Сергокала
- Рурсила анда буцIарли саб
- Сергокала
- Рурсе анда буцIали саби
- Урахи
- Рурсила анда буцIалли саби.
- Урахи
- Рурсе анда буцIалли саби
мурего-губденская группа
- Губден
- Рурсила анда буцIарле саби.
- Губден
- Рурсила анда буцIарил саби
- Мюрего
- Рурсила анда буцIарле саби
- Мюрего
- Рурсила анда буцIарле саб.
мугинская группа
- Муги
- Рурсила антта буцIарли саби
- Муги
- Рурсила антта буцIарли саби
- Муги
- Рурсила Анита буцIарли саби
- Муги
- Рурсила антта буцIарли саби
кадарская группа
- Кадар
- Рурсила анда буцIале цаби.
муиринская группа
- Дибгалик
- Рурсила антта буцIарли саби.
- Ираги
- Рурсила антта буцIарли саби
- Кища
- Рурсила анта буцIарли саби
- Кища
- Рурсэ антIа бимчIули саби
- Меусиша
- Рурсила антта буцIарли саби
- Трисанчи
- Рурсила анта буцIарли саби
- Трисанчи
- Иш рурсила антта буцIарли саби
- Уркарах
- Рурсила антта буцIарли саби.
- Харбук
- Рурсила антта бемччур саб.
- Хуршни
- Рурсилла антта буцIарли саб
- Чумли
- Рурсила антта буцIарли саби.
цудахарская группа
- Хаджалмахи
- Рурссила антта буцIурле саб
- Цудахар
- Рурссила внтта буцIарле саби.
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Рурссила антта буцIалле саб.
- Герхмахи
- Рурссила антта бемччулле саб
- Гинта
- Рурсила анта буцIаллесаб
- Усиша
- Рурсила антIа буцIарли саб
- Усиша
- Рурсила ант'а буц/арле саб
сирхинская группа
- Сурх1инский Цугни
- Рурсила анта буцIарле цаби
кайтагская группа
- Джаугад
- Рирсила антта буцIархIябякъил ца
- Кирки
- Рирсила анта буцIарли
мегебская группа
- Мегеб
- Дурсила анда буцIале леб
Если его ударят, он тоже ударит. (51)
литературный язык
- Литературный
- Рахли сунечи бяхъялли, суненира бирхъу.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Итис бяхъале, суненира бирхъу
- Дегва
- Гьихис бяхъялле, суненра бирхъу.
- Мекеги
- Ихике бяхъалле - суненра дирхъу
- Мекеги
- Ихис бяхъале суненра бирхъу
- Микlехlела
- Илис дяхъялле, илинира дирхъу. Илике бяхъялле, илинра бирхъу.
акушинская группа
- Акуша
- Илис бахъали, суненра берхъу
- Леваши
- Рахли итис бяхъали итинира бирхъу
- Леваши
- Или с бяхъалли, илинира бирхъу.
- Леваши
- Илизи бякъядли, илинира бирхъу (илинира чарбалта)
- Уллуая
- ИкIис бахъали икIинира бирхъу
урахинская группа
- Бурдеки
- Сунеке бяхъялле, суненира бярхъвя
- Герга
- Ихики бахъали, ихинра бирхъа
- Герга
- Ихики бахъали, ихинра бирхъа
- Мургук
- Ихике дяхъялле, сунеэнра дирхъу.
- Нижнее Мулебки
- Гьихики бяхъяли, гьихилира бархъвя
- Сергокала
- Ихиши бяхъяли, ихиинна бихъя
- Сергокала
- Суниши бяхъяли, сунииннв ююв бих
- Урахи
- Суниши бяхъя̄ли, суниинна бихъвя.
- Урахи
- Гьитиши бяхъяли, суниинна бихъвя
мурего-губденская группа
- Губден
- Рахле ихис бяхъале, ихини чарбариле бирхъу.
- Губден
- Рахле сунеке бяхъалле, суненира бирхъу
- Мюрего
- Рахле сунеке бяхъале, суненира бирхъу
- Мюрего
- Илике дяхъале, суненира дирхъя.
мугинская группа
- Муги
- Ихис бяхъялли, ихилира бирхъя
- Муги
- Рахли гьитизи бяхъялли, гьитилира бирхъа
- Муги
- Сунес бахъялли илилира бирхъяр
- Муги
- Ишис бяхъялли ихилира бирхъу
кадарская группа
- Кадар
- Итике бахъале, итини ра бирхъу
муиринская группа
- Дибгалик
- Сунис бяхъялли, суннира бярхъва.
- Ираги
- Рахли сунис бахъалли, суннира бирхъа
- Кища
- Рахли итис бяхъялли, итилира бирхъя.
- Кища
- ИкIис бяхъяли, икIилира бирхъя
- Меусиша
- Рахли ихис бяхъялли ,суннира бирхъа
- Трисанчи
- Итис бихъялли, итилира бирхъвя
- Трисанчи
- Ишис бихъяли, ишилира бирхъвя
- Уркарах
- Рахли ихис бахъялле, ихилира бирхъяр. (Не уверен что правильно написал)
- Харбук
- Ихис бяхъялле, ихирра бирхъу.
- Хуршни
- Итис бяхъалли, итилира бярхъу
- Чумли
- Сунис бяхъялли, суннира бирхъя.
цудахарская группа
- Хаджалмахи
- Ихиз бяхъанне, ихилера бирхъö
- Цудахар
- Итиз бяхъянне, сунелира бирхъӱ.
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Гьитий бяхъялле, сунелира бирхъу.
- Герхмахи
- Сунеж бяхъялле, сунелира бирхъу
- Гинта
- Ихиш бахъалле сунилира бирхъу
- Усиша
- Рахли итий бяхъалли, сунелира бярхъор
- Усиша
- Рахле гьитий бяхъяле,сунели чербярхъи
сирхинская группа
- Сурх1инский Цугни
- Цуни бяхъарле цуннира бурхъу
кайтагская группа
- Джаугад
- Гьехея бергьал, гьихелра биргьар
- Кирки
- Белики иж куцIвиркар , гьел атте куцIвиркар( вроде неправильно перевела ,но вторую часть правильно)
мегебская группа
- Мегеб
- Итиче баахъакIа итинира баахъас
На это место не садись. (51)
литературный язык
- Литературный
- Иш мерличи камаруд.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Иш мерлике камаръуд
- Дегва
- Гьиш мерлике камаръуд.
- Мекеги
- Иш меллике камаръуд
- Мекеги
- Иш мерлике камаръуда
- Микlехlела
- Иш мерлике (мусалике) камаръуда.
акушинская группа
- Акуша
- Иш мерля камарируда
- Леваши
- Иш мерличиб камайруд
- Леваши
- Из мерличи камайруд.
- Леваши
- Иш мерличи камайруд
- Уллуая
- Ит (икI, итабси, иль - в зависимости от контекста) мерличи камайруд
урахинская группа
- Бурдеки
- Гьиш мусани камайруд
- Герга
- Иш мерлики ( мусалики ) катмер_уда
- Герга
- ГIеш мерлики ( мусалики) катмер’уда
- Мургук
- Иш мерлике кетмеръуд.
- Нижнее Мулебки
- Гьех мусалики кадӏмеръудӏ
- Сергокала
- Иш мусалиши махьаръуд
- Сергокала
- Гьищ мусалищи махIарьуд
- Урахи
- Гьиш мусани махьеръуд.
- Урахи
- Гьиш мусалиши махьеръуд
мурего-губденская группа
- Губден
- Иш мелике камаръу.
- Губден
- Иш мелике камаръуд
- Мюрего
- Иш мерлике камаръу
- Мюрего
- Иш мерлике камайиру.
мугинская группа
- Муги
- Иш мерлики катмер’ут
- Муги
- Гьил меллики катмеръутта
- Муги
- Иш мерлизи катмерут
- Муги
- Иш меллики кетмерут
кадарская группа
- Кадар
- Иш мелике камаръу.
муиринская группа
- Дибгалик
- Гьеш мирличи кетмерут.
- Ираги
- Гьеш мусна катмерут (к мужчине) катмарирут (к женщине)
- Кища
- Иш мирлики (мусалики) катмайрут.
- Кища
- Ищ мусалики катмайрутI
- Меусиша
- Иш мирлики катмайрут
- Трисанчи
- Иш муссаличи катмейрут(катмаририрут)
- Трисанчи
- Иш муссаличи катмейрут(катмарирут)
- Уркарах
- Гьех муссане катмеръутта.
- Харбук
- Иш мерлике катмайрут.
- Хуршни
- Иш (Ит) мусна кадмерут
- Чумли
- Иш мусна катмергьут.
цудахарская группа
- Хаджалмахи
- Эл муссая катI маргуд
- Цудахар
- Ил мергвая маргуд/катIмаргуд.
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Гьиж мелли кетIмергут/ катIмариргут.
- Герхмахи
- Гьиж мелли кетIмергут
- Гинта
- Иж муссали катмаргьут
- Усиша
- Гьиж мерли кетIмергут
- Усиша
- Гьиж мерли кет/мергут
сирхинская группа
- Сурх1инский Цугни
- ХIях мусна китмариргут
кайтагская группа
- Джаугад
- Гьеж муссан макиргатте
- Кирки
- Иж муссан макаригарте
мегебская группа
- Мегеб
- Гьеш (гьел) меръичев каймиръади
Дочке деньги дай. (51)
литературный язык
- Литературный
- Рурсилис арц деда.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Рурсилис арц деда
- Дегва
- Рурсис арц деда.
- Мекеги
- Рурсилис арц деда
- Мекеги
- Рурсилис арц деда
- Микlехlела
- Рурсилизе арц деда. Рурсилис арц деда. Арц деда рурсилис (рурсилизе).
акушинская группа
- Акуша
- Рурсис арц деда
- Леваши
- Рурсис арц деда
- Леваши
- Рурсис арц деда.
- Леваши
- Рурсис арц деда
- Уллуая
- Рурсис арц деда
урахинская группа
- Бурдеки
- Рурсис арц бетхьа
- Герга
- Рурсилис арц лиха
- Герга
- Рурсились арц га
- Мургук
- Рурсилис арц детка.
- Нижнее Мулебки
- Рурсилис арц дидӏкъа
- Сергокала
- Рурсилис арц дитхьа
- Сергокала
- Рурсилис арц дитхьа
- Урахи
- Рурсилис арц дитґа.
- Урахи
- Рурсилис/рурсилизи арц дитхьа
мурего-губденская группа
- Губден
- Рурсис арц детка.
- Губден
- Рурсилис арц деда
- Мюрего
- Рурсилис арц детка
- Мюрего
- Рурсилис арц детка.
мугинская группа
- Муги
- Рурсис арц дикка
- Муги
- Рурсис арц дикка
- Муги
- Рурси арц дикка
- Муги
- Рурсис дикка арц
кадарская группа
- Кадар
- Рурсилис арц дерга.
муиринская группа
- Дибгалик
- Рурсис арц дикка.
- Ираги
- Рурсис арц дикка
- Кища
- Рурсис арц дикка.
- Кища
- Рурсис арц дикIа
- Меусиша
- Рурсис арц дикка
- Трисанчи
- Рурсилис арц дикка
- Трисанчи
- Рурсис арц дикка
- Уркарах
- Рурсис арц дикка.
- Харбук
- Рурсис арц дикка.
- Хуршни
- Рурсис(рурсилис) арц дикка
- Чумли
- Рурсис арц дикка.
цудахарская группа
- Хаджалмахи
- Рурссиз арц дикка
- Цудахар
- Рурссиз арц дикка.
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Рурссий арц бикка.
- Герхмахи
- Рурссиж арц бикка
- Гинта
- Рурсилишь арц дикIа
- Усиша
- Рурсий арц дикка
- Усиша
- Рурси арц к'а
сирхинская группа
- Сурх1инский Цугни
- Рурсий арц дикка
кайтагская группа
- Джаугад
- Рирсий арц декка
- Кирки
- Гьакка рирсильци арц
мегебская группа
- Мегеб
- Дурсилис арц дега
Дай мне яблоко. (51)
литературный язык
- Литературный
- Биха наб гIинц.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Га наб гIинц
- Дегва
- Нам гIинц га.
- Мекеги
- Наб гIинц биха
- Мекеги
- ГIинц га наб
- Микlехlела
- Га наб (дизе) гIинц.
акушинская группа
- Акуша
- Беха наб гIенц
- Леваши
- Наб инц биха
- Леваши
- Биха наб инц.
- Леваши
- Биха наб инц
- Уллуая
- Биха наб гIинц
урахинская группа
- Бурдеки
- Нам гIинц биха
- Герга
- Биха наб гIинц
- Герга
- Биха наб гIинц
- Мургук
- Виха нам гIинц.
- Нижнее Мулебки
- Наб гIинц биха
- Сергокала
- Нам биха гIинц
- Сергокала
- Биха нам г
- Урахи
- Нам гIинц биха.
- Урахи
- Нам гIинц биха
мурего-губденская группа
- Губден
- Биха нам гIинц.
- Губден
- ГIинц биха нам
- Мюрего
- Биха нам гIинц
- Мюрего
- Инц биха нам.
мугинская группа
- Муги
- Наб гIинц биха
- Муги
- Бихьа наб гIинц
- Муги
- Биха наб гIинц
- Муги
- Биха наб гIинцI
кадарская группа
- Кадар
- Биха нам гIинц.
муиринская группа
- Дибгалик
- Бикъа наб гIинцI.
- Ираги
- Бикъа наб гIинц
- Кища
- Бихъа наб гIинци.
- Кища
- Наб гIенци кIа
- Меусиша
- БикIар наб гIинц
- Трисанчи
- Бикъа наб гIинци
- Трисанчи
- Бикъа наб гIинц
- Уркарах
- Бикъкъа наб гIинц
- Харбук
- Бикъа наб гIинци.
- Хуршни
- Кка наб гIенци
- Чумли
- Наб гIинци бикъкъа.
цудахарская группа
- Хаджалмахи
- Бикъа дам гьинц
- Цудахар
- Дам хIинц бекъа/кка.
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Дам хIинц кка.
- Герхмахи
- ХIинц кка дам
- Гинта
- Ка дам хIину
- Усиша
- Дам хIинц бикъкьа
- Усиша
- К'а дам гьинц
сирхинская группа
- Сурх1инский Цугни
- Дам гьинци бикъа
кайтагская группа
- Джаугад
- Гьакка дам гьинци
- Кирки
- Гьакка дамжи гьинцIа
мегебская группа
- Мегеб
- Ага наб инц
Мы выдали дочку замуж (46)
литературный язык
- Литературный
- 1) Нушани рурси шери редира. 2) Нушани рурси хъарарира.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Нушани рурси шери редира
- Дегва
- Нушани рурси шери редира.
- Мекеги
- Нушани рурси шери редира
- Мекеги
- Нушани рурси хъараркьира. Нушани рурси шери редира.
- Мекеги
- Нушан рурси шери редира
- Мекеги
- Нушан рурси шери редира
- Микlехlела
- Нушани рурси шери редира
акушинская группа
- Акуша
- Нущали рикIибда рурси хIади
- Леваши
- Нушали рурси шери редира
- Леваши
- Нушани окови шери редира.
- Уллуая
- Нушани рурси шери редира
урахинская группа
- Бурдеки
- Нушаани рурси шери детхьибра
- Герга
- Нушини рурси шири ридгира
- Нижнее Мулебки
- Нугьали рурси шири ридӏг"ира
- Сергокала
- Нушаани рурси щири дитхьира
- Урахи
- 1) Нушаани рурси шири дитґира. 2) Нушаани рурси хъāдякьира.
- Урахи
- Нушаан рурси шири дитхьира
мурего-губденская группа
- Губден
- Нушани рурси шери реткира.
- Мюрего
- Нушани рурси шери реткира
мугинская группа
- Муги
- Нушали рурси (шери риккира/хъараркьира)
- Муги
- Нушали риккира рурси шери
- Муги
- Шери риккира рурси
кадарская группа
- ГанзилаХъяб
- Нушани рурси гьубис гира. Нушани рурси хъа рарира.
- Кадар
- Нушани рурси гьубис гира
муиринская группа
- Дейбук
- Нушели рурси шери редгибра
- Дибгалик
- Нушали рурси щири риччибра.
- Ираги
- Нушали риччибра рурси шири.
- Кища
- Нущали рурси щиририкIибра
- Кища
- Нушали рурси ширирикибра.
- Меусиша
- Нушали рурси ширириккибра
- Трисанчи
- Нушай рурси ричибра шири
- Уркарах
- Нушай шири кариихъибра рурси.
- Уркарах
- Нухьали рурси шири ричибда
- Уркарах
- Нушали ритчибла рурси адимились(мужчине/мужу) вообще не так говорят а говорят сделали свадьбу дочери нушали баркиб мик рурсились
- Уркарах
- Нушали рурси хъайчи каратучча
- Харбук
- Нушали рурси шери риккибра
- Хуршни
- Нухьали рурси щири риччибра
цудахарская группа
- Акушинский Тебекмахи
- Нухьали рурсси хьади риччибда
- Цудахар
- 1вариант.Нухьхьале рурсси хьади риччибда.2 вариант. Нухьхьале рурсси хъаллараркьибда. Ну
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Нущали рурсси хьхьади риккибда.
- Герхмахи
- Рурсси хъалла раркьибда нушшали
- Гинта
- Нугьали рурси гьади рикибка
кайтагская группа
- Пиляки
- Рирси хьади речивда
кубачинская группа
- Кубачи
- Нуссадиль юссе циквай йикада
мегебская группа
- Мегеб
- Нушани дурси гьублис гира
Он хочет ударить меня в лоб. (46)
литературный язык
- Литературный
- Ихис дила андализи бяхъес бигули сай.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Итис бигуле сай дила андализе бяхъес
- Дегва
- Гьихис дила андазе бяхъес бигуле сай.
- Мекеги
- Ихини дила андализе бяхъес бигуле саби
- Мекеги
- Илис бигуле саби дила къвянкълизе бяхъес
- Мекеги
- Ихин наб андализе бахъес бигуле саби
- Мекеги
- Ихис наб андализе бяхъес бигуле сай
- Микlехlела
- Илис бяхъес бигуле саби дила андализе
акушинская группа
- Акуша
- Гьихий бикIуле саб бакъий дам антIай
- Леваши
- Илини дила андайзи бяхъес дигувсай
- Леваши
- Илис дигувсай дила андази бяхъес.
- Уллуая
- Итис наб андази бахъес дигули саб
урахинская группа
- Бурдеки
- Итис дила ондализе бяхъяс бигуле сай
- Герга
- Ихини дила андализи бахъас бигули саб
- Нижнее Мулебки
- Гьитис наб андӏализӏи бяхъяс биг"ули саби
- Сергокала
- Гьихис дила андализи бяхъяс бигули сай
- Урахи
- Гьӣхис нам андализи бяхъяс бигули сай.
- Урахи
- Гьилис дила андализи бяхъяс бигули сай
мурего-губденская группа
- Губден
- Илис бяхъес дигуле саби дила андализе.
- Мюрего
- Ихини дила андализе бяхъес дигуле саби
мугинская группа
- Муги
- Гьилис дила анттализи бяхъяра биккули сай
- Муги
- Ихили наб анттази бяхъяс биккули саби
- Муги
- Анттализи бяхъяра биккули саби сунес
кадарская группа
- ГанзилаХъяб
- Итини дия андализе бурхIес дигахъу.
- Кадар
- Ихини намке андалзе бяхъес дигахъуле Цай
муиринская группа
- Дейбук
- Ихес биккуле саби ттила анттализе бяхъара
- Дибгалик
- Итили наб антталицци бяхъяра биккули сай.
- Ираги
- Ихис биккулисабби бяхъяра дила антталицци.
- Кища
- ИкIис наб антIалицIи бахъяра бикIули сай
- Кища
- Итис дила анталици бяхъяра бикули сай.
- Меусиша
- Ихис наб андалицци бяхъяра биккули саби
- Трисанчи
- Ишили бикули саби анталици дила бихъяра
- Уркарах
- Гьехис биккули саби наб дахъяра антталицци.
- Уркарах
- Гьетили дам бяхъий бикIули цаб антIацци
- Уркарах
- И1хис бикули наб бакара анталицы
- Уркарах
- Итис наб антталици бихъяра биккули саби
- Харбук
- Ихис биккуле саб дила антталице бяхъяра.
- Хуршни
- Итис биккули саб наб бяхъис антталици
цудахарская группа
- Акушинский Тебекмахи
- Итиз дила анттацце бяхъиз биккуле саб
- Цудахар
- Дам итиле анттацце бяхъиз биккуле саб.
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Дила анттацце бяхъий биккулсай гьитий.
- Герхмахи
- Дила анттай бяхъи биккулесай гьижиж
- Гинта
- Ихиш дам анталицIе бахъишь бикулесай
кайтагская группа
- Пиляки
- Антанжи бергьара бикулца итей
кубачинская группа
- Кубачи
- Дами наттан бехьи бикулсав итидиль
мегебская группа
- Мегеб
- Дила андализе баахъас дигуве леб итис
Папа съест эти куски чуду. (46)
литературный язык
- Литературный
- Дудешли дука ишди чудула бутIни.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Адани дука ишди чудула бутIне
- Дегва
- Адани дука гьишти чудула бутIне.
- Мекеги
- Адани дука илди чудула кусукуне
- Мекеги
- Ишди чудула кусукуне (кесекуне) дука адани.
- Мекеги
- Адан дука илди чудула бутIне
- Мекеги
- Адани ишти чудула бутIне дука
- Микlехlела
- Ишди чудула кусукуне (кесекуне) адани дука.
акушинская группа
- Акуша
- Аттали дукан гьиште бутIне
- Леваши
- Дудешли дука илди чудула бутIни
- Леваши
- Дудешли дука ишди чудула бутІни.
- Уллуая
- Дудешли дукутар ихти чудула бутIни
урахинская группа
- Бурдеки
- Адаани ишди чуднела бутIне дука
- Герга
- ГIядани дука ихди чудула кускри
- Нижнее Мулебки
- Адӏали дука чудӏула бутIни
- Сергокала
- Адаани дука гьищти бутIни чуднела
- Урахи
- Гьишди чудвā бутIни адаан дука.
- Урахи
- Адаан дука гьишди чуда дубани
мурего-губденская группа
- Губден
- Дудешни дука ишти чудула кусукуне.
- Мюрего
- Адани дука илди чудула бутIрумбе
мугинская группа
- Муги
- Аттали дука гьишти чуттула бутри
- Муги
- Аттали дука иштти чуттула кал’улти
- Муги
- Чуттула бутIа аттали букар
кадарская группа
- ГанзилаХъяб
- ТIатIайни ишти чудула гесекме дукуй цайи.
- Кадар
- Дудешли ишти чудула гесекме дука
муиринская группа
- Дейбук
- Илтти чуттула кьуллуме аттали ттука
- Дибгалик
- Аттали дука гьелтти чуттула кьуцIри.
- Ираги
- Аттали дука иштти бутIани чуттула.
- Кища
- АтIали гьелтIи чутIнела бутIни дука
- Кища
- Атали дука гьешти чутула бутIни.
- Меусиша
- Аттали иш чуттула пухъли дука
- Трисанчи
- Аттали дука канпи чуттула
- Уркарах
- Аттали дукан гьехти чуттнала бутIни.
- Уркарах
- Аттали дукан ИлтIи чутнала бутIни
- Уркарах
- Аттали буку ишты чуттула канни
- Уркарах
- Аттали ишти чуттула кани дука (кани нельзя как я знаю поставить во множественное число)
- Харбук
- Ттуттешили дука иштти чуттула бутIне.
- Хуршни
- Аттали лука ишти бутIни чуттула
цудахарская группа
- Акушинский Тебекмахи
- Ттуттешли дука ищти чуттула кисекке
- Цудахар
- Илтти чуттула бутIне ттуттешле ду́ка.
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Гьиштте чуттула бутIне аттали дука.
- Герхмахи
- Аттали чуттула гьиштте бутIне дукан
- Гинта
- Атали ишти чуттула бутне дуккан
кайтагская группа
- Пиляки
- Атта бацбикла БутIа беркана хайрибиргьару
кубачинская группа
- Кубачи
- Аттадиль хьяликIуцала буттне декиялсав
мегебская группа
- Мегеб
- Адайни дерквес гьеш чудула хIясане
Все дочери уже замужем. (46)
литературный язык
- Литературный
- Лебилра рурсби хъабиубти саби.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Лебил рурсбе шериб саби
- Дегва
- Лебилра рурсбе шериб саби.
- Мекеги
- Лебилра рурсбе шери букьун
- Мекеги
- Лебилра рурсбе хъабаркьибте саби.
- Мекеги
- Лебилра рурсбе шери букьо саби
- Мекеги
- Лебилра рурсве шери бедибте саби
- Микlехlела
- Лебилра рурсбе шери букьунте саби.
акушинская группа
- Акуша
- БархI Рурсбе хIадибсаб
- Леваши
- Бали рурсби шери бедибтаб ( Бали рурсбали мехъ барибтаб)
- Леваши
- Балли рурсбани мекъ барильсаб уже.
- Уллуая
- Балекъи рурсби шериб саб
урахинская группа
- Бурдеки
- Лебилла рурсбе (хъацIабиубте) шери букьунте саби
- Герга
- Гьали рурсби шириб саб
- Нижнее Мулебки
- Либел рурсби шири бидӏг"или саби
- Сергокала
- Либильа рурси щириб саби
- Урахи
- Либилла рурсби хъаллабибти саби.
- Урахи
- Либилла рурсби нахIа шириб саби
мурего-губденская группа
- Губден
- Лебилра рурсбе шери эрбегIа саби.
- Мюрего
- Лебилра рурсбе шери арбягIун
мугинская группа
- Муги
- Лебилра рурсби гьаннехIе хъабаркьили саби
- Муги
- Гьали рурсби шери саби
- Муги
- Гьалли рурсби хъабаркьира
кадарская группа
- ГанзилаХъяб
- Лебтера рурсбе хъаа-бугьуле-буар. Лебтера рурсбе гьубичу цаби.
- Кадар
- Лерилра рурсбе гьубис арбякьува цаб
муиринская группа
- Дейбук
- Лебилла рурсбе шери бякьяве саби
- Дибгалик
- Гьани рурсби щириб саби.
- Ираги
- Гьанира рурсби нагьа ширибсаби.
- Кища
- Либил рурсби щирибиркьай саби
- Кища
- Либил рурсби хъайкиб саби.
- Меусиша
- Либил рурсби хъабиубли Саби
- Трисанчи
- Гьани рурсби шириб саби
- Уркарах
- Либичча рурсби шири кабииб.
- Уркарах
- Либилра рурсби шериб цаб
- Уркарах
- Либер рурсбы кайчи кабатуй (все дочери в дом посажени)
- Уркарах
- Либил рурси хъайчиб саби
- Харбук
- Лебил рурсбе хъайбибте саб.
- Хуршни
- Либси рурсби хъаллабигьубли саб
цудахарская группа
- Акушинский Тебекмахи
- Лебинра рурсбе хъалла баркьибле саб
- Цудахар
- Лебинра рурсбе хъа́диб саби/Лебинра рурсбе хъаллакабаркьибле саби.
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Барх рурсбе хьхьадибсаб.
- Герхмахи
- Лебирра рурсбе хьхьадибсаб
- Гинта
- Лебира рурсбе гьади бикIиблесаб
кайтагская группа
- Пиляки
- Сукки рирсби хьадилца
кубачинская группа
- Кубачи
- СикIал юсбе циквай бичибсаб
мегебская группа
- Мегеб
- Абзула дурсбе гьублис бугьуби
Ударь его в нос! (46)
литературный язык
- Литературный
- Къянкълизи бяхъя сунела!
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Илила къвянкълизе бяхъа!
- Дегва
- Къвянкълизе бяхъя гьихила.
- Мекеги
- Бяхъя илила къвянкълизе
- Мекеги
- Бяхъа илила къвянкълизе.
- Мекеги
- Бахъа къванкълизе ихис
- Мекеги
- Къонкълизе бяхъя ихис
- Микlехlела
- Илила къвянкълизе бяхъа. Бяхъа илила къвянкълизе.
акушинская группа
- Акуша
- Къанкълий гьихий бакъа
- Леваши
- Бяхъа сунела къянкъизи
- Леваши
- Бяхъа итала къянкъизи.
- Уллуая
- Къанкъизи бахъа сунела
урахинская группа
- Бурдеки
- Гьитила къвянкълизе бяхъя
- Герга
- Ихила къанкълизи бахъа го
- Нижнее Мулебки
- Къвянкълизӏи гьитис бяхъя
- Сергокала
- Бяхъя гьитила къвянкълизи
- Урахи
- Къвянкълизи бяхъя сунила!
- Урахи
- Гьилила къвянкълизи бяхъя
мурего-губденская группа
- Губден
- Бяхъа илила къянкъизе!
- Мюрего
- Илила къянкълизе бяхъа
мугинская группа
- Муги
- Гьитила къанкълизи бяхъя
- Муги
- Бяхъа ихила къанкълизи
- Муги
- Къанхълизи сунес бяхъя
кадарская группа
- ГанзилаХъяб
- Ития гъанкъализе бяхъа!
- Кадар
- Ихия гъянгъалзе бяхъа
муиринская группа
- Дейбук
- Итела къянкълизе бяхьа
- Дибгалик
- Бяхъя итила къвянхълицци.
- Ираги
- Бяхъя итис къянхълицци.
- Кища
- Бахъя икIис къянкълици
- Кища
- Бяхъя гьехис къянкълици.
- Меусиша
- Бяхъя сунис къанкълицци
- Трисанчи
- Бихъя ишила къянхълицци
- Уркарах
- Дахъя ихила къвянкълицци
- Уркарах
- Бяхъя илила къункълицци
- Уркарах
- Баки ихис кванклици
- Уркарах
- Къвянхълихи бихъя ихис
- Харбук
- Бяхъя ихис къянхълице!
- Хуршни
- Бяхъи итис къянхълици
цудахарская группа
- Акушинский Тебекмахи
- Къункъбацце бяхъя итила
- Цудахар
- Итила къӱнхълицце бяхъя!
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Къонхълицце бикахъа сунела!
- Герхмахи
- Къўнхъбацце бикахъа сунела
- Гинта
- Гьахишь хъанхълицIе бахъа
кайтагская группа
- Пиляки
- МагIланжи бергьа
кубачинская группа
- Кубачи
- Кьукице бехьа синна
мегебская группа
- Мегеб
- Баахъа ития къамсилизе (шумшутIилизе)
Это моя земля. (46)
литературный язык
- Литературный
- Иш ванза дила саби.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Иш дила гвандза саби
- Дегва
- Гьиш гвандза саби.
- Мекеги
- Иш дила гвандза саби
- Мекеги
- Иш дила гвандза саби
- Мекеги
- Иш дила саби гвандза
- Мекеги
- Иш дила гондза саби
- Микlехlела
- Иш дила гвандза саби.
акушинская группа
- Акуша
- Гьиш дила ванзи
- Леваши
- Иш дила ванза саб
- Леваши
- Иш дила ванза саб.
- Уллуая
- Иш дила ванза саб
урахинская группа
- Бурдеки
- Гьиш дила гонза саби
- Герга
- ГIеш дила гвонза саб
- Нижнее Мулебки
- Гьеш дила ванзӏа саби
- Сергокала
- Гьищ дила гонза саби
- Урахи
- Гьиш гвандза дила саби.
- Урахи
- Гьиш дила гвандза саби
мурего-губденская группа
- Губден
- Иш дила гандза саби.
- Мюрего
- Иш дила гвандза саби
мугинская группа
- Муги
- Дила ганзи саби гьиш
- Муги
- Иш дила ганзи саби
- Муги
- Дила ганзи саби
кадарская группа
- ГанзилаХъяб
- Иш дия гванза цаби.
- Кадар
- Иш дия гванза цаб
муиринская группа
- Дейбук
- Иш ванза ттила саби
- Дибгалик
- Ищ дила гванза саби.
- Ираги
- Иш дила ванза
- Кища
- Ищ дила ванза саби
- Кища
- Иш дила ванза.
- Меусиша
- Иш дила ванза саби
- Трисанчи
- Иш дила ванза саби
- Уркарах
- Гъех дила хъу саби
- Уркарах
- Ил дила Ганза
- Уркарах
- Иш дила дуне
- Уркарах
- Иш дила ванза саби
- Харбук
- Иш дила ванза саби.
- Хуршни
- Иш дила ванза саби
цудахарская группа
- Акушинский Тебекмахи
- Дила ванза саб из
- Цудахар
- Из дила ванза саби.
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Гьиж дила ванза саб.
- Герхмахи
- Гьиж дила ванза саб
- Гинта
- Иж жила ганзи саб
кайтагская группа
- Пиляки
- Иж дила дуне ца
кубачинская группа
- Кубачи
- Е диля ванза саб
мегебская группа
- Мегеб
- Гьеш дила гIянжа
Гость одним куском чуду наелся. (46)
литературный язык
- Литературный
- ГIяхIял чудула ца бутIали велкъун.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- АхIял чудула ца бутIали елкъун
- Дегва
- АхIел чудула ца бутIани елкъахъун.
- Мекеги
- АхIел ца чудула кусукли елкъун
- Мекеги
- Ца чудула кусук беркунле ахIел елкъун.
- Мекеги
- АхIель ца чудула бутIали лукъа
- Мекеги
- ГIяхIал ца чудула бутIали елкъун
- Микlехlела
- Ца чудула кусук беркунле ахIел елкъун.
акушинская группа
- Акуша
- АхIол ца бутIали чуттула велкъун
- Леваши
- Шадив вакIибси ца чудула кусукли велкъахъун
- Леваши
- Шадив вакІибси ца чудула бутІани велькъахъун.
- Уллуая
- ШадивгIана ца дучула бутюани велкъун
урахинская группа
- Бурдеки
- ГIяхIял чудула ца бутIалиини велкъун
- Герга
- Шадивиль ца кусукли чудула велькъун
- Нижнее Мулебки
- УхIял ца чудӏула бутIали велкъун
- Сергокала
- Шедив вакIибиль ца чудула бутIали илькъуй сай
- Урахи
- УхIял чудвā ца бутIали илкъун.
- Урахи
- ГIяхIял чудула ца дубли илкъухъун
мурего-губденская группа
- Губден
- ГIехIел ца чудула кусукичал елкъуб.
- Мюрего
- АхIал ца чудула бутIарини елкъун
мугинская группа
- Муги
- ГIяхIял ца чуттула бутIали велхъун
- Муги
- ВакIибсили ца чуттула Кал’Ала беркуй велькъун
- Муги
- Шаттир вакIибси чуттула бутIали велкъуб
кадарская группа
- ГанзилаХъяб
- ГIяхIал чудула ца гесекичу элкьун. Чудула ца гесекли гIяхIал элкьахъун.
- Кадар
- ГІяхІял ца чудула гесекичу элкьун
муиринская группа
- Дейбук
- Чуттула ца кьвала беркуве гIяхал велкъун
- Дибгалик
- АхIал ца чуттула канили велкъун.
- Ираги
- АхIал ца бутIа чуттули велкъун.
- Кища
- АхIял ца чутIула бутIали вилкъун
- Кища
- ГIахал ца чутта бутIали вилхъухъун.
- Меусиша
- Аххал ца чуттула пухъли велкъун
- Трисанчи
- АхIал ца чуттула канили велкъун
- Уркарах
- ГIяхIялли ца чуттула бутIали велкъун.
- Уркарах
- Ухул ца чуттула бутIали велкьун
- Уркарах
- АхIхIул ца канни чуттула веркун
- Уркарах
- АхIал ца чудула канили велкъун
- Харбук
- ГIяхвал ца чуттула бутIали елкъун.
- Хуршни
- ГIяххял ца чуттула бутIали илкъун
цудахарская группа
- Акушинский Тебекмахи
- Г/уххол ца чуттула кисекли элкъун
- Цудахар
- Ца чуттула бутIа беркунне гIӏӱххул элкъун.
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- ГIяххол ца чуттула бутIали велкъун.
- Герхмахи
- Чуттула ца бутIали велкъахъун гIяххвял
- Гинта
- Ахал цIа чуттула бутали велхъун
кайтагская группа
- Пиляки
- Ахал ца бутIал бацбикла велкъун
кубачинская группа
- Кубачи
- Хьулидиль са бутта хьяликуцла бекун вилкин
мегебская группа
- Мегеб
- ГIяхул ца чудула хIясини велгъун
Он ударил меня по спине. (46)
литературный язык
- Литературный
- Итини дила къакълизи бяхъиб.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Илини дила къакълизе бяхъиб
- Дегва
- Гьихин дила къакълизе бяхъиб.
- Мекеги
- Ихин бяхъиб дила къакълизе
- Мекеги
- Илини дила къакълизе бяхъиб
- Мекеги
- Ихин наб къакълизе бахъиб
- Мекеги
- Ихини дила къакълиде бяхъиб
- Микlехlела
- Дила къакълизе бяхъиб илини. Илини бяхъиб дила къакълизе.
акушинская группа
- Акуша
- Гьихили бакъиб дам къакълице
- Леваши
- Илини бяхъиб дила къакълизи
- Леваши
- Итини дила къакъизи бяхъиб.
- Уллуая
- Итини дила къакъизи бакъиб
урахинская группа
- Бурдеки
- Гьитини дила къакълизе бяхъяб
- Герга
- Ихини дила къакълизи бахъаб
- Нижнее Мулебки
- Гьитили дила къакълизӏи бяхъяб
- Сергокала
- Гитиин дила къакълизи бяхъяб
- Урахи
- Гьӣтиин дила къакълизи бяхъяб.
- Урахи
- Гьитиини дила къакълизи бяхъяб
мурего-губденская группа
- Губден
- Илини дила къакъизе бяхъиб.
- Мюрего
- Ихини дила къакълизе бяхъиб
мугинская группа
- Муги
- Гьитили дила къакълизи бяхъяб
- Муги
- Ихили дила къахълизи бяхъяб
- Муги
- Гьишили къахъла гIела наб бяхъяб
кадарская группа
- ГанзилаХъяб
- Итини дия гъахъизе бурхIиб (бяхъиб)
- Кадар
- Ихини намке гъахъизе бяхъиб
муиринская группа
- Дейбук
- Ители ттила къакълизе бяхъиб
- Дибгалик
- Итили наб къахълицци бяхъяб.
- Ираги
- Итили бяхъяб дила къахълицци.
- Кища
- ИкIили дила къакълици бяхъиб
- Кища
- Итили бяхъиб дила къакълици.
- Меусиша
- Итили наб къакълицци бяхъяб
- Трисанчи
- Ишили наб къахълици бихъяб
- Уркарах
- Гьехили дахъяб наб дила къакълицци
- Уркарах
- Илили бяхъиб дила кьакьлицци
- Уркарах
- Ихили бакиб дила кIаклицы
- Уркарах
- Итили наб къахълици бихъяб
- Харбук
- Ихили бяхъиб дила къахълице.
- Хуршни
- Итили бяхъиб наб къахълици
цудахарская группа
- Акушинский Тебекмахи
- Итили дила къахълицце бяхъиб
- Цудахар
- Итиле дила къахълицце бяхъиб.
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Дила къахълицце бяхъиб гьитили.
- Герхмахи
- Дила къахълий бяхъиб гьитили
- Гинта
- Ихили дам хъохълице бахъиб
кайтагская группа
- Пиляки
- Дила кьузналжи бергьив
кубачинская группа
- Кубачи
- Дами кьакице бехвай итидиль
мегебская группа
- Мегеб
- Итини дила муизе баахъиб
Все эти земли проданы. (46)
литературный язык
- Литературный
- Ишди лелирилра ванзурби дицили сари.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Ишди арале (лерил) гвандзурбе дицибте сари
- Дегва
- Гьишти лерилра гвандзурбе дицибте сари.
- Мекеги
- Лерилра ишди гвандзурбе дицибте сари
- Мекеги
- Ишдила гвандзурбе дицибте сари
- Мекеги
- Ишти лерилра гвандузрбе дициле сари
- Мекеги
- Лерилра ишти гондзурбе дицибте сари
- Микlехlела
- Лерилра ишди гвандзурбе дицибте сари.
акушинская группа
- Акуша
- Дарх иште ванзирбе дициблесад
- Леваши
- Дали илди (ишди) ванзурби дицибтар
- Леваши
- Ишди далли вандзурби дицибтар.
- Уллуая
- Илди ванзурби далекъи дицибтар
урахинская группа
- Бурдеки
- Гьишди лерилла гонзурбе дицибте сари
- Герга
- Гьали ишди гвонзурби дицили сади
- Нижнее Мулебки
- Лиделра гьишдӏи ванзӏурби дицили сади
- Сергокала
- Лирилла гьищти гонзурби дицибти сари
- Урахи
- Гьишди лирилла гвандзурби дицибти сари.
- Урахи
- Гьишди лирилла гвандзурби дицибти сари
мурего-губденская группа
- Губден
- Ишти лерил гандзурбе дицибте сари.
- Мюрего
- Лерилра ишди гвандзурбе дицибте сари
мугинская группа
- Муги
- Ледилра гьишти ганзурби дицибти сади
- Муги
- Гьалли иштти ганзурби дицибти сади
- Муги
- Гьалли гьиштти ганзурби дицили сади
кадарская группа
- ГанзилаХъяб
- Ишти лертера гванзурбе дициле-дуар.
- Кадар
- Лерилра ишти гванзурбе дициле цар
муиринская группа
- Дейбук
- Леттила ванзурбе ттицибте саттии
- Дибгалик
- Иштти гьани гванзурби дицибли сади.
- Ираги
- Лидирра иштти ванзурби дицибли сади.
- Кища
- Лидил ищтIи ванзурби дицибти сади
- Кища
- Лидил ишти ванзурби дицибли сади.
- Меусиша
- Иштти лидил ванзурби дицибли сади
- Трисанчи
- Ишти ванзурби дицибли сади
- Уркарах
- Лидичча гьехти хъуми дицибли сади
- Уркарах
- Иштти лидилра ганзурби дицибли цад
- Уркарах
- Либел иш дуне бицибли саби
- Уркарах
- Лидил ишти ванзурби дицибли сади
- Харбук
- Иштти ледил ванзурбе дициб сад.
- Хуршни
- Лидси ишти ванзурби дицибли сад
цудахарская группа
- Акушинский Тебекмахи
- Ищтти лединра ванзурбе дицибсне сад
- Цудахар
- Лединра иштти ванзурбе дицибле сади
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Дарх гьиштте ванзурбе дицибте сад.
- Герхмахи
- Гьиштте ледирра ванзурбе дицибте сад
- Гинта
- Лебира ишти ганзурбе дицIибтесад
кайтагская группа
- Пиляки
- Гьежти ганзурби дицилца
кубачинская группа
- Кубачи
- Либиль ванза бисибсаб
мегебская группа
- Мегеб
- Гьешди гIянжубе дициби
Чабану отнеси хлеб покушать (46)
литературный язык
- Литературный
- БукIуннис беркахъес кьацI буха.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- БукIунлис укахъес кьацI арбуха
- Дегва
- БукIунлис кьацI арбуха беркахъес.
- Мекеги
- БукIуйс кьацI арбуха беркахъес
- Мекеги
- БукIунлис кьацI буха беркахъес. КьацI арбуха букIунлис беркахъес
- Мекеги
- Халабукунлис кьацI арбуха укахъес
- Мекеги
- БукIунлис кьацI арбуха укахъес
- Микlехlела
- БукIунлис кьацI арбуха беркахъес. КьацI буха букIунлис беркахъес.
акушинская группа
- Акуша
- БукIунлий букъ!а цIулхIа беркий
- Леваши
- БукIуйс кьацI буха беркахъес
- Леваши
- БукІуйс гІацІ буха беркахъес.
- Уллуая
- БукIунис гIацI буха беркахъес
урахинская группа
- Бурдеки
- БукIуйс укес цIулхIа буха
- Герга
- БукIунлис цIулхIа арбуха берквихъис
- Нижнее Мулебки
- БукIун укихъис цIулхIа арбуха
- Сергокала
- БукIуйс буха кьацI укихъис
- Урахи
- БукIуйс бирквис кьацI буха.
- Урахи
- БукIуйс кьацI буха бирквихъис
мурего-губденская группа
- Губден
- БукIунлис кьацI арбуха беркахъес.
- Мюрего
- БукIунлис кьацI арбухес беркахъес
мугинская группа
- Муги
- Бухьа букIунлис цульхIе беркахъара
- Муги
- Дукикьянас буха цIульхIе’ну укьян
- Муги
- БукIун укахъара цIулхIе буха
кадарская группа
- ГанзилаХъяб
- БукIуйс берквас азихъ арбука. БукIун укахъес азихъ арбука.
- Кадар
- Чябайс азихъ арбукиб берквас
муиринская группа
- Дейбук
- ЦIулхIа буха букIунлис берквахъана
- Дибгалик
- БукIуйс цIулхIа берчихъвана букъа.
- Ираги
- БукIуйс букъа цIулхIа берчихъана.
- Кища
- БукIуйс укихъана цIулхIа букъа
- Кища
- БукIуйс бухъа цIулхIа биркихъвана.
- Меусиша
- БукIуйс беркес цIулхIа букъа
- Трисанчи
- БукIуйс букъа цIулхIа берчвихъана
- Уркарах
- Дучикьяс букъкъа цIулхIа берчихъана.
- Уркарах
- Чабанлий букьа цIулхIе берканай
- Уркарах
- Букунлис(пастуху) сабукиб(принесли ) цулхIа укана
- Уркарах
- БукIуйс цIулхIа берсихъвана букъкъа
- Харбук
- БукIуйс берквана цIулхIе букъа.
- Хуршни
- БукIуннис цIулхIа букъа бирчихъис
цудахарская группа
- Акушинский Тебекмахи
- Бук/унниз укахъиз кьац/ букъа
- Цудахар
- БукIунниз берквахъиз диква букъа.
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Беркахъий цIулхIа букъа букIунниж.
- Герхмахи
- БукIунниж цIулхIа букъа беркахъи
- Гинта
- Букунниш цулхIа бухъа беркIяхъишь
кайтагская группа
- Пиляки
- Букъа кьарищжи чIакьа берккана
кубачинская группа
- Кубачи
- Дукрушли букъа тулут бекакьи
мегебская группа
- Мегеб
- БукIуйс тIултI буха берквес
Нос у него кривой. (37)
мекегинская группа
- Аялакаб
- Кванкъ балкIа саби сунела
- Верхнее Лабкомахи
- Илила къвянкъ балкIа саби
- Дегва
- Къвянкъ гьихила балкIва саби.
- Мекеги
- Ихила къвянкъ балкIа саби
- Мекеги
- Къвянкъ илила балкIил(балкIай) саби .
- Мекеги
- Ихила къвянкъ балкIле саби
акушинская группа
- Леваши
- Къянкъ илала балкIа саб
- Леваши
- Къянкъ итала балкIа
- Наскент
- Ихала къянкъ балкIа саби
- Уллуая
- Гъянгъ ихала балкIи саб
урахинская группа
- Бурдеки
- Сунела къвянкъ балкIа саби
- Герга
- Къанкъ ихила балкIа саби
- Нижнее Мулебки
- Къвянкъ гьитила балкIа саби
- Сергокала
- Къвянела балкIли саби гьитила
- Урахи
- Гьӣтила къвянкъ балкIва саби.
мурего-губденская группа
- Губден
- Ихила къянкъ балкIа саби.
- Мюрего
- Сунела къянкъ балкIле саби
мугинская группа
- Муги
- Итила къанкъ балкIуй саби
кадарская группа
- Талги
- Ития къанкъа балкIа цаби.
муиринская группа
- Дейбук
- Итела къянкъ балкIунсе саби
- Дибгалик
- Итила къвянхъ балкIунил саби.
- Ираги
- Къянхъ итила балкIа саби.
- Кища
- Къянкъ икIила балкIа саби.
- Меусиша
- Къакъ ихила балкIа Саби
- Муиринский
- Къянхъ итила балкIуй саби
- Трисанчи
- Итила къвянкъ балкIа
- Уркарах
- Къвянкъ ихила балкIа саби.
- Харбук
- Ихила къянхъ балкIве саби.
- Хуршни
- Къянхъ итила балкIунси саби
цудахарская группа
- Карекадани
- Итила балкIун кон (Но так не говорят, я бы составил предложение по другому:балкIун къонхъра сайра)
- Цудахар
- Итила къӱнхъбалкIунсе саб
- Цудахар
- Болкунсе кокъ
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Къонхъ гьилела(рядом)/гьитела(далеко) болкIуннесаб
- Герхмахи
- Къонхъ балкIунсаб гьитила.
- Герхмахи
- Къўнхъ балкIунсаб гьилила
- Гинта
- Сунела къянхъ балкIунне саб
мегебская группа
- Мегеб
- Къамси [шумшутIи] гъямил леб ития
Убирайся с нашей земли (37)
мекегинская группа
- Аялакаб
- Етяхъе нушала гондзаликевад
- Верхнее Лабкомахи
- Вашен нушала гвандзаликевад
- Дегва
- Нушала гвандзакевад гIуйзе.
- Мекеги
- ПяхIле уэн нушала гвандзаликевад
- Мекеги
- Ваше дила мусназевад.
- Мекеги
- Ваше нушала гвандзурбакебад
акушинская группа
- Леваши
- Ветахъи нушала вандзачивад
- Леваши
- Вашен нушала ванзаличивад
- Наскент
- Дила ванзаличивад ветахъи
- Уллуая
- Нушала ванзачивад гIяругIян
урахинская группа
- Бурдеки
- ПяхIле вашен нушала гонзализевад
- Герга
- ПахIли итахъи ( ритахъи) нушала гванзаликивад
- Нижнее Мулебки
- Итахъи нугьила ванзӏаликирадӏ
- Сергокала
- Итяхъи нушила гвандзалишивад
- Урахи
- Нушила гвандзалишивад иттяхъи.
мурего-губденская группа
- Губден
- ПяхIле егъе нушала гандзализекан.
- Мюрего
- ПяхIле уэ нушала гвандзаликекад
мугинская группа
- Муги
- ПяхIли уин нушила ганзиликитта
кадарская группа
- Талги
- Нушия гванзалзака тяйд-угье
муиринская группа
- Дейбук
- Арвашен нушела ванзаликератт
- Дибгалик
- ПяхIли витахъи нушила гванзаличир
- Ираги
- ПяхIливитахъи нушила ванзаличир
- Кища
- ПяхIли витахъи нушила ванзаликир.
- Меусиша
- ПяхIли витахъи нушила ванзаликир
- Муиринский
- ПяхIливеркьи нушила ванзаличргI илли
- Трисанчи
- ПяхIли веркьи нушила ванзаличир
- Уркарах
- Лакьичи нушила гванзаличи. ( Или ванзаличи)
- Харбук
- ЛякIике нушшала ванзаликер.
- Хуршни
- Дитяхъая (лякIдикая) нищила ванзаличир
цудахарская группа
- Карекадани
- Нищала ванза бархьбате
- Цудахар
- Нищала ванзаяла атахъе/пяхIлеужен
- Цудахар
- Ароин нищала ванзаила
усиша-бутринская группа
- Бутри
- ХIехъихе(орукьен, вахье, кеттиике) нихьела ванзалерка.
- Герхмахи
- Нищала ванзалирка вахье
- Герхмахи
- Нишшала ванзалирка пяхIле уген
- Гинта
- УгIен нихIела гванзалирка
мегебская группа
- Мегеб
- Кабата нушала гIянжа
Я помыла все тарелки. (37)
мекегинская группа
- Аялакаб
- Нуни лерилра кучIне дирцира
- Верхнее Лабкомахи
- Нуни лерил сагърумбе дирцира
- Дегва
- Нуни дирцира лерилра къумре.
- Мекеги
- Нуни дирцира лерилра кьумре
- Мекеги
- Нуни лерилра кьумре (кучIне) дирцира.
- Мекеги
- Нун дирцира лерилра кIучIне
акушинская группа
- Леваши
- Нуни дирцира дали кьумри
- Леваши
- Нуни лерил гIумри дирцира
- Наскент
- Нуни лерил тIялхIяна дирцира
- Уллуая
- Нуни дирцира далегъи гIумри
урахинская группа
- Бурдеки
- Нуни лерилла кьямре(кьямме) дирцибра
- Герга
- Нуни дирцира гьали кьамани
- Нижнее Мулебки
- Нуни дирцира лиделра сукруми
- Сергокала
- Нуни лирилла кьямани дирцира
- Урахи
- Нуни лирилла квичIни дирцира.
мурего-губденская группа
- Губден
- Нуни дирцира лерилра бухчапуне.
- Мюрего
- Нуни лерилра сукрумбе дирцира
мугинская группа
- Муги
- Нуни ледилра кьямри дирцира
кадарская группа
- Талги
- Нуни лертера сукIре дирцира.
муиринская группа
- Дейбук
- Нуни леттилла сукруме ттирцибра
- Дибгалик
- Нуни гьани тIанихIяла дерцибра.
- Ираги
- Нуни дерцибра лидирра чяшкIни
- Кища
- Нуни дирцибра лидил сукруми (тярилкаби).
- Меусиша
- Гули лидил кьям дерцибра
- Муиринский
- Лидил тарелкIаби дерцибра
- Трисанчи
- Нуни дерцибра гьани тарелкаби
- Уркарах
- Нуни дерцибра лидичча сукраби.
- Харбук
- Нуни ледирра вухъре дерцибра.
- Хуршни
- Нуни дирцибра лидси халдурти
цудахарская группа
- Карекадани
- Дали ледил халтIи дирцибда
- Цудахар
- Дале лединра ххалдурте дирцибда. (В этой фразе на даргинском не отмечаюи ррд субъекта и объекта)
- Цудахар
- Дали дирцибда лядынра халтурте
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Дали дирцибда ледил хардурте.
- Герхмахи
- Дали ледирра кьомре дирцибда.
- Герхмахи
- Ледирра кьўмре дирцибледа дали
- Гинта
- Дали дирцибда ледирра кьумре
мегебская группа
- Мегеб
- Нуни дазира абзула гъадурме
Шею надо хорошенько помыть. (37)
мекегинская группа
- Аялакаб
- Хъяб гIяхил бирцес гIягIниле саби
- Верхнее Лабкомахи
- Хъяб гIяхIил бирцес гIягIнила саби
- Дегва
- Хъяб гIяхIил-гIяхIил бирцес гIягIнил саби.
- Мекеги
- Къяб халкьлаан бирцес гIягIниле саби
- Мекеги
- Хъяб гIяхIил бадзес гIягIнил саби
- Мекеги
- Хъаб гIяхIил бирцес гIягIний саби
акушинская группа
- Леваши
- Хъяб гIягIнилсаб гIяхIил бирцес
- Леваши
- Хъяб гIягьил бирцес гIягIнилсаб
- Наскент
- Хъяб гIяхIил бирцес гIягIнили саби
- Уллуая
- Гъяб гъягънилсаб гъяхIил бирцес
урахинская группа
- Бурдеки
- Хъвяб жаголе бирцес ягIниле саби
- Герга
- ХъвантIи жагали ( не подходящее слово) бирцис гIягIнили саб
- Нижнее Мулебки
- Хъвяб ччаг"вали бирцис гIягIнил саби
- Сергокала
- Хъвяб ункъли бирцис гIягIнили саби
- Урахи
- Хъвяб ункъли бирцис гIягIнили саби.
мурего-губденская группа
- Губден
- Хъяб джагале бирцес гIягIнибиркур.
- Мюрего
- Хъяб гIяхIятIа бирцес гIягIниле саби
мугинская группа
- Муги
- Хъяб къугъали бирцара гIягIнили саби
кадарская группа
- Талги
- Хъяб жегвале бирцес гIягIниле цаби.
муиринская группа
- Дейбук
- Хъяб къугъале бирцара гIягIниле саби
- Дибгалик
- Хъяб гIяхIли-чяхI берцара гIягIнили саби.
- Ираги
- Хъяб гIягIнили саби гIяхIли берцара
- Кища
- Хъяб саламатли (кибитайхъибли) бирцара гIягIнили саби.
- Меусиша
- Хьяб гIяхIли берцара гIягIнили саби
- Муиринский
- Хъяб гIяхIли берцара гIягIнили саби
- Трисанчи
- Хъяб берцара гIягIнили саби сагъсаламатли
- Уркарах
- Хъяб гIяхIли берцара гIягIниган саби.
- Харбук
- Хъяб ца гIяхIле берцара гIягIниле саби.
- Хуршни
- Хъяб гIянили саб гIяхли бирцис
цудахарская группа
- Карекадани
- АхIяр хъя(уа)б бирциз аъниле саби
- Цудахар
- Хъвяб гIӏяхIӏяр бирциз чебирку
- Цудахар
- Къоаб ахIар дирциз анилисаб
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Хъаб гIахле бирций гIагIнилесаб
- Герхмахи
- Хъяб гIяхIле бирций гIягIниле саб.
- Герхмахи
- Хъяб гIяхIле бирци гIягIниле саб
- Гинта
- Хъяб гIягIнисе саб къугъале бирциж
мегебская группа
- Мегеб
- Хъвяб базес биркул гIяхле
Носы у детей протри (почисти) (37)
мекегинская группа
- Аялакаб
- БиштIатела къванкъубе амъударкьа
- Верхнее Лабкомахи
- ДерхIнела къвянкъбе дишка
- Дегва
- Къвянкъубе биштIатала амъударкьа.
- Мекеги
- БиштIатела къвянкъубе дишка (по смыслу это предложение скорее будет звучать - биштIатела хъутне дишка - вытри сопли у детей. даргинцы тут употребят сопли а не носы)
- Мекеги
- БиштIатела (дерхIнела) къвянкъубе дишка, амъударкьа
- Мекеги
- БиштIатела къванкъ бишка
акушинская группа
- Леваши
- Къянкъуби биштIати дяхIнала умудара
- Леваши
- Къянкъуби суркдара биштIатала
- Наскент
- ДяхIнала къункъби душка
- Уллуая
- ДяхIнала гъянгъуби душка (протри), умудара (почисти)
урахинская группа
- Бурдеки
- БиштIутела къвянкъубе душка
- Герга
- Къанкъунрби душка хъяшнела
- Нижнее Мулебки
- ДяхIнала къвянкъвяби душка
- Сергокала
- ДурхIнела къвянкъуби суркдитакьа
- Урахи
- ДурхIнēла къвянкъвяби умъудакьа.
мурего-губденская группа
- Губден
- БиштIатела къянкъубе амъудара.
- Мюрего
- ДахIнела къянкъубе амъудара
мугинская группа
- Муги
- ДехIнала къанкъби умъударкьа
кадарская группа
- Талги
- ДурхIнā къянкъубе дирца (тазадара).
муиринская группа
- Дейбук
- БиштIутела къянкъябе умъуттаркьа
- Дибгалик
- БиштIятела къвянкъуби сурк даркьа(дерца)
- Ираги
- Къянкъуби биштIатала душкибли амударкьа.
- Кища
- Къянкъяпи биштIатела суркдаркьа (амударкьа).
- Меусиша
- БиштIатела къанкъаби душка
- Муиринский
- ДархI нала къянкъуппи душка
- Трисанчи
- БиштIатала дерца къянкъурби
- Уркарах
- БиштIала къвянкъри суркдаркьа.
- Харбук
- ДярхIнела къянкъуппе суркдаркьа (дерца)
- Хуршни
- Къянкъуби никIаталла душка (дирца)
цудахарская группа
- Карекадани
- Гулалла къонхъбе умзударкьа
- Цудахар
- Гулалла къӱнхъбе ду́шка(умзударкьа)
- Цудахар
- Гулала кьонкьбе душкиз анилисаб
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Къонкъуппе никIатала сардушка.
- Герхмахи
- ДохIнялла къонхъбе душка (умзударкьа)
- Герхмахи
- Къўнхъбе душка (дирца) дўхIнала
- Гинта
- Къянкъубе никIаталла душка
мегебская группа
- Мегеб
- Улела къамсне душка
В тарелке осталось немного каши. (37)
мекегинская группа
- Аялакаб
- КучIализеб цакьицIа каш калъун
- Верхнее Лабкомахи
- Сагърализеб (кьямлеб) камил дахни калъун
- Дегва
- Кьямлизеб цакьицIа дахни калъва саби.
- Мекеги
- Кьямлер цакIан каш калъо сари
- Мекеги
- Кьямлеб цакIан дахни калъун. Кьямлизеб ца-камле дахни калъун.
- Мекеги
- КIучIалеб калъун ца камил каш
акушинская группа
- Леваши
- Кьямлаб кавлун камси каш
- Леваши
- ГIямлаб камси каш калисаб
- Наскент
- ТIялхIяналар цикIин каш кали сар
- Уллуая
- Гъямлаб калисаб цигъла каш
урахинская группа
- Бурдеки
- Кьямлизер цакамте каш калъун
- Герга
- КъамлехIеб цакьилаван каш ккал*ун
- Нижнее Мулебки
- Сукуралеб камил хурег калгун
- Сергокала
- Кьямлизи камил каш хьалъун
- Урахи
- Сукураниб цакамил каш хьалъуй саби.
мурего-губденская группа
- Губден
- Бухчапизе цакIан каш калъа саби.
- Мюрего
- Сукуралаб камил (кьицIа) дахни калъун
мугинская группа
- Муги
- КьяилегIеб цабара каш калгуй саби
кадарская группа
- Талги
- Бушгъапизе ца-камил-гъуна каш калъун.
муиринская группа
- Дейбук
- СукралихIеб ца-камсе каш калгун
- Дибгалик
- Кьямлеб цакьвала дахни хибал.
- Ираги
- ЧяшкIалеб калгун цакьила каш
- Кища
- СукралихIиб цакьвала каш хибал.
- Меусиша
- КьямлигIиб камил каш хибал
- Муиринский
- ТарелкIалкеб ца камил каш хибал
- Трисанчи
- Тарелкалеб хибал ца бара каша
- Уркарах
- Сукрале хибал цакьила кашра.
- Харбук
- ВяхълегIеб ца камсе каш калгве саби.
- Хуршни
- ХалдарлигIеб хибал цакьила (цикинтI) каш
цудахарская группа
- Карекадани
- Халдарлиб камсе каш калгун
- Цудахар
- Ххалдарлид камсне каш калгунне сади
- Цудахар
- Халдарлеб калгун камсе каш
усиша-бутринская группа
- Бутри
- ХардарлехIеб цакамсе "каш" калгун(хебал).
- Герхмахи
- КьямлехIеб кIинтIал чабухъ калгун.
- Герхмахи
- Цакьила чедахъри калгунсаб кьямлехIеб
- Гинта
- КтямлехIеб калгун бара каша
мегебская группа
- Мегеб
- ГъадалехIеб калун цагъида каш
Куда пропал этот мальчик? (37)
мекегинская группа
- Аялакаб
- Кина етяхъибе иш дерхIе?
- Верхнее Лабкомахи
- Кина етахъиба иш дерхIе?
- Дегва
- Кина етахъиба гьиш дархIе.
- Мекеги
- Куде икиба их дерхIе?
- Мекеги
- Кина(куде) етахъиба (егъуба) иш урши(дерхIе)?
- Мекеги
- Кина етахъиба ил дерхIе
акушинская группа
- Леваши
- Чина ветахъиба ишиш (илил) хъяша?
- Леваши
- Чина ветахъиба иш урши?
- Наскент
- Иш дярхIя чина ветахъилив?
- Уллуая
- Чина ветагъиба ит дярхIя/урши
урахинская группа
- Бурдеки
- Кина икибал(итахъибал) гьиш урши?
- Герга
- Кина итахъиба гьет дархIа
- Нижнее Мулебки
- Гьеш дурхIя кина итахъибан
- Сергокала
- Кани итяхъиле гьиш урши ?
- Урахи
- Гьит урши кани иттяхъибā?
мурего-губденская группа
- Губден
- Кида егъуба иш дерхIе?
- Мюрего
- Ил дархIа кина етахъиба?
мугинская группа
- Муги
- Иш урши кина итахъиба
кадарская группа
- Талги
- Иш дурхIя це угьуба?
муиринская группа
- Дейбук
- Кина ветахъиба иш ттярхIя?
- Дибгалик
- Чина витахъиба ищ дархIа?
- Ираги
- Чина витахъиба иш дархIа
- Кища
- Кина витахъибара ит дархIа?
- Меусиша
- Кина витахъиба иш дархIа?
- Муиринский
- Сиба ит дархIа?
- Трисанчи
- Чина вятяхъиба иш дархIа
- Уркарах
- Чина витяхъива гьех дархIа.
- Харбук
- Кина итахъибан их дярхIя?
- Хуршни
- Чина итяхъиба ит дурхIя
цудахарская группа
- Карекадани
- Ит урщи чина ареуни?
- Цудахар
- Ил гали чина атахъиби
- Цудахар
- Чина пахIле угъуни из урщи
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Кина йитахъиби гьит дурхIя
- Герхмахи
- Гьит дурхIя чина ватахъиби?
- Герхмахи
- Гьит дурхIя чина ватахъибсея
- Гинта
- Кина витахъиби иж дурхIяду
мегебская группа
- Мегеб
- Куда аруун гьет урши
Я хочу с младшим сыном к доктору пойти (37)
мекегинская группа
- Аялакаб
- Наб бигар иштIал дерхIеличал тухтурличу гIярукьес
- Верхнее Лабкомахи
- Ну иштIал дерхIеличал тухтурличу укьес бигулера
- Дегва
- Нам бигулра иштIалгъуна дархIеличел тухтурличу арукьес.
- Мекеги
- ИштIалгьуна дерхIеличал туртурличу гIярукьес бигулера
- Мекеги
- ИштIал уршиличал(дерхIеличал) тухтурличу рукьес бигар. Наб бигулера никIа дерхIеличал тухтурличу рукьес
- Мекеги
- Наб бигар иштIалгъуна дерхIеличал тухтурличу укьес
акушинская группа
- Леваши
- Наб дигулра виштIал уршичи варх тухтурчи саэс
- Леваши
- Наб дигулра виштIал уршичиварх тухтурличи ругIяс
- Наскент
- Наб дила дярхIяличивах тухтурличи угIяс дигулра
- Уллуая
- Наб дигулра виштаси уршичи варх тухтуличи гъугъес
урахинская группа
- Бурдеки
- ИштIайчол тухтурличу укьяс бигулла
- Герга
- Наб бигулра иштIал дархIара нура тухтурличу рукьас / укьас
- Нижнее Мулебки
- Наб иштIалгъуна дурхIяличел тухтурличу укьяс биг"улра
- Сергокала
- Нам бигулла иштIал уршиличвал тухтулличу укьяс
- Урахи
- Нам иштIал уршиличу варх тухтулличу укьяс бигулла.
мурего-губденская группа
- Губден
- Нам дига гIереэс дила иштIал гъуна дерхIечал тухтуричу.
- Мюрего
- Дила иштIал дархIаличел тухтурличу арегIес дигулра
мугинская группа
- Муги
- Наб иштIел уршиличув тухтурличу укьяна бикки
кадарская группа
- Талги
- Ну варгил уршиличу варх дохтирлике арукьес цайра
муиринская группа
- Дейбук
- Наб биккулера виштIал ттярхIяличуле тухтулличу укьяна
- Дибгалик
- ВиштIялил дархIачули тухттурличу укьяна биккурра.
- Ираги
- Наб биккура виштIал дархIачули тухтурличу рукьяна
- Кища
- Наб виштIал дархIацила тухтурличу укьяна гIягIнили саби.
- Меусиша
- Наб бикки кьицIа дархIачули тухтурличу рукьяна
- Муиринский
- ВиштIал дархIаличули тухтурличи укьяна биккурра
- Трисанчи
- Ну аркьяс виштIал дархIаличули тухтурличу
- Уркарах
- Наб биккучча виштIал дархIачули тухтурличу укьяна.
- Харбук
- Наб биккурра ишкIаил дярхIялиццела тухтурлишу укьяна.
- Хуршни
- Наб биккIулира никIел дурхIяцила тухтурлишу укьис (рукьис)
цудахарская группа
- Карекадани
- Дам биккульда дила урщилицела духтурлищу ароиз
- Цудахар
- Дам никIавагIӏел урщиццела дяхънушлищу/духнарлищу гIӏӱӥз биккулда(здесь глагол имеет род)
- Цудахар
- Дам биккулда никавиээл урщилицила оиз духтурлищу
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Дам биккула никIал дурхIяццела тухтурлищу укьий.
- Герхмахи
- Дам никIучлиццила тухтурлищу сарвакIий биккулда
- Герхмахи
- Дам никIуч дурхIяццила тухтурлишшу ўкьи биккулда
- Гинта
- Дам биккуледа никIул дурхIялицерка тухтурлищу угIиж
мегебская группа
- Мегеб
- Наб дигуве леб виштIайли уршиличу тухтерлишу укъяс
Приходи завтра ко мне! (37)
мекегинская группа
- Аялакаб
- ВакIе дичу джягIял
- Верхнее Лабкомахи
- ДжягIял дичу вакIе
- Дегва
- ДжигIял вакIе дичу.
- Мекеги
- ВакIе дичу джягIял (тут обращение к мужчине идет)
- Мекеги
- ВакIе джагIял дичу.
- Мекеги
- ВакIе дичу джяал
акушинская группа
- Леваши
- ВакIи джягIял набчи
- Леваши
- ВакIи жягIял набчи !
- Наскент
- Ваши жягIял набчи
- Уллуая
- Джагъал набчи вакIи
урахинская группа
- Бурдеки
- ЖягIял дичу вакIе
- Герга
- ЖягIал дичу ракIи / вакIи
- Нижнее Мулебки
- Ччявал вакIи дичу!
- Сергокала
- ЖагIял вакIи дичу
- Урахи
- ВакIи дичу джягIял!
мурего-губденская группа
- Губден
- ДжагIял дичу вакIе.
- Мюрего
- ДжягIял вакIе дичу
мугинская группа
- Муги
- ЧчягIял вакIи набчу
кадарская группа
- Талги
- Намчу савла вакIен!
муиринская группа
- Дейбук
- ЧчягIял ттичу вакIе
- Дибгалик
- ЧчягIял дичу вачIи.
- Ираги
- ВачIи ччягIял дичу.
- Кища
- ВакIи чягIял дичу.
- Меусиша
- ЧчягIял дичу раши?(Ваши)
- Муиринский
- ВачIи дичу ччигIял
- Трисанчи
- ВачIи ччигIял дичу
- Уркарах
- ВачIи чIягIял дичу.
- Харбук
- Ваши набшу ччявал!
- Хуршни
- ВачIи (рачIи) чягIял набщу
цудахарская группа
- Карекадани
- Чоал вачIе дамщу
- Цудахар
- ЧчугIӏял дамщу вачIе (глагол имеет род)
- Цудахар
- ВачIе чIоал дамщу
усиша-бутринская группа
- Бутри
- ВакIе(ракIе-жен) ччягIял дамщу.
- Герхмахи
- ЧчягIял дамщу вакIе!
- Герхмахи
- ЧчягIял дамшшу вакIе
- Гинта
- ВакIе чугIял дамщу
мегебская группа
- Мегеб
- ЦIабле дишу вакIе
Свою тарелку сама помой. (37)
мекегинская группа
- Аялакаб
- ХIела кучIа хIун бирца
- Верхнее Лабкомахи
- ХIела сагъра хIун бирца
- Дегва
- ХIела къям хIуни бирца.
- Мекеги
- ХIела кьям хIуни бирца
- Мекеги
- ХIела кьям хIунил бирца.
- Мекеги
- ХIела кIучIа хIун бирца
акушинская группа
- Леваши
- ХIуни хIела кьям бирца
- Леваши
- ХIела гIям хIуни бирца
- Наскент
- ХIела тIялхIяна гьини бирца
- Уллуая
- ХIела гъам хIини бирца
урахинская группа
- Бурдеки
- ХIала кьям - хIуни бирца
- Герга
- ХIала къам хIуни бирца
- Нижнее Мулебки
- ХIала сукура хIала хIуни бирца
- Сергокала
- ХIула кьям хIуни бирца
- Урахи
- ХIула сукура хIуни бирца.
мурего-губденская группа
- Губден
- ХIела бухчап хIуни бирца.
- Мюрего
- ХIела сукура хIуни бирца
мугинская группа
- Муги
- ХIела кьям хIунцун бирца
кадарская группа
- Талги
- ХIя бушгъап хIуни бирцен.
муиринская группа
- Дейбук
- ХIуниял бирца хIала сукра
- Дибгалик
- ХIала кьям хIунел берца.
- Ираги
- ХIала чяшкIа хIуни берца
- Кища
- ХIала сукра хIуни бирца.
- Меусиша
- ХIала кьям хIуни берца
- Муиринский
- ХIала тарелкIа гьуни берца
- Трисанчи
- ХIала тарелка хIуни берца
- Уркарах
- ХIала сукра хIуни берца.
- Харбук
- ХIела вахъ хIуни берца.
- Хуршни
- ХIала халдар хIуни бирца
цудахарская группа
- Карекадани
- ГIяла халдари гIяли бирца
- Цудахар
- ГIала ххалдари гIале бирца (не имеет род)
- Цудахар
- Алла халдари алле бирца
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Эла хардар ини бирца.
- Герхмахи
- ХIала кьям хIуни бирца.
- Герхмахи
- X̅ӏуни x̅ӏала кьям бирца
- Гинта
- Эла кьям ини бирца
мегебская группа
- Мегеб
- ХIала гъадара хIуниял база
У меня в левом ухе звенит. (28)
литературный язык
- Литературный
- Дила алгъай лехIилизиб зяйбикIули саби.
мекегинская группа
- Аялакаб
- Дила сулагъай лихIилизеб зянкъбукIуле саби
- Верхнее Лабкомахи
- Дила сулагъай лихIилизеб зяйбукIуле саби
- Дегва
- Дила алгъай лихIи зяйбукIуле саби.
- Мекеги
- Дила сулагъай лихIилизеб цIимбукIуле саби
акушинская группа
- Акуша
- Дила алгъай лехIилаб зинкъбикIулсаб
- Леваши
- Дила алгъай лихIи зимбикIувсаб
урахинская группа
- Герга
- Дила хIабаланшайкибил лехIилехIеб зовбикIулисаб
- Мургук
- Дела сулгъай лихIи зяйбикIвале саби
- Сергокала
- Дила алгъай лихIизиб зянкъбикIули саби
- Урахи
- Дила лицIал лихIилихIанаб зяйбикIули саби.
мурего-губденская группа
- Губден
- Дила сулагъай лехIизе зяйбукIуле саби.
- Мюрего
- Дила алгъай лихIилизеб зяйбукIуле саби
мугинская группа
- Муги
- Жила вайгIер лихIи зяйбикIули саби
- Панахмахи
- Дила вайгIяр лихIилегIеб зяйбикIули саби
кадарская группа
- Кадар
- Дия балу лихIи(лзе) зангъбукIуле.
муиринская группа
- Дейбук
- Ттила лехIал лехIилихIеб ццимбикIуле саби
- Дибгалик
- Дила сулхъяй лихIи зяйбикIули саби.
- Ираги
- Дила сулгъяй лихIилеб зайбикIули саби
- Кища
- Дила лицIил лихIилихIиб зямбикIули саби.
- Меусиша
- Дила лицIил лихIилигIиб зяйбикIули саби
- Трисанчи
- Дила балуй шайчибил лихIи зяйбикIули саби
- Уркарах
- Дила алгъай лехIилицци зянгъбикIули саби.
- Харбук
- Дила лецIил лихIи зянгъбикIуле саби.
- Хуршни
- Дила щапил лехIелегIеб зянгъбикIули саб
цудахарская группа
- Цудахар
- Дила куцIа ляхIи зяйбикIуле саб
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Дила хIалгъай ляи зяйбикIуле саб
- Герхмахи
- Дила алгъай ляхIи зайбикIулсаб.
Я никогда не видел в лесу волка. (28)
литературный язык
- Литературный
- Нуни вацIализиб гьачамалра бецI чебаибси ахIен.
мекегинская группа
- Аялакаб
- Нуни гьачамалра вацIализеб бецI кехIебаира
- Верхнее Лабкомахи
- Нуни вацIализеб гьачамалра (цайналра) бецI кехIебаира
- Дегва
- Нуни гьачамалра вацIазеб бецI кехIебаира.
- Мекеги
- Нуни чигIалра кехIебаира вацIализеб бецI
акушинская группа
- Акуша
- Нуни гьачамалра вацIализиб бецI чехIебаира
- Леваши
- Нуни гьачамалра чехIебаира вацIализиб бецI
урахинская группа
- Герга
- Нуни ачамалра кихIабаира вацIализиб бецI
- Мургук
- Нуни гьачамалла вацIализеб бецI кихIабаира
- Сергокала
- Нуни вацIализиб гьачамалла бицI шибаибил ахIин
- Урахи
- Нуни вацIалигIиб бицI гIвямрулис шибаибил ахIинни.
мурего-губденская группа
- Губден
- Нуни гьачанара дудзани бецI кехIебаира.
- Мюрего
- Нуни вацIализеб ачамъалра бецI кехIабаира
мугинская группа
- Муги
- Нуни ачамалра вацIализиб бецI кихIебаира
- Панахмахи
- Нуни ачиналра кихIябаира вацIазиб бецI
кадарская группа
- Кадар
- Нуни гьачамалра кехIабаира дузизе бецI.
муиринская группа
- Дейбук
- Нуни ачамалла вацIализеб бецI кихIабаибра
- Дибгалик
- Нуни вацIалицциб цайнарра бицI чихIабаибра.
- Ираги
- Нуни цайнаярра вацIлицциб чихIабабра биц/.
- Кища
- Нуни мурткIал кихIабабра вацIалициб хви.
- Меусиша
- Нуни цайналра ВацIалицциб ьецI кихIабаибра
- Трисанчи
- Нуни цайнаярра вацIалицциб бицI чибабил акку.
- Уркарах
- Нуни дила гIямрулицци вацIалеб бицI чибаибил акку.
- Харбук
- Нуни вацIалиццеб бецI цайнара кихIебабра.
- Хуршни
- Над цайнаарра хIабажибра вацIацциб бицI
цудахарская группа
- Цудахар
- Дам вацIаццеб ачаманра бецI гIабажибда
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Дали цайнара кегIабагибда (кегIабайибда) вацIаццеб бецI.
- Герхмахи
- Дали вацIаццеб ачамарра бецI чехIабагибда.
Один глаз еле-еле открывается, другой глаз вообще не видит. (28)
литературный язык
- Литературный
- Ца хIули бараван ибхьули саби, итил хIулили селра чебиули ахIен.
мекегинская группа
- Аялакаб
- Ца хIули бара-бара гьаргбуруле саби, цархIилли чигIра кибиуле ахIина
- Верхнее Лабкомахи
- Ца хIули хIелхIейни саби гьаргбуруй, итилли ца чIиъ кибиуле ахIина
- Дегва
- Ца хIули бара-бара гьаргбуруле саби, ишилни аслу кибиуле ахIин.
- Мекеги
- Ца хIули хIелхIейни гьаргбуруле саби, итил хIули леб1гел кехIебаани бубле саби
акушинская группа
- Акуша
- Ца хIели хIелхIи ибхьулсаб, итил хIелини сегIейдалра (никак) чебиули ахIен
- Леваши
- Ца хIули хIилхIила-хIилхIи гьаргбирувсаб, декIарси хIули бурали чебиуси агара
урахинская группа
- Герга
- Ца хIули хIелхIе ибкулисаб, итилил хIули вообще кибиули ахIин
- Мургук
- Ца хIули гьилхIей ибхьале саби, итил хIуйин бекIле кибиалехIин
- Сергокала
- Ца хIули бара-хIалхIай гьаргбирули саби, итил хIуй либгIиб шибиули ахIин
- Урахи
- Ца хIули бара хIалхIай ибкули саби, итилил хIуйъини селла шибиулēхIин.
мурего-губденская группа
- Губден
- Ца хIули хIелхIейни гьаргбуруй саби, декIарил хIулини кибиулел гIехIен.
- Мюрего
- Ца хIули барахIалхIайс гьаргбуруле саби, цархIилни секIал кебиуле ахIена.
мугинская группа
- Муги
- Ца хIули хIилхIели саби эбхьуси, декIарси хIулили сикIал кихIебиули саби
- Панахмахи
- Ца хIули бара-бара эбгьули саби, церхIиль хIулили сикIал кибиули аккара
кадарская группа
- Кадар
- Ца хIули хIарам-балагь-ле ибхьур, ишил хIуйни задалра кехIабиъу.
муиринская группа
- Дейбук
- Ца хIули бара-бара ибхьуле саби, итий севекIал кибиуле ахIин
- Дибгалик
- Ца хIули хIилхIи ибхьули саби, итилил хIуй сикIал чидиулакку.
- Ираги
- Ца хIули бара гьаркбиргьули саби, итилил хIули лив бикIли чидиули акку
- Кища
- Ца хIули бара-хIилхIи ибхьули саби, царахIулт
- Меусиша
- Ца хIули бара -бара ибхьули саби , итилил хIулили бикIлил кидиули аккура
- Трисанчи
- Ца хIули хIилхIи гьаркбиргьули саби,итилили сикал чибивлеку
- Уркарах
- Ца хIули язикъли ибхьули саби, гIа итилил хIулили сикIал чибиулакку.
- Харбук
- Ца хIули бара-бара гьаркбируле саб, ити бекIле кидив акквасса.
- Хуршни
- Ца хIули багьла-багьлали ибхьули саби, цара хIуллис (вообще) ссикIал бигули акку
цудахарская группа
- Цудахар
- Ца хIули хIалле гьарквбирхуле саби, чIвейзиллиз челал гIабигуле саб
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Ца или бара-бара ибхьулесаб, итилли келгIабигулесаб.
- Герхмахи
- Ца хIули бара саб ибхьхьусе, итил хIулли бекIлел чебигуле аккора.
Сколько же она меня в детстве за уши тянула! (28)
литературный язык
- Литературный
- Ну виштIахIели сецад итини дила лехIби зуздирибал!
мекегинская группа
- Аялакаб
- Чуйна дила лихIбе зуздаркьибара иштIахIеле
- Верхнее Лабкомахи
- Чуйнаре, ну иштIахIе, итини дила лихIбе зуздаркьибил
- Дегва
- Чуйнара дила лихIбе зуздиркьиб гьихин ну иштIахIеле.
- Мекеги
- Чуйналра лихIбе дила зуздархъиб ихини
акушинская группа
- Акуша
- Сецад итини дила лехIби зуздирули руибал диштахIели
- Леваши
- Сецад ну виштIахIели илини дила лихIби зуздариба!
урахинская группа
- Герга
- Чуйнара ну иштIахIали дила лехIбази зазрикIвиб их
- Мургук
- ХIябра чуйнара итиин дела лихIбе дитIакIиб ну иштIухIале
- Сергокала
- ИштIахIили дила лихIби гьитиини чуъна зуздякьибара!
- Урахи
- ИштIахIили гьӣтиини сицад зуздикьибал дила лихIби!
мурего-губденская группа
- Губден
- Ну иштIахIеле чуйнаре дила лехIбе зуздариб ишини!
- Мюрего
- Илини чуйнара дила лихIбе зуздариба ну иштIахIале
мугинская группа
- Муги
- Чуйналра ну иштIегIели дила лихIби зуздаркьиб итили
- Панахмахи
- Чуй на дила лихIби зуздаркьиба ихили
кадарская группа
- Кадар
- Чуйна ихини дурхIя-замайзе дия лихIбе цIацIдириба!
муиринская группа
- Дейбук
- Нуше ттиштIухIеле ители чуйна ттила лехIбе ттитIакIиба
- Дибгалик
- Куда дила лехIбби зуздаркьиба итили ну виштIяхIи.
- Ираги
- Чуйнара ихили дила виштIа замана лихIби детачиб
- Кища
- Чуйнара илили дила виштIахIи лихIи зузбаркьбил сарри.
- Меусиша
- Чуйналра итили дила лехIби дитIакIибтири виштIаси замана
- Трисанчи
- Чуйнара итили рибгIяхIи дила лихIппи зуздаркьиб!
- Уркарах
- Чуйна ихили дила лихIппи зуздиркьучче ну виштIахIели.
- Харбук
- Чуйна итили иштIахIеле дила лихIппе зуздаркьиба!
- Хуршни
- ЦаатхIе кьали итили дила лехIппи дитIичIиб
цудахарская группа
- Цудахар
- Ду никIакъаллиз итили дила ляхIппе чуйнара зуздаркьиб. (Здесь на даргинском в местоимении нет рода)
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Чуйнара гьилели(рядом) гьители(далеко) дила лагIуппе никIакъеле дитIакIиб.
- Герхмахи
- НикIахIелле чуйна дила ляхIппе зуздиркьибал гьижили!
В темноте блестят волчьи глаза. (28)
литературный язык
- Литературный
- ЦIябдешлизир бецIла хIулби лямцIдикIули сари.
мекегинская группа
- Аялакаб
- ЦIябдешлизер бецIла хIулбе шаладукIуле сари
- Верхнее Лабкомахи
- ЦIябдешлизер бецIла хIулбе лямцIдукIуле сари
- Дегва
- ЦIябдешлизер бецIла хIулье лямцIдукIар.
- Мекеги
- ЦIяблизер бецIла хIулбе ламцIдукIуле сари
акушинская группа
- Акуша
- ЦIябдешизир ламцIдикIулри бецIла хIулби
- Леваши
- ЦIябдешлизиб цIарцIардикIар бецIла хIулби
урахинская группа
- Герга
- ЦIябигнар ( цIябдишлизир)лямцIдикIули сад бецIла хIулби
- Мургук
- ЦIябдешлизер лямцIдикIвар бецIла хIулбе
- Сергокала
- БицIла хIулби цIябдишлизир лямцIдикIвар
- Урахи
- ЦIябдишлизир бицIла хIулби лямцIдикIули сари.
мурего-губденская группа
- Губден
- ЦIабдешизе бецIла хIулбе лямцIдукIуле сари.
- Мюрего
- ЦIябдешлизер бецIла хIулбе лямцIдукIуле сари
мугинская группа
- Муги
- ЦIябдишлизид лянцIдикIар бецIоа хIулби
- Панахмахи
- ЦIябдишлизиб лямцIдикIар бецIла хIулби
кадарская группа
- Кадар
- ЦIабдешизе лямцIдукIар бецIла хIулбе.
муиринская группа
- Дейбук
- ЦIябийхIеб бецIла хIулбе лямцIттикIуле сатти
- Дибгалик
- ЦIябдихьлиццид бицIла хIулби лямцIдикIули сади.
- Ираги
- Ца муснад лямцIдикIар бицIла хIулби
- Кища
- ЦIябтанаб лямцIдикIулри бицIла хIулби.
- Меусиша
- ЦIябдишлиццид лямцIдикIар бецIла хIулби
- Трисанчи
- ЦIябдихьлицциб бицIла хIулби уххар.
- Уркарах
- ЦIябдихьлицци бицIла хIулби лямцIдикIули сади.
- Харбук
- ЦIябдишлиццед ухуле сад бецIла хIулбе.
- Хуршни
- ЦIябдихьлицид лямцIдикIули (пярдикIули) сади бицIла хIулби
цудахарская группа
- Цудахар
- ЦIябанад бецIла хIулбе уххуле лед
усиша-бутринская группа
- Бутри
- ЦIябдихьлицеб лямцIдикIар бецIла илбе.
- Герхмахи
- ЦIябдихьлиццед бецIла хIулбе лямцIдикIор.
У отца сердце больное. (28)
литературный язык
- Литературный
- Дудешла уркIи зягIипли саби.
мекегинская группа
- Аялакаб
- Адала уркIи идзуй саби
- Верхнее Лабкомахи
- Адала уркIи идзуй саби
- Дегва
- Адала уркIи идзуй саби.
- Мекеги
- Адала уркIи идзуй саби
акушинская группа
- Акуша
- Дудешла уркIи изуси саб
- Леваши
- Дудешла уркIи изуси саб
урахинская группа
- Герга
- ГIядала уркIи изанил саб
- Мургук
- Адала уркIи идзахъан саби
- Сергокала
- Адала уркIи изиххани саби
- Урахи
- Адала идзул уркIи саби.
мурего-губденская группа
- Губден
- Дудешла уркIи идзуй саби.
- Мюрего
- Адала уркIи идзуй саби
мугинская группа
- Муги
- Аттала уркIи иццуси саи
- Панахмахи
- Аттала уркIи иццуси саби
кадарская группа
- Кадар
- Дудешла уркIи изуй цаби.
муиринская группа
- Дейбук
- Аттала уркIи иццан саби
- Дибгалик
- Аттала урчIи вагьили саби.
- Ираги
- Аттала урчIи иццан саби
- Кища
- Атала уркIи ицан саби.
- Меусиша
- Аттали уркIи зягIипли саби
- Трисанчи
- Аттала урчIи иццан саби.
- Уркарах
- Аттала иццан урчIи саби.
- Харбук
- Ттуттешшила уркIи иццуле саб.
- Хуршни
- Аттала урчIи зегIепси саби
цудахарская группа
- Цудахар
- Ттуттешла урчIи иццусе саби
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Аттала уркIи иццулесаб(в настоящем времени) иццуссаб(в прошлом).
- Герхмахи
- Аттала уркIи иццан саб.
Он наверно не знает моего соседа по имени Мурад. (28)
литературный язык
- Литературный
- Илини дила Мурад бикIуси унра хIелули урґар.
мекегинская группа
- Аялакаб
- Ихини валуле хIергар дила Мурад букIуй унра
- Верхнее Лабкомахи
- Илдили валуле хIергар Мурад букIуй дила унра
- Дегва
- Гьитин валуле хIергар дила унра, Мурад букIуй.
- Мекеги
- Илини хIелуле ургар дила унра Мурад
акушинская группа
- Акуша
- Итини валули хIергар дила Мурад бикIуси унра
- Леваши
- Илини(ишини) марлира валули ахIен дила унра Мурад уличилси
урахинская группа
- Герга
- Гьихини хIалули ургар дила унра Мурад икIо*нил
- Мургук
- Итиин хIалаургар дила унра Мурад бикIван
- Сергокала
- Гьитиини дила унна Мурад ахIвала ургар
- Урахи
- Гьӣлиини дила унна Мурад ахIвалули урґар.
мурего-губденская группа
- Губден
- Ихини валуле хIергар дила унра Мурад букIуй.
- Мюрего
- Илини дила унра Мурад хIевала ургар
мугинская группа
- Муги
- ХIитили валхIелули ургар дила Мурад бикIуси унра
- Панахмахи
- Ихили хIялули ургар дила унра Мурад
кадарская группа
- Кадар
- Итини хIалуле бес дия унра Мурад букIуй.
муиринская группа
- Дейбук
- Ители валгьуве хIаргвар ттила Мурад бикIван унна
- Дибгалик
- Итили валгьули хIайгьис Мурад бикIу дила унра.
- Ираги
- Итили валгьули хIарккар дила Мурад бикIан
- Кища
- Итили валгьули хIарквар дила унра Мурад.
- Меусиша
- Ихили валгьули хIарккар дила унра Мурад бикIуси
- Трисанчи
- Итили (илили) валгьули хIарккар дила унра Мурад бикIан
- Уркарах
- Ихили валгьулакку дила унра Мурад
- Харбук
- Иххили валуле хIерквар дила Мурад бикIван унра.
- Хуршни
- Итили хIавала урккар дила унра Мурад бикIан
цудахарская группа
- Цудахар
- Итиз дила унра Мурад гIалхунне урккар. (Тут тоже местоимение без рода)
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Гьилели гIалхунне урккар дила Мурад бикIусе унра.
- Герхмахи
- Дила Мурад бикIан унра валхунне хIарккор гьижили.
Хоть и голодные годы были, сердца у людей были открытые. (28)
литературный язык
- Литературный
- Гашила дусми дирули хьалли, адамтала уркIби гьаргти дири.
мекегинская группа
- Аялакаб
- Гуште дусме дубле иле, адамтела уркIбе гьаргтере
- Верхнее Лабкомахи
- Гушде дусмегьалле, адамтела уркIбе гьаргте дуриб
- Дегва
- Гуште замунтелеиле, уркIбе гьаргте дуриб адамтала.
- Мекеги
- Гуште дусме даллера - адамтела уркIбе гьаргле садже
акушинская группа
- Акуша
- Хушти гIямру сарлихьанира, адамтала уркIби абхьибти дири
- Леваши
- Биалра гушти дусми дири, аммаки уркIби адамтала дири гьаргти
урахинская группа
- Герга
- Гушти дусми хьалра, уркIби адимтела гьаргти дириб
- Мургук
- Гашила дусме дилехьалле, уркIбе адимтела гьаргте сарре
- Сергокала
- Гаше дусми дилахьалли, адамъулела уркIби гьаргли дириб
- Урахи
- Гашē дусми дӣлā хьалли, адамъулēла уркIби гьаргли дириб.
мурего-губденская группа
- Губден
- Гуште дусме ледже дале, адамтела уркIбе гьарглере.
- Мюрего
- Гуште дусме гьайни, адамтела уркIбе гьаргте сарре
мугинская группа
- Муги
- Кушти дусми хьаллира адимтала уркIби абхьибти дири
- Панахмахи
- Ккушти замунтигьалли,уркIби адимтала абгьилри/гьарзалири
кадарская группа
- Кадар
- Гушил дусме дуилери-кIара, адамлā уркIбе абхьибил царри.
муиринская группа
- Дейбук
- Ккуште ттусме ттигьублахьал, халкьла уркIбе архьибле саттире
- Дибгалик
- Ккащила замунти дигьирра, адимтела урчIби гьаркти садири.
- Ираги
- Ккушила дус и садихьар халкьла уркIурби гьаркти садири
- Кища
- Кушти дусмихьалра гьалли, уркIби адимтела гяхтири.
- Меусиша
- Ккашила дус биалра ит замана , уркIурби адимтела гьарккли дири
- Трисанчи
- Ккуш дусми дибхьат адимтала урчIуппи гьарктири
- Уркарах
- Аммаки дуибхIели ккашидихьла дусми, халкьла урчIи абхьибти садири.
- Харбук
- Адимтела уркIбе гьаркле дири, ккуште замунте хьалла.
- Хуршни
- Дусми ккущтихьор, уркIби адумтала абщибтири(гьарктирри)
цудахарская группа
- Цудахар
- Ккашилла дусмегIӏаранра, адимталла уркIбе гьарквсне дирхве.
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Ккашала дусмехьарра, уркIбе адимтала гьарксе сатте.
- Герхмахи
- Ккуште дусме дихарра, адимтала уркIбе гьарклиде.
В правое ухо вода попала. (28)
литературный язык
- Литературный
- Балуй лехIилизи шин дякьун.
мекегинская группа
- Аялакаб
- Балуй лихIилизе шин дукьун
- Верхнее Лабкомахи
- Балу лихIилизе шин дукьун
- Дегва
- Балуй лихIизе шин духIнадухъун.
- Мекеги
- Балу лихIилизе шин духъун
акушинская группа
- Акуша
- Балуй лехIила шин ардагIун
- Леваши
- Балуй лихIилизи шин дякьун
урахинская группа
- Герга
- Баланил шайкибил лехIилехIе шин аг*иб
- Мургук
- Ункъай лихIилиэ шин дукьва сари
- Сергокала
- ЛицIал лихIилизи шин ардикьвян
- Урахи
- ЛихIал лихIилихIана шин дихьиб.
мурего-губденская группа
- Губден
- Балу лехIилизе шин дуциб.
- Мюрего
- Балу лихIилизе шин дакIиб
мугинская группа
- Муги
- ГIяхIгIяр лихIилегIе шин адацIиб
- Панахмахи
- ГIяхIгIярлихIизи шин ардякьун/аккиб
кадарская группа
- Кадар
- Балу лихIилзе шин дерхун.
муиринская группа
- Дейбук
- ЛехIал лехIилихIе шин ттякьян
- Дибгалик
- ГIяхIилил лихIиле щин диркьвян.
- Ираги
- ГIяхIшайчи лихIиле шин дитаур
- Кища
- ЛихIил лихIилихIи шин диркьан.
- Меусиша
- ЛихIил лехIилигIи шин ардиркьан
- Трисанчи
- ГIяйшайчибил лихIиле шин диркьян
- Уркарах
- ГяхI лехIилицци шин аччиб.
- Харбук
- ЛехIил лихIилегIе шин дукьун.
- Хуршни
- ГIяхил лехIелегIе щин дикьян
цудахарская группа
- Цудахар
- ЛехIе ляхIиле шин ардеун
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Салгъай лягIилехIе гьин нахIна ардекьун.
- Герхмахи
- ЛехIей ляхIилехIе шин эрдякьунсад.
Весь день дождь идет. (28)
литературный язык
- Литературный
- Арал бархIи дзабли урзули саби.
мекегинская группа
- Аялакаб
- Арай бери дзабли урзуле саби
- Верхнее Лабкомахи
- Арай бери дзабли урзуле саби
- Дегва
- Арай бери дзабни урзуле саби.
- Мекеги
- Арай берхIи дзаб дашуле сари
акушинская группа
- Акуша
- Лебил бари заб сар
- Леваши
- ЦехIнаб берхIи зав дашувсар
урахинская группа
- Герга
- Абцур бари маркали биркIули саби
- Мургук
- Абзур бархIи маркали урзале саби
- Сергокала
- Абзур бархIи забли узули саби
- Урахи
- Абдзур бархIи дзабли урзули саби.
мурего-губденская группа
- Губден
- Арай бари дзабни урзуле саби.
- Мюрего
- Абдзур (Арай) бархIи забни урзуле саби
мугинская группа
- Муги
- Абзур берхIи маркали урзули саби
- Панахмахи
- Гьалли берхIи марка дашули саби
кадарская группа
- Кадар
- Арай бари заб(ли) урзуле.
муиринская группа
- Дейбук
- Лебилла бархIи маркали уръулле саби
- Дибгалик
- Ищ Аллагьла бархIи урццули саби.
- Ираги
- ИшхIали берхIехъайчен маркали урццули саби
- Кища
- БархIиахъараке урцулри.
- Меусиша
- ГIянручIличир бархIиахъайчи марка урцци
- Трисанчи
- ИшхIабархIи маркали урццули саби
- Уркарах
- Либичча бархIи марка кабашули хиб.
- Харбук
- ГIянручIла марка урццуле саби.
- Хуршни
- ИшхIялла бархIе урццули саб
цудахарская группа
- Цудахар
- ЦахIнаббери ццабле бусуле саби
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Бериагара бусуле сабде. (Бери кадикара бусаре летте)
- Герхмахи
- Абццурсе бери бусуле саб.
По городу бегают собаки, нападают на детей. (23)
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Шагьарлизер хуре дуцIдукIуле сари, биштIатаке кедулхъуле сари
- Дегва
- Шагьарлер хуре дуцIдукIуле сари, биштIатаке кидулхъуле
- Мекеги
- Шагьарлизер хуре дуцIдукIуле, биштIатаке кедулхъуле сари.
акушинская группа
- Леваши
- Шагьарлар хури дуцIдикIувсар, биштIати дяхIначи садулхъулсар
урахинская группа
- Герга
- Шилизиб хвури дуцIдикIули сади, хъяшнаки кидирхIяла
- Мекегинский Канасираги
- Шагьарлизиб хури дуцIдикIули сари, дурхIнаки кидулхъули саби
- Сергокала
- Шагьарлизирад хури гIяйхьадили, дурхIнази шидулхъули сари
- Сергокала
- Шагьарлизирад хури дуцIдикIули сари, дурхIнаши шидулхъули сари
- Урахи
- Шагьаллизир хури лавцIлизир сари, дурхIнаши шидашули сари.
мугинская группа
- Муги
- Шагьарлизид ккачни дуцIдикIули сади, дехIнаки кидулхъули сади
- Панахмахи
- Шагьарлизид ккачни дуцIдикIули сади,дехIнаки кидашули/кидулхъули сади
кадарская группа
- Карамахи
- Шагьалзака дуцIдукIуле дуиб хуре, цIапIдуруле дурхIнаке.
муиринская группа
- Дейбук
- Шагьаллизер хургье ттуцIттикIуле сатти, биштIутаке китулхъуве
- Дибгалик
- Шагьарлиццирите хургьи дуцIадикIули сади, биштIятачира чидашули сади.
- Кища
- Шагьарлицид гезкадикIули сади хургьи, кидулхъуй биштIатаки.
- Меусиша
- Шагьарлиццид хургьи дуцIдикIули сади, биштIатаки кидулхъули сади.
- Муиринский
- Шагьалицид думхIяли хургьи, чидулхъули биштатачи
- Уркарах
- Шагьарлиццид хургьи дуцIдикIули, чидулхъули сади биштIтачи
- Уркарах
- Шагьарлицци хургьи дуцIдикIули сади, чидулхъулира сади биштIатачу.
- Харбук
- Шагьарлиццед хургье дуцIдашуле, биштIатаке кидулхъе сад.
цудахарская группа
- Верхний Убекимахи
- Шагьарлицеб дуцдикIуле сад худе, гулая садулхъуннесад
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Шагьарлицед ххуде дуцIдикIулесад, никIатаке кедулхъуннесад.
- Герхмахи
- Шагьарлиццед хходе датлесад, дохIнай чедулхъунсад.
На завтрак дедушка ест одно яйцо. (23)
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Савлала беркалалис ададани ца гигари букуле урар
- Дегва
- Савлала берквалалис адала адани ца гигари бука
- Мекеги
- Савла адала-адани ца гигари саби букуй
акушинская группа
- Леваши
- Завтраклис халадудешли ца гидгар букувсай
урахинская группа
- Герга
- *жягIалал* дедушкIани бука ца гидгари
- Мекегинский Канасираги
- (Д)ЖагIялан Ададаани ца гидгари букули сай
- Сергокала
- ГIвяннучI дубвалтухIили хваладаъани ца гидгари бука
- Сергокала
- Адаъни завтраклис ца гидгари букули сай
- Урахи
- Хвалāда джягIя̄лал гидгалли дубвалтани сай.
мугинская группа
- Муги
- ГIянручал хулааттали ца ккиккари бука
- Панахмахи
- ГIянручI хулааттали ца ккиккари саби букуси
кадарская группа
- Карамахи
- Савлал хугилдудешли бука ца гигари.
муиринская группа
- Дейбук
- Ца китиккарили ттубвалтуве сай аттаатта
- Дибгалик
- Ччава укухIи Хуттали ца ччидиккар букули саби.
- Кища
- ЧяваукухIили хулатали букуй сай ца кидикари.
- Меусиша
- Ччавалис хулаттали ца ккидиккари биккули саби
- Муиринский
- Чявалис хулаттали бука ца чидикар
- Уркарах
- ЧгIлан хулатали бука ца чидикар
- Уркарах
- ЧчягIялан хулаттали букули саби ца ччидиккар.
- Харбук
- ГIянручI хула ттуттешшили ца ккидиккари буке сай.
цудахарская группа
- Верхний Убекимахи
- АнручI хула туттешле бука ца духъа
усиша-бутринская группа
- Бутри
- ГIанручI туттешли ца тухъа букуннесай.
- Герхмахи
- Дуббатлий/дуббатлиж ттаттали ца тухъа бука.
Я никогда не слышал эту сказку. (23)
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Ил хабар нуни гьачамалра хIебакьира
- Дегва
- Нуни гьачамалра хIергъира гьил хабар
- Мекеги
- Нуни чиалра хIебакьира ил хабар
акушинская группа
- Леваши
- Нуни гьачамалра ил хабар багIхIебагIира
урахинская группа
- Герга
- Нуни ачамалра хIабакьира иш хабар
- Мекегинский Канасираги
- Нуни гьачамалра ил хабар аргъибилахIин
- Сергокала
- Гьил хабар нуни мурткIалла аргъибил ахIин
- Сергокала
- Нуни гьачамалра аргъибил ахIин ил хабар
- Урахи
- Нуни гьил хабар нахIалис аргъибил ахIин.
мугинская группа
- Муги
- Ачаналра нуни иш хабар хIебакьира
- Панахмахи
- Нуни ачиналра хIябакьира иш хабарла
кадарская группа
- Карамахи
- Нуни гьачамалра бякьибил хIинра эш "хабар".
муиринская группа
- Дейбук
- Нуни ил хабар ачамалла хIабакьибра
- Дибгалик
- Цайнара гьел хабар хIабакьибра нуни.
- Кища
- Нуни цайнара хIабакьибра гьел хабар.
- Меусиша
- Нуни ил хабар цайналра хIабакьибра
- Муиринский
- Нуни мурткIал хIабакьибра иш хабар
- Уркарах
- Нуни мурткIал хIабякьибра иш хабар
- Уркарах
- Нуни гьел гъуна хабар бакьибил акку.
- Харбук
- Нуни цайнара хIебакьибра их хабар.
цудахарская группа
- Верхний Убекимахи
- Дам ачаманра гIябакьибссаб эз хабар
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Дали цайнаарра гIябакьибда гьил хабар.
- Герхмахи
- Дали гьил ххабар ачамарра бакьибсе аккуд.
Перед ним стояла страшная женщина: волосы, ресницы и брови белые, сама черная, а на лбу торчит рог. (23)
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Илила гьалар кIачIлере урухъесил хьунул: гъизбера, чIимичIулера, нудбера цIубабе, сари цIудара, андализебад мукеки дурабикилере
- Дегва
- Гьитила гьалар вайна гьунул кIачIле ледже: цIуба гъизбера, чIимичIулера, нудбера, сарира цIудара, андакеб мукеки лебре
- Мекеги
- Нушаша гьалар качIле ледже ца цIахна гьунул: гъизбера, чIимичIулера нудбера цIубабе, сари цIудара, андализеб мукеки
акушинская группа
- Леваши
- Илала гьалар тIашкаризулри кахси хьунул адам : гъяз, чIимичIури ва нудби цIублири, Сар цIудара, андаличиб биалли тIирхбизувсаб мукеки.
урахинская группа
- Герга
- Ихила гьалар тIашкаризори цIахил хьунул : гъизбира, чIимчIулира гьур нудбира цIубаби, сари цIудара, гьур андализибад мукукрира дурхабизори
- Мекегинский Канасираги
- Илила гьалар цIахго хьунул тIашхьаризори: гъизра, кьяпIикIунира, нудбира цIубари, сари цIудара, анадализиб мукеки
- Сергокала
- Гьилила гьалар урухли-цIахна хьунул адамли тIашлири: гъизби, чIимичIвули ва нудби цIубаби, сари цIудара, андалишиб мукакира дяргъбизурил.
- Сергокала
- Гьилила гьалаб дебали цIахси хьунул тIашлири : гъиз , чIимичIули , нудби цIуба, сари цIудара , аммаки андаличиб мукаки тIашлири
- Урахи
- Сунна гьалар куцагвар хьунул адамъили тIашлири: гъизбира, чIимичIулира нудбира цIубти, сари цIудара, андайлиб бēли āбухъунил мукаки.
мугинская группа
- Муги
- Сунела гьалар ччярккаси хьунул тIашризуйри: гъизбира чIимичIалара ва нутбира цIублири, сари цIуттарли сари, антталикиб биалли мукек лебри
- Панахмахи
- Ихила гьалар тIашризуйри ччярккаси хьунул адим: гъизби,чIимчIули, нутбира цIубаби,сари цIуттара, гIур антталикиб ттурабухъуйри мукек/и
кадарская группа
- Карамахи
- Итис гьади кIарицIува руиб вайил хьунул: гъизбера, килпикунера, нудбера цIуба, цари цIудара, андалике лебри дурбизува мукеки.
муиринская группа
- Дейбук
- Итела гьалар кахсе хьунул лерре тIашле. Гъезра кьяпIикера нуттбера цIублере, сари цIуттара, анттализеб мукакира лебре
- Дибгалик
- Нушила гьалар гIякква хьунул адими тIашкариццулли лирри: гъизби, цIуба кьяпIикIни ва нутби ,сари цIуттара, амма антталичиб ттурасабухъуй сабири мукуки.
- Кища
- Или гьала карицулри дибягъ хьунил: гъизи, кьяпикIни ва нутби цIубаби, сари цIутара, а анталикиб тягъбицулри мукукари.
- Меусиша
- Итила гьалар уруххиаэси хьунул ташриццурлири: гъизби , кьяпIикIни ва нутби цIуба, сари цIуттара , антталичиб мукаки ттурабухъуй леб .
- Муиринский
- Итила гьалар лакарицур урухигьис хьунул:кьачми, кIяпIикIнира нутбира цI убаби, сари цIуттара, анталичиб гьаркабачибли мукаки
- Уркарах
- Итила гьалар тIашкариццур ваик, гъизби, нутби цIубаби, сари ццуттара
- Уркарах
- Ихила гьалаб тIашкариццуй руибли сари тамашан хьунул: гъизби, кьяпIикаби и нуттби, сари цIуттара, а ихила антталицци чIиб ца мукуки.
- Харбук
- Иххила гьала тIашриццурлери вайсе хьунул: кьачмера, кьяпикIера, цIуба нутбера, сари цIуттара, антиликеб беле мукекири.
цудахарская группа
- Верхний Убекимахи
- Ихила саллер ташриццурле лерде цахсе хьунул: гъизбе, цIимицIре и нутбе цубле сатте, сар цуттарасе, антталила сарбиукули мучече.
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Нихьхьела салар цIахсе(дибягъсе) хьхьунул тIашгьариццерлесарде: гъузбе, (ресницы и брови не помню), цубасе рангла, сари цIуттярсе, антталикеб мукеки ттурасабухъуннесабде.
- Герхмахи
- Гьилисар ччорккасе хьхьунул тIашлиде: гъезра кьяпIикIнера нутбера цIубле, сари цIуттара, антталиб мукеки сабиццурле.
Волк укусил собаку. (23)
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- БецI хвялике кьацIбикун
- Дегва
- БецI хвялике кIацIбикун
- Мекеги
- БецI кьацIбикун хвалике
акушинская группа
- Леваши
- БецI кьацIбикун хяличи
урахинская группа
- Герга
- БецI кьацIбикори хвелики
- Мекегинский Канасираги
- БецIли хвелиши кьацIбухъун
- Сергокала
- БицI хвилиши кьацIбикун
- Сергокала
- БицI кацIаличи кьацIбикIун
- Урахи
- БицI хвилиши кьацIбикун.
мугинская группа
- Муги
- БецI ккаччаки кьацIбикун
- Панахмахи
- БецI кьацIбикуйри ккаччаки
кадарская группа
- Карамахи
- БецI кьяцIбикиб хвалике.
муиринская группа
- Дейбук
- БецI хвелизе кьацбикун
- Дибгалик
- БицI кьацIбиккун хвилис.
- Кища
- БицI кьацIбикун хвилис.
- Меусиша
- БецI хялис кьацIбиккун
- Муиринский
- БицI кьацIбикун хвилис
- Уркарах
- БицI кьацIбиккун хвийлис
- Уркарах
- БицIли кьацIатIиб хвилис.
- Харбук
- БецI хвелис кьацIбиккун.
цудахарская группа
- Верхний Убекимахи
- Без кьацIбикун хвялия
усиша-бутринская группа
- Бутри
- БецIли ххвя буциб. (Ххвялицце бецI кьацIбийибиккун)
- Герхмахи
- БецI ххолий кьацIбиккун.
Если есть яйца, сделай нам яичницу. (23)
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Гигре лердале нушаб хайнига баркьа
- Дегва
- Гигре лердалле, нушаб хайнига баркьа
- Мекеги
- Гигре лердалле, баркьа нушаб хайнига
акушинская группа
- Леваши
- Гидгури диалли, барагу нушаб хайнигар
урахинская группа
- Герга
- Гидгури дели, нушиб хайгана баркьа
- Мекегинский Канасираги
- Гидгурби лир дели, хайгина баркьа нушаб
- Сергокала
- Гидгури лирдели, нушим хайг'ина бакьагва
- Сергокала
- Гидгури лирдели нушим хайгина бакьа
- Урахи
- Гидгури лилли дēли, нушим хайґина бакьа.
мугинская группа
- Муги
- Ккиккури диалли, баркьа нушаб яичница
- Панахмахи
- Ккиккури ледли диалли,баркьа нушаб хайгина
кадарская группа
- Карамахи
- Гигре лер-кIа бара нушам гъуймахъ.
муиринская группа
- Дейбук
- Нушеб хайгани баркьа китккуре леттле ттигьвалле
- Дибгалик
- Ччидккури лид дигьалли, нушаб хайнига Баркьа.
- Кища
- Литегьели кидкури, баркьа нушиб хайгани.
- Меусиша
- Ккидиккари лид диалли,нушаб хайгани баркьа
- Муиринский
- Рахли Литигьали читкури баркьа нушаб хайгина
- Уркарах
- Чидккури лидигьалли, баркьа хайгина
- Уркарах
- Аммаки литтигьале ччиттккури, баркьа нушаб хайгина.
- Харбук
- Ккидккуре леттеле нушшеб хайгина баркьа.
цудахарская группа
- Верхний Убекимахи
- Духъне лед диханне, баркьа нищаб хайнигаре
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Тухъне ледалле(ледле)дихар, баркьа нихьхьеб хонига.
- Герхмахи
- Тухъне леддихар, нищаб хайнига баркьа.
В озере плавали рыбы: красные, желтые, зеленые. (23)
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Шарализер куртIдукIулере балихъуне: хIинтIенабе, духъутIабе, шинишабе
- Дегва
- КIавлизер бялихъуне куртIдукулере: хIинтIенабе, духъутIабе, шинишабе.
- Мекеги
- Шарализер ледже балихъуне: хIинтенте, духъутабе, шиниште
акушинская группа
- Леваши
- Шаралар куртIдикIулри бялихъуни: хIунтIена, духъутIа, шиниша.
урахинская группа
- Герга
- КIавлизиб гарчIдикIулири бяликъуни: хIинтIинаби, духъутIаби, шинишаби
- Мекегинский Канасираги
- КIавлизиб лерри бялихъуни: хIинтинаби, бухъуцIаби, шинишаби
- Сергокала
- КIавлизир бялихъуни кIвачIлидикьули: хIинтIинаби, духъуцIаби, шинишаби
- Сергокала
- Къярдлизир бялихъуни кIуртIдикIулли : хIинтIина, духъуцIа, шиниша
- Урахи
- ШурайлихIанар гъубшри куртIдикIви: хIинтIинти, духъуцIти, шиништи.
мугинская группа
- Муги
- КIавлизид куртIдикIулри бялликъуни
- Панахмахи
- ШаралегIед куртIдикIулри бяликъкъуни: хIинтIинаби,духъутIаби, шинишаби
кадарская группа
- Карамахи
- КIавзе юздудукIуле дуиб бялихъме: хIинтIагара, духъутIара, шинишара.
муиринская группа
- Дейбук
- Шараблизер бяликъкъе лапIттикIуле леттре: хIинтIенабера ттухъутIабера шинишабера
- Дибгалик
- Шаралиццид бяликъи курт дикIурри: хIинтIинаби,духъутIаби, шинихьаби.
- Кища
- Шурагьад куртдикIулри бялихъи: хIинтIинаби, духъутIаби, шинишаби.
- Меусиша
- ХIеркIлиццид бялихъи лер: хIентIинаби, духъутIаби, шинишаби
- Муиринский
- Шурагьад куртIдикIули бялихъи: хIинтIинаби, духъутI аби, шинихьаби
- Уркарах
- Шурагьад куртIдикIули бяликъи, хIиртIинаби, духъутIаби, шинихьаби
- Уркарах
- Шарале куртIдикIули дуибли сади гьар рангла бяликъи: хIинтIинаби, бухъутIаби, шинихьаби рангунала.
- Харбук
- КIавлегIед куртIдикIурри бяликъкъе: хIинтIинабера, духъутIабера, шинишшабера.
цудахарская группа
- Верхний Убекимахи
- КIайлед кадулхъунне сад баллекъе: гьинтIинасне, дкхъктIасне, шинишасне.
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Шярлиццед куртIдикIулесатте бялихъкъе: интIинасе, духъутIасе, шенишасе(шянишасе).
- Герхмахи
- Шоряд бяликъе куртIдикIулде: хIинтIинте, духъутIте, шиниште.
Он впервые слышит это слово. (23)
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Илини ил гъай гьабгьабаллис/цайнаэс саби бикьуй
- Дегва
- Гьихин цайнаэсил саби гьил гъай бакьибил.
- Мекеги
- Илини цаэс саби бикьуй иш гъай
акушинская группа
- Леваши
- Илини цайнейс бикьувсай ил гъай
урахинская группа
- Герга
- Цайне*эс бикьулра иль гъай
- Мекегинский Канасираги
- Илиини цайналайс иль гъай аргъили сай
- Сергокала
- Гьил гъай гьитиини бегI гьалаб иргъвули саби
- Сергокала
- Гьитиъни гьалагьала саби ил гъай иргъул
- Урахи
- Гьӣлиини гьалаб-гьалаб саби гьил див иргъул.
мугинская группа
- Муги
- Гьитили цайнайс сай иш гъай бикьуси
- Панахмахи
- Ихили цайна саби бикьуси иш гъайла
кадарская группа
- Карамахи
- Итини гьине цайи бякьибил эш гъай.
муиринская группа
- Дейбук
- Ихели цайнес бикIан гъай саби
- Дибгалик
- Гьехили цайнаатIибис бикьули саби гьел гъай.
- Кища
- Итили цайнайс бикьули сай гьел гъай.
- Меусиша
- Итили бара цайнес бикIути саби ил гъай
- Муиринский
- Итили гьараргьар саби ил гъай бикьан
- Уркарах
- Итили ишгъуна гъай цайналра хIабякьиб
- Уркарах
- Ихили бикъули саби гъай.
- Харбук
- Иххили(итили) цайнайс бикьурри гьен гъай.
цудахарская группа
- Верхний Убекимахи
- Ихиз гьанне саб эз гъай бакьибле.
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Гьители(далеко), гьилели(близко) цайналлий букьулесай гьил гъай.
- Герхмахи
- Гьитили беъласар сай гьил гъай бикьусе.
У моего двоюродного брата была злая собака. (23)
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Дила узикьарла вайна хвя лебре
- Дегва
- Дила удзикьарла вайна хвя буриб.
- Мекеги
- Дила удзикьалла лебре вайна хва
акушинская группа
- Леваши
- Дила узикьарла бири вайси хя
урахинская группа
- Герга
- Дила узикьарла лебри гIясий хве
- Мекегинский Канасираги
- Дила уцикьарла Вайна хве лебри
- Сергокала
- Дила узикьарла гIяссикар хви бириб
- Сергокала
- Дила узикьарла либри дебали вайси хви
- Урахи
- Дила удзикьалла вайна хви бириб.
мугинская группа
- Муги
- Дила уццикьарла вайси ккачча лебри
- Панахмахи
- Дила уццыкьарла лебри вайси ккачча
кадарская группа
- Карамахи
- Дия узикьала лебри вайил хва.
муиринская группа
- Дейбук
- Ттила уццикьарла вагьисе хве лебре
- Дибгалик
- Дила уццигъарла биргьви ца вагьиган хви.
- Кища
- Дила уцикьарла либри вагьиси хви.
- Меусиша
- Дила уццикьарла вагьисси хви бирусири
- Муиринский
- Дила уцигъарла либри вагьиган хви
- Уркарах
- Дила уццигъарла биргьи вагьиган хвий
- Уркарах
- Дила уццигъарла либри вагьиган хви.
- Харбук
- Дила уццикьарла лебри вайссе хве.
цудахарская группа
- Верхний Убекимахи
- Дила уцыкъарла лебде гIясисе хая
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Дила уццикьарла лебде гIасисе ххвя.
- Герхмахи
- Дила уццикьарла вяйсе (чебулхъан, кьацIбикIан) ххвя бирхе.
Мы ловили рыбу руками. (23)
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Нушани балихъуне някъбани дурцира
- Дегва
- Нушани някъба бялихъуне дурцира
- Мекеги
- Нушани балихъуне някъба дурцулере
акушинская группа
- Леваши
- Нушани бялихъуни някъбани дурцули дирехIери
урахинская группа
- Герга
- Нушини бурцахIе бяликъ някъбани
- Мекегинский Канасираги
- Нушаани някъба бялихъ бурцира
- Сергокала
- Нушаъани някъба бялихъуни дурцира
- Сергокала
- Нушаъни бялихъ някъба буцира
- Урахи
- Нушаани гъубшри някъбаан дурцира.
мугинская группа
- Муги
- Нушали няхъбали бялихъ бурцули дирира
- Панахмахи
- Нушали няхъбали дурцира бяликъкъуни
кадарская группа
- Карамахи
- Нушани дурцунра балихъме някьбачу.
муиринская группа
- Дейбук
- Нушели бяликъкъе някъбали ттурцибра
- Дибгалик
- Нушали бяликъи няхъ-няхъли дурцаси.
- Кища
- Нушали някъбали бялихъ бурцахIи.
- Меусиша
- Нушали бяликъи някъбали дурцутири
- Муиринский
- Нушай бурцаси бялихъ няхъбали
- Уркарах
- Нушали някъбачули дуцибра бяликъи
- Уркарах
- Нушай бяликъи някъбали дуцибра
- Харбук
- Нушали няхъбали бялихъ буцибра.
цудахарская группа
- Верхний Убекимахи
- Нухьале балехъ нухъбале бурцулде
усиша-бутринская группа
- Бутри
- Нухьхьали нахъбали дурцуледе(дурцуле калгунда) бялихъкъе.
- Герхмахи
- Нущали бяликъе нохъбяли дурцулде.
Мурад не узнал меня. (31)
литературный язык
- Литературный
- Мурадли ну хIевагьурра.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Мурадли ну хIегьурджа
- Дегва
- Мурадни ну вагьхIегьуджа
- Мекеги
- Мурадли ну вагьхIегьуджа
- Мекеги
- Мурадлини ну вагьхIегьур.
- Мекеги Аялакаб
- Мурадли(лини) ну вагьхIегьур.
акушинская группа
- Акуша
- Мурадли ну вагьæгьуджа
- Леваши
- Мурадли ну вагьхIегьуджа
урахинская группа
- Аймаумахи
- Мурадли хIебагьурра ну
- Герга
- Мурадли ну хIагьунра
- Сергокала
- Мурадли ну ахIвагьурра
- Сергокала
- Мурадли ахIвагьунна ну
- Урахи
- Мурадли(ини) ну ахIвагьурра.
мурего-губденская группа
- Губден
- Мурадни вагьхIегьура ну.
- Губден
- Мурадни ну вагьхIевагьура
- Мюрего
- Мурадни ну хIавагьурджа
- Мюрего
- Мурадни ну хIевагьурра
мугинская группа
- Муги
- Мурадли ну вагьхIягьурра
- Панахмахи
- Мурадли ну хIягьурра.
кадарская группа
- Кадар
- Мурадли ну хI(ра)агьун.
муиринская группа
- Викри Нововикри
- Мурадли х/агьурра ну
- Дибгалик
- Мурадли ну хIагьурра.
- Меусиша
- Мурадли ну хIагьурра
- Уркарах
- Мурадли ну хIагьучча.
- Уркарах
- Мурад хIалгьулирав ну
- Харбук
- Мурадли ну хIегьурра.
- Хуршни
- Мурадли ну хIавагьурра
цудахарская группа
- В. Арши
- Ду Мурадиз гIахурда
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Мурадли ду хIахурда. (хI — звонкий фрикативный ларингал)
- Гинта
- Мурадли ду эвахурда
кайтагская группа
- Хунгия
- Мурадли ду авагьурда
Они пойдут через речку, чтобы сократить дорогу. (31)
литературный язык
- Литературный
- Илди хIеркIличибад аркьян, гьуни къантIбарес.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Илди хIеркIликебад бикиле гIяркьан, гьуни къантIбахъес
- Дегва
- Гьихти хIеркIликебад кидирбикиле аркьян, гьуни кьантIбаркьес
- Мекеги
- Къардлевад бикиле гIяркьан илди, гьуни къантIбаркьес багьандан
- Мекеги
- Гьуни камле ахъес багьандан хIеркIликебад гIяркьан илди. Гьуни къантIбаркьес гьанле хIеркI кедиббалта (байбирхъу) илдилини.
- Мекеги Аялакаб
- ХIеркIликебад бикиле гIяркьан илди, гьуни къантIбаркьес багьандан (гьанле).
акушинская группа
- Акуша
- Иди гьæркIизибад гIяргIя,гьуни къантIбарес
- Леваши
- ХIеркзибад Башар илди, гьунч къантIбарес багьандан
урахинская группа
- Аймаумахи
- Гьетти хIерклишивад аркьа, гьунни къантбакьис
- Герга
- Ихди хIеркI байбяхъали аркьян, гьуни кьантIбаркьис багьандан
- Сергокала
- Гьуни къантIбихъис багьандан хIалкIла иччегIибад аркьяни гьитти
- Сергокала
- Гьихди хIаркIлизибад аркьян, къантIбякьис гьуни
- Урахи
- Гьилди хIаркIлишиббит аркьян, гьуни къантIбякьис багьандан.
мурего-губденская группа
- Губден
- Ихди ругеризекан гIяран, гьуни гъантIбарес багьандан.
- Губден
- Ихти херкIизека гIаран,гьуни гъантIбарес
- Мюрего
- Ихти хIаркIлизека киди бухъа гIяран, гьуни гъантIбарес багьандан
- Мюрего
- Ихти хIаркIлизекад бикиле гIяран, гьуни гъантIбарес багьандан
мугинская группа
- Муги
- Илди хIеркIликитта киттибулхъан, гьуни къантбиахъара
- Панахмахи
- Итти хIеркIла киттит булхъан,гьуни къантIбаркьара.
кадарская группа
- Кадар
- Ихти хIяркизака аркьан гьуни гъантI-баресла.
муиринская группа
- Викри Нововикри
- Ихти х/ирк/лицци каблухъан , гьуни къанд баркьара
- Дибгалик
- Ихтти хIиркI ахъибли аркьян гьуни кIутIбаркьара багьандан.
- Меусиша
- Итди хIеркIличирад аркьян ,гьуни къантIбигьахъара
- Уркарах
- Ихти аркьян хIиркIла мякьле, гьуни камкабаркьара багьандан.
- Уркарах
- Ишти хIиркIличир аркьян, гьуни камабигьхъара
- Харбук
- Ихтти херкIликер биркур гьуни къантIкабаркьара.
- Хуршни
- Итти хIеркичир кьян, гьуни къантI баркьис
цудахарская группа
- В. Арши
- Хьхьуни къантIбаркьиз/алгъиз багьандан, илтти зеркала четти аргIӏя
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Хьхьуни къантIкабаркьий, гьилттали хIеркI багбирхъу.
- Гинта
- Ихти эркликерка кагIан, гьуни кIонтбархъиш
кайтагская группа
- Хунгия
- Ишти еркIер бергу хьуни кутI барара
Когда голуби улетели, у него в руках осталось золотое перо. (31)
литературный язык
- Литературный
- Лагьни арцурхIели, илала някъбазиб мургьила пухIяла калун.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Лавле арцурле гIярдукьунхIе илила някъбазеб мургьела пухIяла калъун
- Дегва
- Лагьвне арцурхIеле, гьихила някъбазеб мургьела пяхIул кальян.
- Мекеги
- Лавре арцуле гIярагъа, илила някъбазев мургьела пухIяла калъун
- Мекеги
- Арцанте арцурхIеле илила някъеб мургьела пухIяла калъун.
- Мекеги Аялакаб
- Лавне арцулле гIярдякьунхIеле, илила някъбазеб мургьела пухIяла калъун.
акушинская группа
- Акуша
- Лагьни арцули гIярдягIунгьæли .итала някълаб мургьильа погьяла калун
- Леваши
- Лагьни арцурхIели, илала някъбазир кавлун мургьила пугь
урахинская группа
- Аймаумахи
- Лавгьни арцурхIели, гьихила накъбазиб мургьила пухIала уббатур
- Герга
- Лавгьни арцурхIали, ихила някълизиб кал*ун мургьела пяхIула
- Сергокала
- Лавгьни арцулларгIи, гьитила някъбазиб мургье пяхIул хьалъун
- Сергокала
- Лагьби арцуй ардикьвянхIели, гьихила някъбазиб гьалъун мургьила пяхIу
- Урахи
- Лавгьни арсурхIили, гьӣлила някъбазиб мургьē пяхIула хьалъун.
мурего-губденская группа
- Губден
- Лагьне арцубхIеле, ихила някъбезе мургьела пухьле калъун.
- Губден
- Лагьне арцубхIеле ихила накъбезе мургьела пухIели калун (или кальян,чтобы показать раздельность)
- Мюрего
- Чякне арцурхIале, ихила някъбезеб калун мургьила пухI
- Мюрего
- Лагьне арцурхIале, илила някъбезеб мургьела пухIяли калъун
мугинская группа
- Муги
- Лавгьни арцулли ардякьунгIели, итила няхъзиб мургьела пухIела калгун
- Панахмахи
- Лавгьни арцургIели,ихила няхъбазиб мургьела пяхIяла калгун.
кадарская группа
- Кадар
- Лагьме арцува арцува ардакьун-хIале ития някьбазе бахъари калъун.
муиринская группа
- Викри Нововикри
- Арцанти арцурх/ели , илила няхъбацциб мурьила пус калун
- Дибгалик
- Лугьни ардиркьванхIи, сунна някъкъяб мургьила пухIала калгун.
- Меусиша
- Лугьни арцурхIели , илила някълицциб мургьила пахIли калгун
- Уркарах
- Лагьни арцурхIели, ихила някъбацци буиб мургьила паз.
- Уркарах
- Лугьни арцурмат, някълицциб калгун музари
- Харбук
- Лугьне арцур гьардукьунхIеле, иххила няхъбаццеб мургье пухIяла калгун.
- Хуршни
- Лагьни арцурли ардикьянхIели, илила няхълицциб, мургьила ппахIяла калгун
цудахарская группа
- В. Арши
- Нагьурбе датарцуркъаллиз, итила няхъццеб мургьела ппухIӧли калгун
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Нугьне гьарцулла гьитий, гьилила няхъццеб мургьела музури (пухIяла) калгун.
- Гинта
- Нагъабе сардухъунгьале, сунела нахъцеб мургьела пухIела калгун
кайтагская группа
- Хунгия
- Лахьни дегуркъялла ижала никъбалци калгун мургьилла пяхIял
Сестра разожгла огонь. (31)
литературный язык
- Литературный
- Рузини цIа абикьур.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Рузини цIа абикьур
- Дегва
- Рудзини цIа абикьун.
- Мекеги
- Рудзини цIа абикьур
- Мекеги
- Рудзини цIа абикьур. Рудзини цIа алкахъун.
- Мекеги Аялакаб
- Рудзин(ни) цIа абикьур. Рудзини цIа алкахъун.
акушинская группа
- Акуша
- Рудзини цIа аркIæхъур
- Леваши
- Рудзили цIа бигIур
урахинская группа
- Аймаумахи
- Рудзиин цIа абалкун
- Герга
- Рузили цIа абикьун
- Сергокала
- Рузиини цIа абалкухъун
- Сергокала
- Рудзиин абалкун цIа
- Урахи
- Рудзиин(и) цIāбикьур.
мурего-губденская группа
- Губден
- Рудзини цIа бикьуб.
- Губден
- Рудзыни цIа алкахъун
- Мюрего
- Рузини абкьур цIа
- Мюрего
- Рудзини цIа абикьур
мугинская группа
- Муги
- Руццили цIа абикьур
- Панахмахи
- Руццили цIа алкун.
кадарская группа
- Кадар
- Рузили цIа бикьун/ лапкахъун.
муиринская группа
- Викри Нововикри
- Руццили ц/а абикьун
- Дибгалик
- Руццили цIа абикьун.
- Меусиша
- Руццили цIа абикьур
- Уркарах
- Руццили цIа абикьур.
- Уркарах
- Руццили абикьур цIа
- Харбук
- Руццили цIа абикьур.
- Хуршни
- Руццили цIа абикьур
цудахарская группа
- В. Арши
- Руцциле цIа гьабикьур
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Руццили цIа гьабикьур.
- Гинта
- Руцили цIа ньабихъун
кайтагская группа
- Хунгия
- Рицилли цIа чибижахиб
В сметану козий волос попал. (31)
литературный язык
- Литературный
- Буртлизи гIежала гъез кабикиб.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Буртлизе гIеджала гъиз бикиб
- Дегва
- Буртлизе гIеджала гъиз кабикиб.
- Мекеги
- Буртлизе гIеджала гъиз кабикиб
- Мекеги
- Буртлизе гIеджала гъиз кабикиб.
- Мекеги Аялакаб
- Буртлизе гIеджала гъиз кабикиб.
акушинская группа
- Акуша
- Буртизи гIæджала чур бягIун
- Леваши
- Буртлизи эджала цекъ кабикиб
урахинская группа
- Аймаумахи
- Буртлизи гIежала гъиз убахбигьиб
- Герга
- Буртлизи гIеджала гъиз убяхIбикиб/ агиб
- Сергокала
- Буртлизи гIижала гъиз агиб
- Сергокала
- Сметанализиб гIеджала гъиз бакIиб
- Урахи
- Буртлизи гIиджала гъиз убяхIбихьиб.
мурего-губденская группа
- Губден
- Буртизе гIеджала гъиз бикиб.
- Губден
- Вуртизе гIеджала гъиз бакIиб
- Мюрего
- Буртлизе кабкиб кьяцала гъиз
- Мюрего
- Буртлизе гIеджала гъиз кабикиб
мугинская группа
- Муги
- Буртлизи гIеччала гъиз кабикиб
- Панахмахи
- Буртлизи гIеччала гъиз аккиб.
кадарская группа
- Кадар
- Къаймахъизе гIяжала гъиз кабикиб.
муиринская группа
- Викри Нововикри
- Буртлицци г/иччала гъиз кабичиб
- Дибгалик
- Буртлицци гIиччала гъиз кабичиб.
- Меусиша
- Буртлицци кьяцала гъиз кабикиб
- Уркарах
- Буртлицци кабичиб кьяцала гъиз.
- Уркарах
- Бурлицци кьяцала гъиз какбичиб
- Харбук
- Камлицце кьяцала гъиз кабикиб.
- Хуршни
- Камлицци кьяцала гъиз кабичиб
цудахарская группа
- В. Арши
- Буртицце гIӏеччала гъиз кабичиб
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Буртлицце кьяцала гъез кабикибсаб.
- Гинта
- Буртлице гьидила хез кабикиб
кайтагская группа
- Хунгия
- Буртци кьяцала гъиз бичиб
Раньше были очень плохие дороги. (31)
литературный язык
- Литературный
- Убла замана гьундури дебали вайти дири.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Гьалар лергIел вайте гьунбе дуриб
- Дегва
- Уб дахъ вайте гьунбе дурутере.
- Мекеги
- Гьалаб хIябра вайте гьунбе лертере
- Мекеги
- НекIуб цIакьле вайте гьунбе дуриб. Гьалаб гIяхIил вайте гьундуре дуриб.
- Мекеги Аялакаб
- НекIуб (гьалар, гьар-ур) цIакьле (гIяхIил)вайте гьунбе дуриб.
акушинская группа
- Акуша
- Гьар дебали хурда гьундурби дири
- Леваши
- Гьалар дебали вайти гьундури дири
урахинская группа
- Аймаумахи
- Гьалаб вайти гьундури дириб
- Герга
- Гьалабла замана вуятIа вуйти гьунби дириб
- Сергокала
- Гьалар гьундури цIакьли вайти дириб
- Сергокала
- Гьалаб дириб гIяхIли вайти гьундури
- Урахи
- Гьалаб вайгIир уряхIти гьундури дириб.
мурего-губденская группа
- Губден
- Гьадила замана гIяхIял вайте гьунбе дуриб.
- Губден
- Гьади гьунбе вайте саже
- Мюрего
- Гьалаб вайте гьунбе дуриб
- Мюрего
- Гьалаб хIябра вайте гьунбе дуриб
мугинская группа
- Муги
- Гьалад гIяхIли вайти гьунби дири
- Панахмахи
- Гьалад гьалли гьунби вайти дири.
кадарская группа
- Кадар
- Аргъике гьунбе вайтIа царри.
муиринская группа
- Викри Нововикри
- Гьалли гьунби ц/акьли нясти дири
- Дибгалик
- Гьалли цIакьли вагьити гьунби диргьви.
- Меусиша
- Гьалли цIакьли вагьити гьунби дири
- Уркарах
- Гьалле дуибтири цIакьли вагьити гьунби.
- Уркарах
- Гьалаб вагьити гьунби диргьви
- Харбук
- Гьалад дебале вяйте гьунбе дири.
- Хуршни
- Гьалар лидри дибгали вайти гьунби
цудахарская группа
- В. Арши
- Сарсар девле вясне хьхьунбе дирхве
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Салаб хIелчеле вайте хьхьунбе дирхе.
- Гинта
- Салаб гьунбе иркиле васте дирхе
кайтагская группа
- Хунгия
- Ссар цакьли вяхIи хьумби диргьи
Во всех кварталах (частях) села ребята разжигают костры. (31)
литературный язык
- Литературный
- Шила лерилра къатIаназир дурхIнани цIами адилкьули сари.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Шила лерил къватIаназеб дерхIнани цIаме адикьуле саби
- Дегва
- Гьар шила къватIаназер дархIнани цIаме адилкьуле сари.
- Мекеги
- Лерилра къватаназер дерхIнани цIаме адилкьуле сари
- Мекеги
- Гьар шила къватIлизеб дерхIнани цIаме адилкьуле сари.
- Мекеги Аялакаб
- Шила лерилра къватIаназер дерхIна(н,ни) цIаме адилкьуле сари.
акушинская группа
- Акуша
- Гьар шила къатлар дурхIнани цIа дирхьули
- Леваши
- Дали къатIурбазир шила, дурхIнали цIа дилкьулри
урахинская группа
- Аймаумахи
- Либилла щиля къатIабазиб дурхIнаани цIа абалкун
- Герга
- ….. хъяшна цIами адилкьули сади
- Сергокала
- ДурхIнаани шила лирилла къватIаназир цIамедилкьули сари
- Сергокала
- Гьар шягIиб шилизиб дурхIнаан цIа адалкун
- Урахи
- Шā лирилла къватIаназир дурхIна(ани) цIами адилкьули сари.
мурего-губденская группа
- Губден
- Шила гьар къатIлизе дехIнени цIаме дилкьуле сари.
- Губден
- Шила гьар авизе дехIнени цIа вилкьусаб
- Мюрего
- Гьар мелаб шила дахIнен адилкьуле сар цIаме
- Мюрего
- Гьар шила къатIлизеб дархIнени цIаме адилкьуле сари
мугинская группа
- Муги
- Гьар шила къатликиб дехIнали цIами адикьур
- Панахмахи
- Гьар шила къаттизид дехIнали цIа алукахъулри.
кадарская группа
- Кадар
- Шила гьар мер-мусалзе дурхIнани цIаме лупкахъу.
муиринская группа
- Викри Нововикри
- Гьар бут/алицциб шила бишт/ятали ц/ами адикьун
- Дибгалик
- Гьар шила кьватлицциб дархIнали цIами адилкьули сади.
- Меусиша
- Шила гьар къватIлизир дурхIнали цIа кадикьур
- Уркарах
- Лидичча шила бутIнацци дархIали цIа адиркьули сади.
- Уркарах
- Гьар шила кьватлиццид дархIнали цIа адикьур
- Харбук
- Ледил шила къутIракед дярхIнали цIаме адилкьве сади.
- Хуршни
- Гьар щилла бутIалиццид дярхIнали цIа абилкьули саби
цудахарская группа
- В. Арши
- Щила гьар кьватIлед гулале цIуме гьадилкьунне сади
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Шшилла гьар къотIлиб дохIнали цIадирхьхьулсаб.
- Гинта
- Ледирра щила муснаяд жагьилте адимтали ца гьабилхъунесаб
кайтагская группа
- Хунгия
- Гьар шилла баэ дихIнала цIа чидиржухулцади
Перья у птицы намокли. (31)
литературный язык
- Литературный
- Арцанна пухIли шинкIадиуб.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Чвякола пухIле шинкIадуб
- Дегва
- Арца пухIле шинкIадуб.
- Мекеги
- Чяквала пухIяла шинкIадуб
- Мекеги
- Арцанла пухIле демхIур (шинкIадуб)
- Мекеги Аялакаб
- Арцанла(чяквала) пухIле демхIур(шинкIадуб)
акушинская группа
- Акуша
- Арцанла погьлуми дæмгьур
- Леваши
- Арцантала пугьлуми демгьулри
урахинская группа
- Аймаумахи
- Арцанла пухIяла шинкIадиб
- Герга
- ЧякОла пяхIула шинкIадигьо сади
- Сергокала
- Арсанла пяхIли дамхIулли сари
- Сергокала
- Чвякола пяхIри шинкIадиб
- Урахи
- Арсā пухIли дамхIур.
мурего-губденская группа
- Губден
- Чякала пухьбе шинкIадуб.
- Губден
- Вякала пухIле шинкIадуб
- Мюрего
- ПухIре чякола шинкIадуб
- Мюрего
- Арцанла пухIле шинкIадуб
мугинская группа
- Муги
- Чякала пухIли шинкIадиуб
- Панахмахи
- Чякала пяхIли шинкIадиуб.
кадарская группа
- Кадар
- Гъушла бахъурме шинкIа-дугьуб.
муиринская группа
- Викри Нововикри
- Чат/ала пусли ши дамх/ур
- Дибгалик
- Арцанла пухIли дамхIур.
- Меусиша
- Арцанла пахIли шимидиуб
- Уркарах
- Арцантала пазни дамхIур.
- Уркарах
- Арцанла музри дамхIур
- Харбук
- Арца пухIле шимидиб.
- Хуршни
- Арцанна ппяхIли щими дигьуб
цудахарская группа
- В. Арши
- Гьарцанна ппухIле дяхIун
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Чякала похIле дяхIунсад.
- Гинта
- ЧакIала пухIела дагьун
кайтагская группа
- Хунгия
- Чякола пяхIли дамсун цади
Руслан взял палку и убил змею. (31)
литературный язык
- Литературный
- Русланни тIерхьа касиб ва чIичIала кабушиб.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Русланли тергьа касиле чIичIа кабушиб
- Дегва
- Руслайни тIергьа касиле чIичIа кабушиб.
- Мекеги
- Руслайни тIергьа касиле чIичIа кабушиб
- Мекеги
- Русланли тIергьа кисиле чIичIа(мусебад башан) кабушиб (бебкIахъиб)
- Мекеги Аялакаб
- Русланлини(йни,ли) касиле тIергьа чIичIа кабушиб (бебкIахъиб)
акушинская группа
- Акуша
- Русанли касили мурчI чIичIала кабушиб
- Леваши
- Руслай касили мурчI чIичIала кабушиб
урахинская группа
- Аймаумахи
- Русланли мурчI асили чIичIала кабушиб
- Герга
- Руслай мурчI асили жанигвар кабушиб
- Сергокала
- Руслайини дирхьа асили чIичIала хьабушиб
- Сергокала
- Русланли асили мурчI хьабушиб чIичIала
- Урахи
- Руслай(ъини) дирхьāсили чIичIала хьабушиб.
мурего-губденская группа
- Губден
- Руслайни дерхьа асиле мусекан башан кабушиб.
- Губден
- Руслайни мурчI асиле мусекабашан кабушиб
- Мюрего
- Русланни асиле тIергьа кабушиб чIичIала
- Мюрего
- Русланни тIергьа асиле чIичIала кабушиб
мугинская группа
- Муги
- Русланли ттирхьа кассиб ва чIичIала кабушиб.
- Панахмахи
- Русланли кассиб тIерхьа-мурчI, ГIур кабушиб чIичIала.
кадарская группа
- Кадар
- Русланли терхьа буциле чIичIа/мусекабашан кабушиб.
муиринская группа
- Викри Нововикри
- Русланли т/ирхьа няхъбацци буциб эбри ч/ич/ала кабушиб
- Дибгалик
- Руслай тIирхьа ассибли чIичIала кабушиб.
- Меусиша
- Руслай асибли тIирхьа чIичIала кабушиб
- Уркарах
- Русланли ассиб тIирхьа и иличули кабушиб чIичIала.
- Уркарах
- Русланли ассибли тIирхьали чIичIала кабушиб
- Харбук
- Руслай ассиб хIясса чIичIала кабушиб.
- Хуршни
- Русланни дирхьа ассибли, чIичIала кабущиб
цудахарская группа
- В. Арши
- Руслан не гьассибле тIирхьхьа числа кабущиб
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Русланни тIирхьхьа гьассибле чIичIала кабуршшиб.
- Гинта
- Русланли диргьа гьасибле чIичIало кIабущиб
кайтагская группа
- Хунгия
- Русланни хамул гьассили мялгIум кабишуб
Испеченная на огне картошка бывает вкусная. (31)
литературный язык
- Литературный
- ЦIаличиб берцIибси картушка бизиси бирар.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- ЦIаликеб лерцIибте хъартушка тIягIямла дурар
- Дегва
- ЦIаликер дерцIибте гIяку бидзите дурар.
- Мекеги
- ЦIаликеб берцIибил картушка тягIямла бурар
- Мекеги
- ЦIаликеб берцIибил картушка бидзил бурар.
- Мекеги Аялакаб
- ЦIаликер дерцIибте картушка бидзите (тIягIямла) дурар.
акушинская группа
- Акуша
- ЦIаличиб берцIибси гIяб бидзиси бирар
- Леваши
- ЦIаличир дерцIибти гIяби дирар бизити
урахинская группа
- Аймаумахи
- ЦIализиб картушка берцIибиль бидзиль бирани саби
- Герга
- ЦIализиб берцIибил къяртушка биз*или бирар
- Сергокала
- ЦIализиб бирцIибил картушка бизил бирар
- Сергокала
- ЦIалишиб бирцIибил картушка гIяхIна тIимла бирар
- Урахи
- ЦIализир дирцIибти гIвяби бидзити дирар.
мурего-губденская группа
- Губден
- ЦIалике берцIибил картушке гIяхIбай тIемла бурар.
- Губден
- ЦIалике белхьунил картушке гIяхIбай бурар
- Мюрего
- ЦIаликеб барибил картушка гIяхIна бурар
- Мюрего
- ЦIаликеб берцIибил гIяби бидзий бурар
мугинская группа
- Муги
- ЦIаликиб берцIибси кяртушка биццили бирар
- Панахмахи
- ЦIаликиб берцIибси ккярттушкка бицциси бирар.
кадарская группа
- Кадар
- ЦIалике берцIахъибил картушка миръил бурhар.
муиринская группа
- Викри Нововикри
- Ц/аличиб берц/иб картушка бицциган бирар
- Дибгалик
- ЦIалиццид дерцIибти кIартIушка цIакьли гIяхIти диргьвар.
- Меусиша
- ЦIаличид дерцIиб хIукIи гIяхIти диргьар
- Уркарах
- ЦIалицциб берцIибил кIартIушкIа биргьван саби бицциган.
- Уркарах
- ЦIалицциб берцIибил кIартушкIа бицциган биргьар
- Харбук
- ЦIаликед дерцIиб ккарттукIе бицците дирар.
- Хуршни
- ЦIаличид дирцIиб гIяби гIяхти диргьар
цудахарская группа
- В. Арши
- ЦIалиссеб берцIай гIӏӱб/ӧб биццисе бирху
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- ЦIалиццеб берцIай хIукI биццисе бирхор.
- Гинта
- Цалицеб белгьунсе калтуш бициле бирху
кайтагская группа
- Хунгия
- ЦIалци берцIиб къяртушке бицикай биргьор
После обеда подул сильный ветер. (14)
литературный язык
- Литературный
- ХIерила гIергъи цIакьси дягI бухъун.
мекегинская группа
- Дегва
- ХIере гIярагъа цIакьил дагI кабухъун.
- Мекеги
- ХIере гIярагъа хвалал дегI кабухъун
акушинская группа
- Леваши
- ХIерила гIергъи залами дягI уфбухъун
- Леваши
- Гьери эргъи халаси дягІ бухъун.
урахинская группа
- Сергокала
- ХIирейс гIилаббит цIакьли двягI бухъун
- Урахи
- ХIирергIи хвалал двягI бухъун.
мурего-губденская группа
- Мюрего
- ХIаре гIяргъа хвалал дагI абухъун
мугинская группа
- Муги
- ХIира баили гIерегъ хуласи дегI кабухъун
кадарская группа
- Кадар
- ХIярияла гIярагъа/Дакьувала вахти цIакьил букIма гьуббикиб.
муиринская группа
- Дейбук
- ХIерияла гIерегъе хваласе бярям сабухъун
- Дибгалик
- ХIирела гIир хулаган дагI бухъун.
- Меусиша
- ХIерелагIир цIакьил дагI сабухъун
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- ХIерилла гьитти хIелчеле догIбухъун
Красиво выглядят белые облака на голубом небе. (14)
литературный язык
- Литературный
- ХьанцIа заклизир цIуба къирми жагали чедиули сари.
мекегинская группа
- Дегва
- Джагвале сари цIуба гъугре гьанцIа закликер.
- Мекеги
- Цуба зубре джагвале сари гьанцIа заклизер
акушинская группа
- Леваши
- Джагали кадизувсар цIуба дирихьми хьанцIа закличир
- Леваши
- Джагалли кайзуллисар цІуба дирихьми хьанцІа закличир
урахинская группа
- Сергокала
- Джагвали хьадилзан хьанцIа заклизир цIуба гъагулти
- Урахи
- ХьанцI дзубрир цIуба гъагулти къугъали сари шидаис.
мурего-губденская группа
- Мюрего
- ГьанцIа закликер цIуба гъагулте джагвале кадилзан
мугинская группа
- Муги
- Кугъалли кадизулли сади цIуба къуври хьанцIа закликид
кадарская группа
- Кадар
- ХьанцIа зубразе/зуберхилзе цIуба диривт жагвай цари.
муиринская группа
- Дейбук
- ХьанцIа ццаклизер цIуба облакабе къугъале каттизулле сатти
- Дибгалик
- Ччакквали кадилццуйри хьанцIа ццакличид цIубаби къургри.
- Меусиша
- Къугъали лер цIуба къургъи хьанцIа ццакличид
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Щала-хьхьанцIа ццакетте цIуба къавне къугъале сади
Видишь там впереди высокую гору? (14)
литературный язык
- Литературный
- Итаб гьалабси ахъси дубура чебиулрив?
мекегинская группа
- Дегва
- Кибииду гьитеб гьалаб ахъил дубура.
- Мекеги
- Кибиулерев итеб гьалаб ахъил дубур?
акушинская группа
- Леваши
- Чебиулрив итаб гьалаб ахъси дубур
- Леваши
- Чебиулрив итаб галаб эхъси бяхІ
урахинская группа
- Сергокала
- Шибиуллив гьиткIуб гьалаб ахъил дубура
- Урахи
- ГьиткIуб гьалаб ахъил дубура шибиуллив?
мурего-губденская группа
- Мюрего
- ИкIаб гьалаб ахъил дубура кебиулерев?
мугинская группа
- Муги
- Итаб гьалаб ахъси дубура кибиулрив
кадарская группа
- Кадар
- Кебииду эйта гьади бухъенил дубура?
муиринская группа
- Дейбук
- Нушела гьалаб ахъсе ттубур кибиулерев
- Дибгалик
- Чибиуйрив гьетеб гьалаб чикъкъа дубура?
- Меусиша
- Кибиулрив итеб гьалаб ахъил дубурла ?
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Чебигулди гьитттуб саллиб ахъсе дабур?
Раньше сжигали колючки и золу от колючек добавляли в тесто. (14)
литературный язык
- Литературный
- Гьалаб занзби цIализир дигубли, илдала палда башнилизи дархиути дири.
мекегинская группа
- Дегва
- Уб дзандзбе игутере гIур гьилдала палда башнилизе дархиутере.
- Мекеги
- Гьалаб дзандзбе дигубле - палда илди дзандзбела башнилизе дархиутере
акушинская группа
- Леваши
- Гьалаб игутири къидзкъидзаг кьадурби ва илала палда бетIузи бархиусири
- Леваши
- Бегьеб дзандзуби дигубли, дзандзубала палда бетІузи дархиутири
урахинская группа
- Сергокала
- Гьалар занзби дигвили, гьилдела палда башнилизи хьадулхъиб
- Урахи
- Убла замāна дзандзуби цIали игвантири ва гьилдēла палда башнилизи хьадулхъантири.
мурего-губденская группа
- Мюрего
- Гьалаб дзандзбе дигубле, илдила палда башнилизе дархиутере
мугинская группа
- Муги
- Гьалад хIянцби диккубли ва хIянцбала ппалтта башнилизи дархиути дири
кадарская группа
- Кадар
- Аргъике/Гьадикан занзурбе дигуле палда хамиризе бархихъун.
муиринская группа
- Дейбук
- Гьалаб замана хIянццбе икквахъуле ихттия палтара бетIулизе ттархииуле
- Дибгалик
- Гьалли ццунцци деккубли гьелттела палтта битIулицци кадуршули диргьви.
- Меусиша
- Гьалаб адамтали диккубли хIанцци , илдала палтта битIулицци дархиутири
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Салаб хIянцце иккуле дирхе, хIянццала палтта бетIулицце дархигъулера.
У детей животы опухли от голода. (14)
литературный язык
- Литературный
- ДурхIнала кунби гашили демдахъурли сари.
мекегинская группа
- Дегва
- БиштIатала кванбе демдурле сари гушбубле.
- Мекеги
- БиштIатела кванбе демдур гушдешли
акушинская группа
- Леваши
- БиштIати дяхIнала канурби демдурлири гушдешлизирад
- Леваши
- ДяхІнала кунби демдуллисар гушдешли
урахинская группа
- Сергокала
- Гашили дурхIнела квамми димдухъур
- Урахи
- ДурхIнēла кумми гашили димдулли сари.
мурего-губденская группа
- Мюрего
- БиштIатела кванбе демдур гушдешни
мугинская группа
- Муги
- ДехIнала кунби кушли дентулли сади
кадарская группа
- Кадар
- ДурхIнаа кунбе гашилзакан демдува.
муиринская группа
- Дейбук
- БиштIутела кашаттикликелле кунбе ттемттур
- Дибгалик
- БиштIятела кумппи демттулли сади ккушдихьлиццир.
- Меусиша
- БиштIатела кунби демттурли сади ккашили
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- НикIатала ккашали кумппе демттахъурсад.
Мама дала мне большую подушку. (14)
литературный язык
- Литературный
- Нешли наб халаси гIянила гиб.
мекегинская группа
- Дегва
- Абан наб хулал гIенала гиб.
- Мекеги
- Абани наб хвалал миндар гиб
акушинская группа
- Леваши
- Нешли гиб наб халаси гIянала
- Леваши
- Нешли наб халаси гІянала гиб
урахинская группа
- Сергокала
- Адайъини нам хвалал гIвянила гиб
- Урахи
- Абаани нам хвалал гIвянила ґиб.
мурего-губденская группа
- Мюрего
- Абани нам хвалал миндар гиб
мугинская группа
- Муги
- Абали наб хуласи гIенихьала гиб
кадарская группа
- Кадар
- Нешли нам хугина гIяния гиб.
муиринская группа
- Дейбук
- Абали наб хваласе гIянила гиб
- Дибгалик
- Абали наб хулаган гIанила биччиб.
- Меусиша
- Арали наб хулел гIанила ккиб
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Абали дам ххуласе гIонела ккиб.
От ветра гнутся деревья. (14)
литературный язык
- Литературный
- ДегIли галгуби гIечIдирахъули сари.
мекегинская группа
- Дегва
- ДагIни галгбе гIечIдиркьуле сари.
- Мекеги
- ДегI багьандан галгбе гIечIдукIуле сари
акушинская группа
- Леваши
- ДягIли гулги гIячIарахъулри
- Леваши
- ДягІлизирад гулги дулкІулисар
урахинская группа
- Сергокала
- ДвягIли галгуби лукIихъа/лукIухъули сари
- Урахи
- ДвягIлиини галгуби хьалгьухъули сари.
мурего-губденская группа
- Мюрего
- ДагIни галгбе дялчIуле сари
мугинская группа
- Муги
- ДегIли ккалкби дулкIахъулри
кадарская группа
- Кадар
- БукIмали гъутIбе гъавдиру.
муиринская группа
- Дейбук
- Бярямли ккалккубе гIяшукаттиркьуле саби
- Дибгалик
- ДагIли дулчIихъули сади ккалкни.
- Меусиша
- ДагIли ккалккни ласкадиркьули сади
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- ДогIли ккалкбе дулкIахъунсад.
Одно облако похоже на гору. (14)
литературный язык
- Литературный
- Ца гъагул дубурличи мешули саби.
мекегинская группа
- Дегва
- Ца гъагул дубурликем мешуле саби.
- Мекеги
- Ца зубари дубурлике мешуле саби
акушинская группа
- Леваши
- Ца дирихь мешувсаб дубурличи
- Леваши
- Ца дирихь дубураличи мешувсаб
урахинская группа
- Сергокала
- Ца гъагвул дубуллиши мишули саби
- Урахи
- Ца къири дубуллиши мишуран саби.
мурего-губденская группа
- Мюрего
- Ца гъагул дубурлике мешуле саби
мугинская группа
- Муги
- Ца къав дубурлики мушули саби
кадарская группа
- Кадар
- Ца дирив дубурике мушубукIар.
муиринская группа
- Дейбук
- Ца облако ттубурлике мешуле саби
- Дибгалик
- Ца къургури дубураличи мушули саби.
- Меусиша
- Ца дубура къургъичи мешули саби
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Ца къав дабуллий михьиле саб.
У меня живот заболел от чуду, которое поел на их свадьбе. (14)
литературный язык
- Литературный
- Илдала мекъличиб беркунси чудули дила кани изесбиахъиб.
мекегинская группа
- Дегва
- Гьидала мекъликеб беркунил чудуни дила квани идзес биахъиб.
- Мекеги
- Дила квани идзесбииб - илдила мекъликеб беркунил чуду багьандан
акушинская группа
- Леваши
- Дила кани изувсаб чуду багьандан, мехъичиб беркунси илдала
- Леваши
- Дила кани идзесбяхІяхъиб идала мекъичиб беркунси чудуни
урахинская группа
- Сергокала
- Дила Квани изисхьаиб гьишдела микълишиб бирквунил чудулиин
- Урахи
- Гьиттēла микълишиб биркунил чудулиин дила квани идзисхьабииб.
мурего-губденская группа
- Мюрего
- Чула мекъликеб беркунил чудуни дила квани идзесбяхIиб
мугинская группа
- Муги
- Дила кани иццизбяхIяхъяб иттала мехъликиб беркунси чуттули
кадарская группа
- Кадар
- Итила жийке/бекьике беркунил чудулзакан дия квани изиб.
муиринская группа
- Дейбук
- Иттия мекъликеб беркунсе чуттуликелле ттила квангби бакьун
- Дибгалик
- Чула михъличиб беркун(ил) чуттули квани иццара аберттихъиб.
- Меусиша
- Дила ккани иццаракабииб , чуттули ит микъличиб беркунси
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Дила куни иццигьабигиб гьилттала мехълиб беркай чуттули.
Зимой у нас дуют холодные ветра. (14)
литературный язык
- Литературный
- Янила аргълизиб нушачиб вайси бугIярси букIма бирар.
мекегинская группа
- Дегва
- ГIини нушачур дугIярте дагIане дурар.
- Мекеги
- Эни нушачур бугIярте дегIяне кадулхъуте сари
акушинская группа
- Леваши
- Яни нушачиб уфдикIар дугIярти дягIани
- Леваши
- Яни нушачир дугІярти дугІби дулхъутар
урахинская группа
- Сергокала
- ГIинили нушачур дугIварти двягIани уфдикIвар
- Урахи
- ГIинē замāна нушачур дугIярти дугIруми дулхъули дирар.
мурего-губденская группа
- Мюрего
- Эни нушачур дугIярте дагIане дурар
мугинская группа
- Муги
- Енила замана нушачуд дяргIябти дегIи дегIдикIар
кадарская группа
- Кадар
- Эни нушачу бяргIибил букIма гьурбукIар.
муиринская группа
- Дейбук
- Йени ттягIте бярямте сатташар
- Дибгалик
- Ини нушила дяргIяб дугIри дулхъули диргьвар.
- Меусиша
- Инила замана нушачуд бугIярти дягIурби дирар
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Гани нищашуб буххалле догIбикIор.
Здесь постелем тонкий палас. (18)
литературный язык
- Литературный
- Иша букIуси чIухъан убуршехIе.
- Литературный
- Иша букIула царка убуршехIе
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Ише убурше букIулил чIянкIа
- Дегва
- Гьишеб бяхIихъахIе букIуй палас
- Мекеги
- Ишеб убурше букIулил чIянкIа
акушинская группа
- Леваши
- Ишаб букIула царка убуршехIе
урахинская группа
- Мургук
- ГьишахIа гIяйкайахIа букIул чIянкIи
- Сергокала
- ГьишкIуб букIул чIухъан удебулхъахIа
- Урахи
- ГьишкIу букIул чIухъан убитуршухIа.
мурего-губденская группа
- Губден
- Иша буршехI букIуй буруш
- Мюрего
- Ишаб букIуй чIябар буршяхI (бихIяхъяхI)
муиринская группа
- Дибгалик
- Гьешеб бяхIихъиса букIуган чIянкIи.
- Меусиша
- Иш мирликиб букIусси палас убуршехIе
- Уркарах
- Гьеш бурушличи букIуган чIянкIи кабиршиса.
- Хуршни
- Ишя букIула палас кабирщехIе
цудахарская группа
- Цудахар
- Изе букIул палтав кархьвахIе
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Гьиштту букIула гукалкьан калкьехIе.
кайтагская группа
- Хунгия
- Гьежин гъярц палас лузанда
Дядя далеко ездил, чтобы поменять шерсть на зерно. (18)
литературный язык
- Литературный
- ЦIулилис бала дарсаэс багьандан, абзи (адавзи) гьарахъла ваши.
- Литературный
- ЦIули балалис дехIсураэс адаузи гьарахъли ваши.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Бала анкIилис дарсдаркьес адавзи гьарахъле вашибилре
- Дегва
- Адзи гьарахъле арукьунилре бала анкIилис дарсдаркьес.
- Мекеги
- Адаудзи гьарахъле арашиб, бала анкIилис дарсдаркьес багьандан
акушинская группа
- Леваши
- Дудешла (нешла) удзи вашусири бала анкIичи дегьсурдарес
урахинская группа
- Мургук
- Адази гьарахълахIа вашанре анкIилис бала дарсаэс
- Сергокала
- Адавудзи гьарахъли ваиб, бала ризкьилис дарсдякьис багьандан
- Урахи
- Бала цIуйс дарсурдякьис адавдзи гьарахъли вашиб.
мурего-губденская группа
- Губден
- Дудешла(нешла) удзи арашив бала анкIилис дарсдарес
- Мюрего
- Адала (абала) удзи гьарахъла вашиб бала анкIилис дарсдарес багьандан
муиринская группа
- Дибгалик
- Ацци гьарахъигIив калгун ппала ризкьиличи дарсдаркьара багьандан.
- Меусиша
- Ацци гьарахь гьуйчи ваши ,маццала ппала анкIилики дарсдаркьара
- Уркарах
- Ацци гьарахъгIе вашули уибли сай, си барсбаркьара ппала анчIиличулли
- Хуршни
- Ацци гьарахъ икьян, спала анчIиличи дикIардаркьис
цудахарская группа
- Цудахар
- Нешла/ттутиешла уцци цIуллизӏя ппала дехIссурагъиз багьандан, гIӏехъле ваше
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Абулцци/аттулцци, ппала анкIий дехIссурагъиж, хIерехъле вякьунссай.
кайтагская группа
- Хунгия
- Уци итем вашиб ппала анкIилиж дарсдарара
Племянники помогли отнести тяжелый сундук. (18)
литературный язык
- Литературный
- Узила (рузила) дурхIнани декIси кьани арбухес кумекбариб.
- Литературный
- Узила дурхIнани декIси кьани бухес кумекбариб.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Удзила дерхIна кумек баркьиб кьвангIи арбухахъес
- Дегва
- Удзила (рудзила) дархIнани кумек баркьиб декIил кьвангIи арбухахъес.
- Мекеги
- Удзила дерхIна кумекбаркьиб - декIил кьванъи арбухес
акушинская группа
- Леваши
- Удзила (рудзила) дяхIнани кумекбариб декIси ъани бухес
урахинская группа
- Мургук
- Удзила дахIнаан кумек баркьиб кьонгIи арбухес
- Сергокала
- Рузила уршба кумекбякьиб дикIил кьвангIи бухихъис
- Урахи
- Удзила (рудзила) уршбаани зугьал кьванъи арбухис икьалабякьиб.
мурего-губденская группа
- Губден
- Удзила(рудзила)дехIнени кумек бариб декIил кьанъи арбухес
- Мюрего
- Удзила (рудзила) дархIнени кумек бариб декIил кьанъи арбухахъес
муиринская группа
- Дибгалик
- Уццила(Руццила) дархIнали кумекбаркьиб дикIил кьвани букъара.
- Меусиша
- Уццила дархIнали сугьел кьани арбукъара кумекбаркьиб.
- Уркарах
- Уцце (или руцце) дархIнали кумек баркьиб букъкъара дикIил кьвани.
- Хуршни
- Уццила (руццила) никIатали дикIси кьани букъис кумекбаркьиб
цудахарская группа
- Цудахар
- Уццмла/руццила гулале декIв къамас бетегъахъиз икьал баркьиб
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Руццила/уццила дохIне декIсе кьуни букъий икьалабихуб.
кайтагская группа
- Хунгия
- ДихIналли кумек бариб декI кьвони букъара
Мы просто ели крапиву, посыпав солью. (18)
литературный язык
- Литературный
- Нуша ити зеладарибти низба дукулри.
- Литературный
- Нушани зе писдарили ити низби дукутири.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Нушани дзе кедухъиле низбе дукутере
- Дегва
- Дзени писдаркьиле дукира нушани низбе
- Мекеги
- Нушани низбе дзеладаркьиле дукуле дуибтере
акушинская группа
- Леваши
- Нушани гьалли-малли дукутири низби, дзеладарили
урахинская группа
- Мургук
- Нушаан низбе гьитIэ дукантере дзе писдаркьиле
- Сергокала
- Нуша дзили дагIунти низбацун дукира
- Урахи
- Нушаани дзēдякьили низби, гьитъвай дукулли.
мурего-губденская группа
- Губден
- Нушани низбе дукира дзени писдариле
- Мюрего
- Нушани низбе дукира дзени писдариле
муиринская группа
- Дибгалик
- Нуша миццали дукули калгунра ццили далгIули.
- Меусиша
- Нушали мицци дукахIи, цци бара бара кикакIурли
- Уркарах
- Нушай мицц букуччи, цциличули дархаибли.
- Хуршни
- Нухьа маццали дукуннири, цци какьурли/ццила даркьибли
цудахарская группа
- Цудахар
- Нухьхьале ццера какьурле чIянкIле мицце дукаде
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Нуща гьититIле цце писдаркьибле миццали дукаде. .
кайтагская группа
- Хунгия
- Ниссали дукунди миц гьатти, чикадарили це
Осенью дни становятся короче. (18)
литературный язык
- Литературный
- ГIебшни бурхIни къантIдикIар.
- Литературный
- ГIебшни бурхIни къантIдикIути сари.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Бегьни берхIне къантIдукIуте сари
- Дегва
- Бегьни бурхIне къантIдуруте сари
- Мекеги
- Бегьни бурхIне къантIдурар
акушинская группа
- Леваши
- ГIебшни бурхIни къантIкадикIар
урахинская группа
- Мургук
- ГIебшни бурхIне къантIле дирар
- Сергокала
- ГIибшни бурхIни къантIдикIвар
- Урахи
- ГIибшни бурхIни къантIдикIули дирар.
мурего-губденская группа
- Губден
- Бехьни барубе гъантIдурар
- Мюрего
- Бегьни бурхIне гъантIдукIуле сари
муиринская группа
- Дибгалик
- ГIибщни бурхIни кутIдиргьули сади.
- Меусиша
- ГIебшни бурхIни къантIкадиули сади
- Уркарах
- ГIибшнала замана бурхIни кукай тамандиргьули сади.
- Хуршни
- ГIебхьни бурхIни къантIдикIар
цудахарская группа
- Цудахар
- Бихьне берме къантIкалгва
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Бихьни бурме къантIдикIор.
кайтагская группа
- Хунгия
- Ибшнала бирми кудтIи цади
На этом склоне полно змей. (18)
литературный язык
- Литературный
- Иш бяхI чIичIлума бицIили саби.
- Литературный
- Иш бяхIлизир дахъал чIичIлуми лер.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Иш бяхIруглизер дахъал чIичIне лер
- Дегва
- ЧIичIнани бицIизбил саби гьиш хIяр
- Мекеги
- Иш хIяр чIичIна бицIиле саби
акушинская группа
- Леваши
- Ишиш бяхIчир дахъал чIичIлуми лер.
урахинская группа
- Мургук
- Гьиш бяхI чIичIлума бицIибил саби
- Сергокала
- Гьиш бяхI чIичIлума бицIили саби
- Урахи
- Гьиш бяхIлишир дахъал чIичIлуми лир.
мурего-губденская группа
- Губден
- Иш бяхIике дахъал мусеканбашанте ( чIичIабе) дурар.В губденском диалекте если говорится просто змея употребляют мусеканбашан.Если она ядовитая-чIичIа
- Мюрего
- Иш бяхI чIичIнени бицIиле саби
муиринская группа
- Дибгалик
- Гьеш бяхIлед дахъил чIичIлуми диргьвар.
- Меусиша
- Иш бяхIликид дахъал чIичлуми лид
- Уркарах
- Гьех бяхIлицци хид дяхъил чIичIлуми.
- Хуршни
- Иш бяхIличид дахъил чIичIлуми лид
цудахарская группа
- Цудахар
- Из бяхIлеццед дяхъил чIичIлуме дирху
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Гьиж ххяллиццед дахъил чIичIлуме леттесад.
кайтагская группа
- Хунгия
- Гьеж гат мялгIумтали бицIиб цаби
Ребята выкопали яму и сверху положили тонкие прутья. (18)
литературный язык
- Литературный
- ДурхIнани дукъ барили чеди гъярцIа мурчIи дихьиб.
- Литературный
- ДурхIнани кур абитIун ва чедирад гъярцIти мурчIи кадихьиб.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- ДерхIна дукъ биркъубле ахъу гъвярцIа мурчIе кадигьиб
- Дегва
- ДархIани дукъла биркъубле ахъу дукIуте мурчIе кадигьиб
- Мекеги
- ДерхIна хвалал дукъ биркъва - ахъу гъвярцIа мурчIе кадигьиб
акушинская группа
- Леваши
- ДурхIнани пуъа битIун ва илала чеди чIяртIа мурчIи чедихьиб
урахинская группа
- Мургук
- ДахIнаан гьями абуркъиле кирад гъвярцIа мегьламурчIе кадихьиб
- Сергокала
- ДурхIна дукъ бурхъили, шиди гъвярцIа мурчIи хьадихьиб
- Урахи
- Уршбаани кур буркъили, шиббит гъвярцIти мурчIа шēбихьиб.
мурего-губденская группа
- Губден
- ДехIнени чукъла биркъуб гIур ахъу дихьиб цIиркIа мурчIе
- Мюрего
- ДархIнени чукъла (кур) буркъиле, ахъу гъярцIа мурчIе кадигьиб
муиринская группа
- Дибгалик
- ДархIнали абитIуй гIями читти чидитишиб дукIути мурчIи.
- Меусиша
- ДурхIниали гIями буркъибли кигIелли гъвярцIа мурчIи кадихьиб
- Уркарах
- ДархIнали абитIун гIями и гьехила читти кадишиб букIути мурчIби.
- Хуршни
- ДархIнали кур/гIями абитIунни/буркъибли, хъаркат дукIула мурчIби кадищиб
цудахарская группа
- Цудахар
- Гулале кур буркъубле четти ххалипIне кадищиб
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- ДохIнали кур гьабитIунне черка гъорцIте мурчIе дитихьхьиб.
кайтагская группа
- Хунгия
- ДихIнали гьабуркъили шукъкъа кадарию гъвярцI химли
В этих яблоках черви завелись. (18)
литературный язык
- Литературный
- Ишди гIинцби милкъаладиубли сари.
- Литературный
- Ишди гIинцбази миликъ бикили саби.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Илди гIинцбазе милякъ дииле сари
- Дегва
- Гьишти гIинцбазе милкъе дииле сари
- Мекеги
- Ишти гIинцбазер милкъе дагьаридуб
акушинская группа
- Леваши
- Ишди инцбазир дахъал милкъи дикилсар
урахинская группа
- Мургук
- Гьишди гIинцбазе милкъва дииле сари
- Сергокала
- Гьишди гIинцбазир мулкъи дакIудили сари
- Урахи
- Гьишди гIинцбази мулкъи дихьили сари.
мурего-губденская группа
- Губден
- Ишди гIинцбезе дахъал милкъя дагьар дуб.Для червя есть слово миликъ,но в губденском его не употребляют,по крайней мере мне неизвестно,возможно среди старожилов есть
- Мюрего
- Ишти гIинцбеке милкъя дииб
муиринская группа
- Дибгалик
- Гьештти гIинцбаццид лимкъи адигьубли сади.
- Меусиша
- Илтти гIинцбаццид чIичIлуми адигьубли сади
- Уркарах
- Гьехти гIимцнаццир милкъни хили.
- Хуршни
- Иштти гIенцбагIе милкъи кадибли сад
цудахарская группа
- Цудахар
- Илтти хIинцбацце миликъве какьур
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Гьиштте хIинцбацце милихъ бикибсаб.
кайтагская группа
- Хунгия
- Гьежти хIинцналци милкъвя агур цади
Тётя умерла, когда ей было девяносто девять лет. (18)
литературный язык
- Литературный
- Абадай (зизи) урчIемцIали дуслизир ребкIиб.
- Литературный
- Адарузи урчIемцIанну урчIемра дусличир ребкIиб.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Адала рудзи ребкIиб урчIемцIали дус рубхIе
- Дегва
- УрчIемцIанну урчIемра дус рубхIеле ребкIибилре абдзи
- Мекеги
- Адзи ребкиб - сунес урчIемцIану урчIемра дус рубхIеле
акушинская группа
- Леваши
- Дудешла (нешла) рудзи ребкIиб урчIемцIану урчIемра дус риубхIели
урахинская группа
- Мургук
- Ададай ребкIиб урчIемцIанну урчIемра дус рибхIале
- Сергокала
- Адзидзи дибкIибхIили, урчIимцIанну урчIимра дус дилли
- Урахи
- Дзидзи (абāдай) урчIимцIанну урчIимра дус дӣли дибкIиб.
мурего-губденская группа
- Губден
- Дудешла(нешла) рудзи ребкIиб урчIемцIану урчIемра дус рубхIеле
- Мюрего
- Адала (абала) рудзи урчIемцIанну урчIемра дус рубхIале ребкIиб
муиринская группа
- Дибгалик
- Адай(абази) урчIимцIали дус ригьубли ребчIиб .
- Меусиша
- Аттали руцци ребкIибсири урчIемцIану урчIемра риубхIели
- Уркарах
- Адам ребчIиб, урчIимцIану урчIимра дусриубхIели.
- Хуршни
- Азай рибчIиб, урчIимцIану урчIимра дус ригьубхIели
цудахарская группа
- Цудахар
- Нешла/ттуттешла руцци урчIемцIанну урчIемна дус рихубкъаллиз ребчIиб
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Абалруцци/атталруцци урчIамцIанну урчIамра дус рихубле ребкIиб.
кайтагская группа
- Хунгия
- Цици ребчIиб ирчIамцIану ирчIамра рихIябкъялла
Из середины яблока вылез большой червь. (18)
литературный язык
- Литературный
- ГIинцла цугдайнибад халаси милякъ дурабухъун.
- Литературный
- ГIинцла байлад халаси миликъ дураберхур.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- ГIинцла ургабад дурабухъун хвалал милякъ
- Дегва
- ГIинцла ургабад дурабухъун хулал милякъ
- Мекеги
- ГIинцла ургабад хвалал милякъ дурабухъун
акушинская группа
- Леваши
- Инцла байзибад дурабухъун халаси миликъ
урахинская группа
- Мургук
- ГIинцла цугдайнабад милякъ дурабухъун
- Сергокала
- ГIинцла цугдайнибад хвалал мулкъ дурабухъун
- Урахи
- ГIинцла дайълибад хвалал мулеркъ гьаббакIиб.
мурего-губденская группа
- Губден
- ГIинцла цугдайлака дурабухъун хирил милкъя
- Мюрего
- ГIинцла цугдайлакад хвалал милякъ дурабухъун
муиринская группа
- Дибгалик
- ГIинцила дайлиццир ттурабухъун хулаган лимяхъ.
- Меусиша
- Дай гIинцлицциб чIичIала ттурабухъун
- Уркарах
- ГIинцла дайлер ттурабичиб хулал милкъвя.
- Хуршни
- ГIенцила дайлиццир хуласи миляхъ ттура бачIиб/абухъун
цудахарская группа
- Цудахар
- Хендай баглера ххула милихъв ттурабухъун
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- ХIинцла баглехIерка ххуласе милихъ ттурасеберххур.
кайтагская группа
- Хунгия
- ХIинцалла уркаттар хула миляхъ тура хIябун
Мальчик выпил все молоко, которое было. (19)
литературный язык
- Литературный
- Уршили лерилра лерти ниъ держиб.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- ДерхIели лертегъунте арале ниъ держун
- Дегва
- ДархIени лертегъунте ниъ дерджиб.
- Мекеги
- ДерхIели лертегьунте ниъ дерджиб
- Мекеги
- Уршили лертегъунте ниъ дерджиб.
акушинская группа
- Леваши
- Уршини далли лерти ниъ дерджиб.
- Леваши
- ДярхIяни держун дали ниъ, лерти
урахинская группа
- Герга
- ДархIали гьали лертиибти ниъ дерджиб
- Мургук
- ДархIали лерэкъе ниъ дерджиб
- Урахи
- Уршилиини лирилла лиртигъунти ниъ дирджиб.
мурего-губденская группа
- Мюрего
- ДархIани лертегъунте ниъ дерджун
- Мюрего
- ДархIани лебил ниъ бержун.
- Мюрего
- ДархIани держун лертегъунте Лерилра ниъ
кадарская группа
- Кадар
- ДурхIали лерил ниъ держун.
муиринская группа
- Дейбук
- ТтярхIяли леттилла ниъ ттерччиб
- Дибгалик
- ДархIали гьани лидти ниъ дерччиб.
- Уркарах
- ДархIали дерччиб лидичча хитти ниъ.
цудахарская группа
- Цудахар
- Урщиле ледилте ниг цехIнадле дерчииб
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- ДурхIяли леттегъунте ниг дерччиб.
Мы думали, что наши овцы умрут. (19)
литературный язык
- Литературный
- Нушаб гьанбикиб нушала маза дубкIар или.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Нушаб гьанбикиб нушала арале маза дубкIар иле
- Дегва
- Нушала лерилра маза дубкIар иле гьамбикиб.
- Мекеги
- Нушаб гьанбикиб маза нушала дебкIиле сари иле
- Мекеги
- Нушала мазне дубкIар иле пикридукIира. Нушала мазне дубкIар иле кадиъилере. Нушала мазне дубкIар иле хIерлере(гьанбикибилре)
акушинская группа
- Леваши
- Нушаб гьамбикиб, нушала маза дувкІар или.
- Леваши
- Нушала пикри сабри, нушала дали маза дубкIар или
урахинская группа
- Герга
- Нуши пикридукIулири, нушала мазни дубкIар или
- Мургук
- Нушаб гьанбикиб нушала маза дубкIар иле
- Урахи
- Нушила маза дубкIар или хьадиилли нуша.
мурего-губденская группа
- Мюрего
- Нушала мазне дубкIар иле пикридукIира нуша
- Мюрего
- Нушала мазне дубкIар иле гьамбикиб нушаб.
- Мюрего
- Нушаб гьанбикиб, нушала маза дубкIар иле
кадарская группа
- Кадар
- Нушия мас дубкIар иле гьанбикиб нушам.
муиринская группа
- Дейбук
- Нушела мазне ттубкIар ибле пикриттикIвибра
- Дибгалик
- Нушаб гьанбичиб нушила мацца дубкIар дикIули.
- Уркарах
- Нушаб гьанбичиб, нушила гьехти маццни дубкIвар.
цудахарская группа
- Цудахар
- Нищаб гьанбичиб, нищала чахъне улхха ибле
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Нишшала мацца дубкIар ибле гьанбикиб нишшаб.
Врач скоро придет. (19)
литературный язык
- Литературный
- Тухтур гъамли лявкьян.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Тухтур вахъхIе агварле лявкьан
- Дегва
- БусягIят левкьян тухтур.
- Мекеги
- Тухтур бусягIят лавкьан
- Мекеги
- ВахъхIеагварле тухтур лявкьан.
акушинская группа
- Леваши
- Тухтур вахъи гьевъили лявкьян.
- Леваши
- Тухтур бусягIят лявкьан
урахинская группа
- Герга
- ВехIхъела агарли, тухтур лявкIян
- Мургук
- Цагисекли тухтур лавкьян
- Урахи
- Тухтур вахъхIēгули ливкьян.
мурего-губденская группа
- Мюрего
- Тухтур дахъхIаагварле лявян
- Мюрего
- Тухтур жавле (къалабале, кецле) ляван.
- Мюрего
- Тухтур цягIяцхъани ляван
кадарская группа
- Кадар
- Тухтир гьине левкьан.
муиринская группа
- Дейбук
- Тухтур бахъхIеакквалле левкьян
- Дибгалик
- Духттур вахIхъе акквалли ливкьян.
- Уркарах
- ГьанахIа тухтур ливкьян.
цудахарская группа
- Цудахар
- Дяхънӱш чявле левгIӏя
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Тухтур вехIхъаакколле лявкьян.
Раньше раны перевязывали корой деревьев. (19)
литературный язык
- Литературный
- Гьаб-уб дяхъурби галгала гIянкIбани дилгьули дири.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Уб замана дяхъурбе галгила гIянкIба рургутере
- Дегва
- Уб дяхъурбе галгбала гIянкIани алавдиркьутере.
- Мекеги
- Гьалаб дяхъурбе алавдиркьутере галгила гIянкба
- Мекеги
- Гьалаб дяхъилике галгила гIянкIа кабиргьиб. Гьаланакеб дяхъилике гIянкIа кабиргьуйре.
акушинская группа
- Леваши
- Гьана замана, дяхъурби гулгала камли дилгьутири.
- Леваши
- Гьалаб дяхъи билгьусири галгала камли
урахинская группа
- Герга
- Гьалбла замана дяхъурби дилгьиб галгила гIянкIали
- Мургук
- Гьалаб галгала камли дилгьиб дяхъурбе
- Урахи
- Убла замāна дяхъруби галгā гIянкIалиин шидилгьанти дириб.
мурего-губденская группа
- Мюрего
- Гьалаб галгбела гIянкIбени дяхъурбе дилгьиб
- Мюрего
- Гьалаб дяхъурбе галгала гIянкIани билгьутере.
- Мюрего
- Гьалаб дяхъи билгьуйре галгила гIянкIани
кадарская группа
- Кадар
- Аргъике дахъубе гъутIбала камичу дилгьун.
муиринская группа
- Дейбук
- Гьалаб ттяхъурбе ккалккала ттуълали ттуркки
- Дибгалик
- Гьалад дихъвярби лугIули диргьви ккалккала камличули.
- Уркарах
- Гьалле гъяраибти мусни лугIуччи ккалккнала гIянкIабали.
цудахарская группа
- Цудахар
- Салаб дяхъбе ттултмалла хъямснале дилхене
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Салаб дöхъурбе ккалккила гIянкIбали дилхунте дирхе.
Кастрюля разве может умереть? (19)
литературный язык
- Литературный
- Шанг бебкIес бирусив гьатIи?
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Шег бебкIес бурую гьатIи?
- Дегва
- Шенг бебкIес бурую?
- Мекеги
- Шег бебкIес бурую гьатIи?
- Мекеги
- Шег бубкIуйу гьатIи?
акушинская группа
- Леваши
- Шанг бевкІес бирару гьатІи?
- Леваши
- Ягъари, шанг бебкIес бирусив ?
урахинская группа
- Герга
- Шинг* бебкIисб бирару ?
- Мургук
- Шинг бебкIес бирарутIи
- Урахи
- Шанг бибкIис бирару гIади (мага)?
мурего-губденская группа
- Мюрего
- Щег бебкIес бурую гьатIи?
- Мюрего
- Шег бебкIес бурую?
- Мюрего
- Шег бебкIес бурую?
кадарская группа
- Кадар
- Шенг бебкIес бурару (гьатIи)?
муиринская группа
- Дейбук
- Шинкк бебкIара биргьванив
- Дибгалик
- Шинк бебкIара биргьварув катIи?
- Уркарах
- Валла шинк биргьвару бебкIара
цудахарская группа
- Цудахар
- Ӥхъля бебчIиз бирхуй?
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Ихъля бебкIий бирхусей гьатIи?
К нам больше не приходи! (19)
литературный язык
- Литературный
- Нушачи гIур машуд.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Нушачу гIур мякьад
- Дегва
- Нушачу гIур левмякьяд.
- Мекеги
- Нушачу лавмакьад гIур!
- Мекеги
- Нушачу гIур макьяд. ЧIиъ макьяд нушачу. ГIур гьатIи макьяд нушачу.
акушинская группа
- Леваши
- Нушачи гьатІи лявмягІяд.
- Леваши
- Нушачи гьатIи лявмягIяд
урахинская группа
- Герга
- Нушичу гIур мякIяда
- Мургук
- Эв нушучу макьяд
- Урахи
- ГIур ливмякьядра нушачу!
мурего-губденская группа
- Мюрего
- Нушачу гьатIи левмягIя!
- Мюрего
- Нушачу гьатIи мягIя.
- Мюрего
- Нушачу гьатIи мягIя !
кадарская группа
- Кадар
- Нушачу гьатIи левкь-макьада!
муиринская группа
- Дейбук
- Нушечу гIе мякьятт
- Дибгалик
- Нушачу цIилелагIир мякьят.
- Уркарах
- Нушила мякьле мякьатта.
цудахарская группа
- Цудахар
- ГьатIел нищащу мягIӏяд!
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Эр мякьятта нишшашшу.
Ребята бросили спичку и сено сгорело. (19)
литературный язык
- Литературный
- ДурхIнани пирхикI игьубну мура дигуб.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- ДерхIна пирхикIла чIала ибубле мура дигуб
- Дегва
- ДархIнани пирхикIла чIугIя лайбакIиле мура дигахъуб.
- Мекеги
- ДерхIна пирхикIла чIугIя лайбакIиле балча дигахъуб
- Мекеги
- ДерхIнани пирхикIван ибубну, мура дигуб.
акушинская группа
- Леваши
- ДяхІнани пирхикІ лейбакІиб ва цІукизи цІа дикий.
- Леваши
- ДурхIнани пирхикI игьуб Ур мура дигуб
урахинская группа
- Герга
- Хъяшнани ишпишка игьо мура диг*уб
- Мургук
- ДахIнаан испишкIа лайбакIиле мура дигуб
- Урахи
- ДурхIнаани ишпишкā чIала лайбакIибну, мура диталкун.
мурего-губденская группа
- Мюрего
- ДархIнени пирхикI ибубни мура дигуб
- Мюрего
- ДахIнени пирхихъ лайбакIиб ва мура бигуб.
- Мюрего
- ДахIнени лейбакIиб хиртикIан и мура дигуб
кадарская группа
- Кадар
- ДурхIнани ишпишка лебакIиле мура дигуб.
муиринская группа
- Дейбук
- ТтярхIнали пирхикI игьуб гIе мура ттиккуб
- Дибгалик
- ДархIнали пирхикIла чIала ларкабаркьибли мура деччихъуб.
- Уркарах
- ДархIнали ларбаччиб пирхикI и мурара деккуб.
цудахарская группа
- Цудахар
- Гулале пирххикIв ихьубну, мура диккуб
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- ДöхIнали пирххикI ихьубну, мура диккуб.
Они это всё не выпьют. (19)
литературный язык
- Литературный
- Илдани лерил илди дужхIедужу.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Илдили ишди арале хIедуджа
- Дегва
- Гьихтани гьилди лерилра дуджхIедуджа.
- Мекеги
- Илдили илди лерилра хIедуджа
- Мекеги
- Илдилини лерилра хIедуджа ишди.
акушинская группа
- Леваши
- Илдани ишди лерил дуджгьевджа.
- Леваши
- Илдани илди лерил дуджхIедуджу
урахинская группа
- Герга
- Ихди гьали хIадуджа ихди
- Мургук
- Ихдаани ихди лерилла хIадуджа
- Урахи
- Гьилдилиини гьилди лирилла ахIдуджа.
мурего-губденская группа
- Мюрего
- Илдини илди лерилра хIадуджа
- Мюрего
- Ил лебилра хIабуржу илдини.
- Мюрего
- Ихтини ил лебилра хIабужа
кадарская группа
- Кадар
- Иштили ишти лерил хIадужа.
муиринская группа
- Дейбук
- Иттили иштти лет леттгIер хIаттуччу
- Дибгалик
- Гьани хIадуччу ихттали.
- Уркарах
- Гьехттали гьехти лидичча хIадуччу.
цудахарская группа
- Цудахар
- Чуле/илттале лединра илтти гIадуччу
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Гьилттали гьилтте дарх ʕадуччу.
Если дерево старое, кора у него трескается и отваливается кусками. (19)
литературный язык
- Литературный
- Бухъна галга биалли, илала гIянкIа пIякьбиркур ва бутIа-бутIали кабиркур.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- Галги бухънале балле илила гIянкIа пякьбикиле бутIнадбубле кабиркур
- Дегва
- Бухънабаъибил галгила кам пIякьбикиле бутIа-бутIале кабиркур.
- Мекеги
- Галги бухънале балле - гIянкIа пякьбикиле бутIнадбубле кабиркур
- Мекеги
- Галги бухънай балле, илила гIянкIа пIякьра биркуй саби тIутIура букIар бутIнадле.
акушинская группа
- Леваши
- Галг бухъна биалли, илала кам пІягІбиркусаб ва бутІнани чебкабиркусаб.
- Леваши
- Галга бухъна биали, кам илала пякьбиркур, ур кабиркур бутIнани
урахинская группа
- Герга
- Галги буркьа бели, гIянкIа пякьбикили убяхIбиркур кускрадли
- Мургук
- Рахле галга бухъна белле илила кам тIякь-тIякькабикиле бутIнадле пашкабирар
- Урахи
- Галга бухъна бēли, гьӣлила гIянкIа пIякьбирхьули бутIнадли тIутIухьабикIвар.
мурего-губденская группа
- Мюрего
- Галги бухъна балле, илила гIянкIа пякьбикиле кабиркур бутIнадбубле
- Мюрего
- Галги бухъна бале, илила гIянкIа пяхъбирку ва бутIнеке кабирку .
- Мюрего
- Галги бухъна бале, ихила гIянкIа пякьбиркур и кусукамале кабиркур
кадарская группа
- Кадар
- ГъватI бухъна бугьале, ития кам пIакьбикиле гесекмар бугьуле кабиркур.
муиринская группа
- Дейбук
- Ккалкка бухънабаибле бигьвалле ихела ттуъле ттякьттухъуве кьуллумали керкаттиркур
- Дибгалик
- Ккалкка бухъна бигьалли, кам тякькаберттибли чиркабиркан саби кьуцIратли.
- Уркарах
- Рахли ккалкка бухъна бигьалле, гьехила гIянкIа тякьбулхъан и чиркабиркур гьар бутIаличи.
цудахарская группа
- Цудахар
- Ттултта бухънасе бихванне, илила хъямсси пякьгьабмчибле бутIнат кабичибле чебкабирку/кабусу
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- Ккалкки бухънасе бихар гьилила гIянкIа пIякьсабикибле бутIнатле черсабирку.
Чабан сжег сухие ветки. (19)
литературный язык
- Литературный
- БукIунни деруб кьялуби дигуб.
мекегинская группа
- Верхнее Лабкомахи
- БукIунли деръубте кьялбе дигуб
- Дегва
- БукIунни деръубте кьялбе дигуб.
- Мекеги
- БукIунли галгбела деръубте кьялбе дигуб
- Мекеги
- БукIунли(йни, лини) деръубте кьялбе дигахъуб.
акушинская группа
- Леваши
- БукІунли дерубти гІялуби дигуб.
- Леваши
- БукIунли дигуб дерубти мурчIи
урахинская группа
- Герга
- БукIунли дигуб деръубти ( чIигIя )
- Мургук
- БукIуйин деръубте кьялубе дигуб
- Урахи
- БукIуйъин диръва кьялуби дигвиб.
мурего-губденская группа
- Мюрего
- БукIуйни деръубте кьялбе дигуб
- Мюрего
- БукIунни деръубте кьялбе дикъахъуб.
- Мюрего
- БукIунни дигуб деръубте кьялбе
кадарская группа
- Кадар
- БукIуйни дергъва/дергъубил къалубе дигуб.
муиринская группа
- Дейбук
- БукIунли ттеръубте кьялубе ттиккуб
- Дибгалик
- БукIуй(букIунли) деккуб деруб кьялбби.
- Уркарах
- Дучикьяли деккуб дерубти кьялппи
цудахарская группа
- Цудахар
- БукIунне дергъуб кьялбе диккуб
усиша-бутринская группа
- Герхмахи
- БукIунни дергъай кьялубе цIалидиккуб.
Что дальше
Об ограничениях выборки сказано выше, и они существенны. И всё же 399 анкет по 106 фразам, где 99,57 % ячеек заняты переводом, — это готовый сравнительный корпус живой даргинской речи 2026 года, собранный самими носителями. Все ответы сохранены в двух видах — как написал участник и в нормализованной записи, — так что материал пригоден и для чтения, и для машинного анализа.
Данные согласуются с тем, что известно академической науке — от классификаций Корякова и Муталова до гипотезы о прародине в верховьях Уллучая и древнедаргинских миграциях, — но добавляют к ним то, чего в грамматиках нет: сегодняшнюю, не книжную речь конкретных сёл, вплоть до отдельных говоров вроде дегвинского или панахмахинского. Р. О. Муталов не раз подчёркивал, что малые даргинские идиомы исчезают на глазах и «остро стоит вопрос скорейшего сбора языкового материала», пока живы носители, — такие народные анкеты и есть этот сбор, доступный каждому.
Заполните анкеты — каждый диалект важен
Все одиннадцать форм открыты и продолжают собирать ответы. Если вы носитель даргинского диалекта и какую-то из форм ещё не заполняли — пожалуйста, заполните. Предложения простые, одна форма занимает не больше минуты. Пишите как удобно — с ошибками ничего страшного, с ними мы разберёмся; главное — зафиксировать живую речь вашего села.
Особенно ждём носителей редких ветвей: чирагской (её в анкетах пока нет совсем), кубачинской, сирхинской, кайтагской, мегебской. Каждый диалект важен.
По материалам онлайн-анкетирования носителей даргинских диалектов, с марта 2026 г.: 11 выпусков, 106 фраз-стимулов, 399 анкет на 20 августа 2026 года (формы открыты, корпус пополняется). Опрос ведётся в сотрудничестве с лингвистом Дмитрием Ганенковым — собранный материал пойдёт в будущие исследования и в актуализацию диалектного даргинского словаря. Все примеры приведены дословно из ответов участников (в единой орфографии с палочкой I); говоры и сёла указаны так, как их назвали сами участники (в полном списке ответов повторяющееся название группы для краткости опущено).